Kreu Blog

Artan Behrami, kjo nuk është opozitarizëm – është mjerim politik dhe intelektual

0
Deklarata e Artan Behramit se “me citu VV-ja Kushtetutën e Kosovës është njëjtë si shejtani me citu Kuranin” është një nga ato deklarata që tregojnë sa lehtë mund të bjerë debati politik kur ngojnë argumentet, programi dhe alternativa.
Të krahasosh Kushtetutën e Republikës së Kosovës me Kuranin dhe një subjekt politik me “shejtanin” nuk është kritikë politike. Është zhargon fetar i papërshtatshëm për një deputet dhe zyrtar publik në një shtet laik dhe demokratik.
Nëse VV-ja e shkel Kushtetutën, trego nenin që e ka shkelur. Nëse ka vendim antikushtetues, trego vendimin, argumentin juridik dhe pasojën. Nëse qeveria dështon, trego dështimin me shifra dhe fakte. Kjo është opozitë serioze.
Por kur argumenti politik zëvendësohet me “shejtanin”, “Kuranin” dhe moralizime fetare, atëherë nuk kemi të bëjmë me alternativë politike. Kemi të bëjmë me varfëri argumentuese dhe mungesë të vizionit për ta bindur qytetarin me politika konkrete.
O Artan, Kosova është Republikë laike, jo teokraci. Kushtetuta është dokumenti themelor juridik i shtetit dhe i takon çdo qytetari, çdo partie dhe çdo qeverie. Ajo nuk është tekst fetar dhe nuk mund të trajtohet si i tillë në diskursin politik.
PDK-ja nuk ka nevojë për zhargon fetar për ta mundur VV-në. Ka nevojë për program, ekonomi, drejtësi, siguri, diplomaci dhe një vizion bindës për shtetin.
Nëse alternativa politike është serioze, ajo duhet ta mposhtë Kurtin me argumente, jo me djaj; me Kushtetutë, jo me Kuran; me program, jo me moralizma fetarë.
Kosova meriton më shumë se kaq.

“Të kalojnë të gjithë në tehin e shpatës, sepse janë farë e keqe”

0
A e dini se në verën e vitit 1492 u zhvillia një fushatë e madhe e drejtuar nga vetë Sulltan Bajaziti II për të shtypur kryengritjen që kishte shpërthyer nga popullsia arbnore (arbërit) me në krye Gjon Kastriotin (biri i Gjergj Kastriotit, njëherësh nipi i Gjergj Arianitit), e që kishin arritur ta çlironin Jugun nga Shën Vasili e Borshi (Sopoti), Himarën, Kaninën, të gjithë luginën e Vjosës deri në Hormove e afër Kardhiqit…
Gjatë marrshimit ushtarak osman, me qëllim ripushtimin e kështjellave të Jugut (Kaninë, Himarë e sopot), në Tepelenë komandanti i operacionit, sipas kronikanit osman Tursun BEUT (që ndiçte fushatën pranë Sulltanit), i tha Sulltan Bajazitit II, se:
“kishin mbledhur rreth 1000 pleq e fëmijë dhe se duhet ti lëshonin sepse nuk paraqitnin asnjë rrezik… Sulltani ju përgjigj se ata duhet të kalonin të gjithë në tehin e shpatës sepse janë farë e keqe dhe duhet të zhduken”.
Ky veprim zhdukjeje (gjenocid) i Turqve Osmanë ndaj popullsisë Arbnore, kishte ndodhur në disa vende të tjera më parë si: Në Shkodër (4000 persona), Drisht, Lezhë (3000 persona), Krujë etj, kur ishte Mehmeti II Pushtuesi (Fatihu).
Është e pajustifikueshme që ka reminishenca të së shkuarës tonë të përgjakshme me osmanët edhe në kohët moderne kur bëhen e publikohen projekte neootomaniste në Ballkan, në kurriz të shqiptarëve.
Më e çuditshme është se shqiptarët, por dhe Europa nuk reagon, ose reagon në mënyrë shumë indirekte ndaj këtyre projekteve e programeve antieuropiane në vendin tonë….,
…kur në fakt kjo Europë dhe Perendimi në përgjithësi duhet të mendonin për pushtimin e Kostandinapolit (29 maj 1453) si qendra e dytë e Krishterë më e madhe e botës, pjesë e saj…..!
Gjet Ndoj
15 gusht 2026

Mendime që bëjnë dritë tërë jetën

0
Ismet M. Hasani, Suedi
MENDIME QË BËJNË DRITË TËRË JETËN
U R T I  P O E T I K E (5) 
 
NËNËS SIME
 
Çfarë të mira të bësh
për babë e nënë,
dije se prapë,
diçka mangut kë lënë
Emër i dashur për mua,
NËNË, moj sa shumë të dua;
Oj nënë me thirrë, oh sa mirë
se zëri ytë me tregon mëshirë.
Nënë, më rrite e më shkollove,
me gishtat e thatë ,
me duer të bekuara
rrobat më arrnove.
Porsa pak u rrita
dhe u shkollova
nuk t’u gjinda pranë
ika, shumë larg shkova.
Pa dëshirë oj nënë,
në Kurbet u nisa
rrugëve të panjohura
shumë u katandisa.
U bëm’  shumë
Kurbexhinj varg-varg,
humbëm në Kurbet
prejd juve shumë larg.
Amaneti yt – oj nënë!
kur më përcjelle n’Mërgim
– Mos e harro Zotin,  as mua
se më shkakton pikëllim!
Por më dëgjo, o biri im
edhe që vdes
e ti shumë larg,
mos eja në varrimin tim.
Në varrim une erdha, oj Nënë,
por shumë u merzita
në ndarjën e fundit,
një grusht dhé mbi varr ta qita.
Tash fëmijve të mi
uas lë amanet:
 MOS ME LENI NË VETMI,
MOS MË LËNI TË VDES NË KURBET!
*
Edhe nëse eshtrat më  mbesin këtu,
shpirti do  të më shkoi atje – Në Kosovë!
 
SHTATË HILE E NJË MJESHTRI
 
         Si plak, si i ri duhet të di se në luftë duhën
         shtatë hile e trimëni; trimëni është të luftosh – është
         mençuri të shpëtosh.
Duhet ditur
mire urtësinë
Qeni luan bishtin
për të ruajtur miqësin
Dija mirë
hallin vetvetes
shakaja është
gjysma e së vërtetës.
Edhe këtë gjë
duhet dijtë shumë mirë,
burimi i mirë
njihet në thatësirë.
Ç’ke moj zemër
që rënkon?
“Koka bën-
koka pëson!
.***
E VOGLA E BLEN TË MADHËN
Kurr gjërat  e vogla bashkohën, formojnë tërësinë.
Prej punëve të vogla  bëhën punë të mëdha.
Shkëlqimi  i gjërave imta, jetës i dhuron ngrohtësinë
 
Kur e blen një kalë
duhet blerë edhe një shalë,
Pse ashtu po thua?
E kam gjetë  një patkua!
Për një punë bëne tybën,
mos prish qilimin
për ta arrnuar
xhybën!
Kurrë nuk janë
Sa pesë sa gjashtë,
Mos  lyp gjilperën
që të ka ra në kashtë
***
HARAM I QOFT MULLINXHIS!
Fol me mend,
mos  ia ffut kot,
me bërë mizat mjaltë
do i kishin qypatt plot.
Thesi zbrazët,
nuk qëndro në këmbë
As buke  s’përtypët
pa pasë dhëmbë!
Nusja ndaj të shoqit,
e tregon urtësinë,
për inati t’vjehrrës,
po dal e rri me mullinxhinë!
Jo me vend, jo pa vend!?
Haram i qoftë mullinxhisë
që nuk ma bluan drithin’
pa rend!*
Tre vëllazën dembela nuk pranojnë me shku’ n’mullli
   me blue drithin dhe i thonë nusës, shko ti. Nusës i
   vjen inati, e mbush thesin me drith dhe ju thotë vëllaznive:
Unë po shkoj m’i blue drithin, veç haram i koftë mullinxhis’
që s’ma bluen drithin pa  rend!

O Prenush, Prenushi i nanës – tuj pre dru ner hije t´hanës, t`kcej sakica e të ra kamës…!

0

Nue Oroshi, Prizren

Një pjesë e madhe e liderve politik në Kosovë ende nuk janë të pjekur politikisht. Ata dhe ato nuk dinë ta bëjnë dallimin në mes të institucionit shtetërorë dhe partisë që i takojnë. Për këtë mirditorja e ka lanë një fjalë të artë:“Me majtë kushdo shpi, Kola jem i kish majt tri, po nja e menzi.“

Kurse një djalë puntorë e kishte pas emrin Prenush, dhe i thotë nanës se vet:“Pse nanë krejt heronjëve po iu këndohet kënga e mua jo?!“ Nëna iu përgjigjet: “Atyre që iu këndohet kënga kanë dhanë gjakun për shqiptarizëm.“ E një ditë Prenushi ishte zgjuar herët, shkon në mal me pre dru. Por i rreshqët sakica dhe e prenë këmbën.

Kur vjen të shpija nëna e vet nga dhimja,ia këndon këngën: “ O Prenush, Prenushi i nanës/tuj pre dru nerë hije të t‘hanës/ t´kcej sakica e tra kamës/ja kajte vetit rrakatelin e sames.“E Prenushi e ka lënduar vetëm këmben e vet. Këta politikanët tanë po dojnë ta shkatrrojnë shtetin e Kosovës. Ka qenë koha për me u ba heronj.

Populli ju këndon heronjëve të vërtetë. E nëse dikujt i ka mbetë merak, se pse nuk është bërë hero, unë iu tregoj rrugën se çka mundën me ba. Edhe pas 27 viteve të çlirimit të Kosovës, ne shqiptarët që rrahim gjoks se jemi trima nuk kemi arrit me vra asnjë kriminel sërb që ka shpëtuar nga lufta apo ushtarak tjetër sërb që ka kryer maskra dhe gjenocid në Kosovë.

Epo Çun Mula dhe heronjtë e tjerë kanë derdhë gjak për shqiptarizëm kurse Prenushave që i mshojnë sakicë këmbës se vet nuk iu këndohet kënga.

Mesazh për serbin Shtefan Jovanoviq, i cili kufomat e fëmijëve shqiptarë i quan “ilaç për shpirtin e tij të zi”

0
MESAZH PËR SERBIN ŠTEFAN JOVANOVIĆ, I CILI KUFOMAT E FËMIJËVE SHQIPTARË I QUAN “ILAÇ PËR SHPIRTIN E TIJ TË ZI”
(në shqip, serbisht, gjermanisht dhe anglisht)
Ka komente të cilave duhet t’u përgjigjesh.
Ka komente që duhen harruar.
Dhe ka komente që duhen ruajtur e arkivuar, sepse nganjëherë një fjali e vetme e zbulon sëmundjen e një mënyre gjenocidale të të menduarit më mirë se njëqind libra.
Komenti i Štefan Jovanovićit është një prej tyre.
Ai e përjeton transportimin e kufomave të shqiptarëve të vrarë me frigoriferët e ndërmarrjes shtetërore “Progres-Prizren”, si dhe hedhjen e tyre në Danub për të fshehur gjurmët e krimit, si “ilaç për shpirtin e tij të zi”.
Mes tyre ndodheshin edhe 13 kufoma të familjes sime, nga gjithsej 22 anëtarë të vrarë, mes të cilëve ishin edhe nëntë fëmijë, të masakruar në pragun e shtëpisë së tyre.
Këtu duhet të ndalemi.
Sepse pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm:
Çfarë mendon Štefani për shqiptarët?
Pyetja më e rëndësishme është:
Çfarë duhej të kishte ndodhur në shpirtin e një serbi që kufoma e një fëmije shqiptar ta çonte atë në një gjendje ekstaze shpirtërore?
Kjo nuk është më vetëm politikë.
Kjo është diagnozë.
AUTOPSIA E NJË SHOQËRIE DHE E NJË POLITIKE
Por një përbindësh i tillë nuk duhet parë vetëm si individ i shkëputur nga koha, hapësira dhe shoqëria serbe.
Asnjë njeri nuk lind me një ideologji të tillë politike në gjak.
Një mënyrë e tillë e të menduarit prodhohet, ushqehet, përcillet dhe normalizohet nga një brez te tjetri.
Prandaj komenti i Štefanit është njëkohësisht edhe material për autopsinë e politikës, edukimit dhe kulturës politike serbe — jo në kuptimin se çdo serb mendon si ai, por në kuptimin shumë më serioz të pyetjes:
Cilët mekanizma dhe motive politike, ideologjike, arsimore, mediatike dhe kulturore mund të ndikojnë që një serb të rritet dhe edukohet në atë mënyrë, që vrasjen mizore të një fëmije shqiptar nga ushtria e shtetit të tij, ta përjetojë si fitore personale e kombëtare, e madje edhe si ilaç për shpirtin e tij?
Kjo është pyetja që duhet shtruar.
Sepse një shoqëri demokratike nuk vlerësohet vetëm nga mënyra se si sillet ndaj viktimave të veta.
Ajo vlerësohet edhe nga aftësia për ta vajtuar viktimën e tjetrit.
Dhe pikërisht këtu fillon autopsia.
Kur një politikë nacionaliste e ndërton për dekada një histori në të cilën populli i vet paraqitet vazhdimisht si viktimë absolute, ndërsa popujt fqinj paraqiten si kërcënim, si tradhtarë ose si pengesa historike, krijohet një mekanizëm psikologjik jashtëzakonisht i rrezikshëm:
krimet e “tanëve” ndaj “tanëve” shpjegohen, ndërsa krimet e “tanëve” ndaj shqiptarëve, boshnjakëve dhe kroatëve justifikohen dhe glorifikohen.
Kur një logjikë e tillë përsëritet vazhdimisht në politikë, në media, në shkolla dhe në kulturën publike, ajo nuk prodhon domosdoshmërisht vrasës.
Por krijon diçka që mund të jetë edhe më e rrezikshme:
një shoqëri ku vrasësi justifikohet dhe shpallet hero kombëtar, ndërsa viktima jo vetëm që harrohet, por çnjerëzohet dhe përqeshet deri në përmasat e një mënyre gjenocidale të të menduarit.
Dhe pikërisht në një terren të tillë mund të rritet një Štefan Jovanović.
DIAGNOZA POLITIKE
Kjo është forma më ekstreme e sëmundjes së nacionalizmit dhe fashizmit klerikal: kur territori bëhet më i shenjtë se jeta, kur kufiri bëhet më i shenjtë se fëmija dhe kur shteti bëhet më i shenjtë se njeriu.
Në këtë logjikë, shqiptari nuk shihet më si qytetar, por si “problem”; dhe sapo një popull shndërrohet në “problem”, dhuna fillon të paraqitet si zgjidhje.
Një politikë e tillë e humb vetë qëllimin e shtetit.
Sepse shteti ekziston për njeriun, jo njeriu për shtetin.
Në çastin kur flamuri bëhet më i shenjtë se fëmija, politika fillon ta adhurojë simbolin dhe ta përçmojë njeriun.
DIAGNOZA FILOZOFIKE
Këtu njeriu pushon së qeni qëllim në vetvete dhe shndërrohet në mjet.
Fëmija nuk shihet më si qenie njerëzore, por si pjesë e një grupi të urryer.
Ky është mohimi i parimit më themelor të etikës njerëzore:
Njeriu nuk e humb të drejtën për të qenë njeri vetëm sepse ka lindur në anën tjetër të kufirit.
Kur ideologjia e vendos kombin mbi njeriun, ajo fillon ta përmbysë vetë kuptimin e moralit.
Sepse një ideje që i duhen kufomat për ta dëshmuar madhështinë e saj, nuk është më një ide e madhe.
Është një ideologji që ka nevojë për viktima, për ta justifikuar ekzistencën e vet.
DIAGNOZA PSIKOLOGJIKE
Kur vuajtja e tjetrit të shkakton kënaqësi, problemi nuk qëndron te viktima.
Problemi qëndron te ndërgjegjja e atij që kënaqet me vuajtjen e viktimës.
Me këtë, Štefani nuk dëshmon se shqiptarët janë të urryer.
Ai dëshmon se urrejtja ndaj shqiptarëve është shndërruar për të në burimin më të madh të kënaqësisë shpirtërore.
Dhe pikërisht kjo është forma më e rrezikshme e urrejtjes: kur nuk të mjafton më vetëm ta dëshirosh zhdukjen e tjetrit, por kur zhdukjen e tij fillon ta përjetosh si shërim personal.
Këtu kemi procesin klasik të çnjerëzimit:
fillimisht tjetri paraqitet si problem,
pastaj si kërcënim,
më pas si fajtor,
pastaj si dikush që nuk meriton më dhembshuri,
dhe në fund vdekja e tij shndërrohet në burim kënaqësie.
Kur dhimbja e tjetrit të shëron, sëmundja nuk është te tjetri.
DIAGNOZA SOCIOLOGJIKE
Një njeri i tillë nuk lind në vakum.
Urrejtjen e ushqejnë familja, propaganda, arsimi, mediat, mitet kombëtare dhe kujtesa selektive.
Kur një shoqëri ia përcjell brezit të ri vetëm vuajtjet e veta, ndërsa hesht për viktimat e të tjerëve, ajo nuk prodhon më qytetarë.
Ajo prodhon njerëz që e trashëgojnë jo vetëm historinë e turpshme të së kaluarës së tyre, por edhe urrejtjen e saj.
Por kjo nuk do të thotë se çdo serb është si Štefan Jovanović.
Ky dallim është jashtëzakonisht i rëndësishëm.
Ka shumë serbë që i kanë dënuar krimet e regjimeve të tyre, që kanë dëshmuar për to, që kanë kërkuar falje dhe që e kanë mbrojtur të vërtetën.
Prandaj autopsia nuk duhet të bëhet mbi një popull të tërë.
Ajo duhet të bëhet mbi sistemin e ideve dhe të mekanizmave shoqërorë, që e kanë mundësuar normalizimin e krimit.
Sepse të thuash “të gjithë janë fajtorë” është po aq primitive sa të thuash “askush nuk është fajtor”.
E vërteta është shumë më komplekse:
duhet përcaktuar përgjegjësia individuale, politike, institucionale dhe kulturore, pa e shndërruar një komb të tërë në të akuzuar kolektiv.
DIAGNOZA KULTURORE
Një kulturë që nuk është në gjendje ta vajtojë edhe viktimën e “armikut”, ka humbur diçka më të madhe se njerëzillëku.
Ka humbur vetë kulturën e saj.
Sepse kultura e vërtetë pyet:
“A ishte kjo e drejtë?”
Ndërsa tribalizmi pyet:
“A ishte njëri prej nesh?”
Nëse ishte “yni”, i falet.
Nëse ishte “i tyre”, harrohet.
Dhe pikërisht këtu fillon fundi i moralit universal.
DIAGNOZA ETIKE DHE MORALE
Këtu ndodh përmbysja më monstruoze:
vrasësi paraqitet si mbrojtës,
viktima si fajtor,
shkaku si pasojë,
dhe kufoma si “ilaç”.
Kur vdekja e fëmijës së tjetrit të duket si fitorja jote, morali ka pushuar së qeni universal.
Mbetet vetëm tribalizmi:
“Yni” ka të drejtë.
“I tyre” është fajtor.
Ky është fundi i moralit.
DIAGNOZA E NJOHJES
Štefani nuk e përmbys vetëm moralin.
Ai e përmbys edhe të vërtetën.
Në vend që ta pyesë pse shqiptarët, pas dekadash represioni, arritën në pikën e rezistencës dhe kërkesës për shkëputje, ai e shkëput pasojën nga shkaku i saj.
Kështu krijohet formula perfekte e propagandës:
fshi represionin, kriminalizo rezistencën, harro viktimën dhe shpalle agresorin viktimë.
Nëse e heq shkakun, nuk e ke shpjeguar historinë.
E ke falsifikuar atë.
DIAGNOZA JURIDIKE
Ligji nuk e mat krimin sipas ndjenjave patriotike të autorit të tij.
Masakrat ndaj civilëve të pambrojtur, dëbimi, përndjekja dhe fshehja e kufomave janë çështje të së drejtës penale dhe ndërkombëtare, pavarësisht se si dikush përpiqet t’i riemërtojë.
Sa i përket vetë komentit të Štefanit, përgjegjësia eventuale juridike varet nga përmbajtja e saktë e deklaratës, konteksti, qëllimi dhe juridiksioni kompetent;
Një deklaratë e neveritshme, në vetvete, nuk përbën automatikisht dhe në çdo rrethanë vepër penale.
Por kur shprehja kalon në nxitje të urrejtjes, dhunës ose diskriminimit ndaj një grupi etnik, mund të ketë pasoja juridike sipas ligjit të zbatueshëm.
Prandaj dokumentimi i deklaratave të tilla është i rëndësishëm.
Ligji nuk merret vetëm me atë që ka ndodhur. Në rrethana të caktuara, ai mund të merret edhe me atë që dikush nxit, justifikon ose glorifikon.
AUTOPSIA E VËRTETË
Autopsia e një shoqërie nuk fillon vetëm me pyetjen:
“Kush e tërhoqi këmbëzën?”
Duhet pyetur edhe:
Kush krijoi atmosferën në të cilën këmbëza mund të tërhiqej?
Kush e shpalli viktimën armik?
Kush e shndërroi dhunën në patriotizëm?
Kush e heshti dëshmitarin?
Kush e falsifikoi kujtesën?
Kush e mësoi fëmijën se vuajtja e tjetrit nuk ka rëndësi?
Dhe, më në fund:
Kush mundësoi që një njeri, 27 vjet më vonë, t’i shohë kufomat e fëmijëve shqiptarë dhe të thotë se ato janë “ilaç për shpirtin e tij”?
Kjo është autopsia.
Dhe përgjigjja nuk mund të jetë:
“Të tillë janë serbët.”
Kjo do të ishte vetëm një formë tjetër e urrejtjes kolektive.
Përgjigjja duhet të jetë shumë më e saktë:
Kështu vepron një shoqëri kur ideologjia nacionaliste, e ushqyer nga mitologjizimi, propaganda, ndjenja kolektive e viktimizimit dhe mohimi i krimeve, arrin ta shtrembërojë marrëdhënien e njeriut me viktimën.
DHE PASTAJ JEMI NE, TË GJALLËT
Sipas kujtesës sime të dhimbshme, në ato frigoriferë përfunduan edhe 13 anëtarë të familjes sime, nëntë prej tyre fëmijë, pasi ishin masakruar në pragun e shtëpisë.
Për mua kjo nuk është statistikë.
Nuk është metaforë.
Nuk është material për një emision televiziv.
Janë njerëz.
Kishin emra.
Kishin fytyra.
Kishin nëna.
Kishin fëmijë.
Kishin një të nesërme që nuk erdhi kurrë.
Dhe pastaj, një ditë, u bënë kufoma.
Dikush më pas vendosi që edhe kufomat e tyre duhej të zhdukeshin.
Dhe dekada më vonë, dikush tjetër vendosi se kjo zhdukje mund të ishte “ilaç për shpirtin”.
Kjo është ajo që duhet të na tronditë.
Jo vetëm për shkak të viktimave.
Por edhe për shkak të pyetjes se çfarë lloj njeriu dhe çfarë lloj kulture politike mund të prodhojë një ndjenjë të tillë.
DHE UNË NUK DO TA PËRSËRIS TË NJËJTIN GABIM
Mund ta kritikoj Serbinë.
Mund ta dënoj një regjim.
Mund të flas për krimet e ushtrisë, policisë dhe strukturave shtetërore.
Mund të kërkoj drejtësi.
Por kurrë nuk do ta urrej një popull të tërë.
Sepse nëse do ta bëja këtë, do ta pranoja të njëjtën logjikë kriminalogjene që po e kritikoj.
Krimi nuk bëhet i drejtë vetëm sepse viktima e tij i përket një kombësie tjetër.
Drejtësia nuk thotë:
“Ndëshkojini të gjithë.”
Drejtësia thotë:
“Gjeni fajtorin.”
E vërteta nuk kërkon hakmarrje.
Ajo kërkon kujtesë.
Sepse faji nuk trashëgohet.
Por gënjeshtra trashëgohet.
Dhe një gënjeshtër që ushqehet brez pas brezi mund të lindë një Štefan të ri.
Prandaj fjala “ilaç” e përdorur nga Štefani Jovanović është më shumë se një fyerje.
Është dëshmi e ndërgjegjes së tij dhe simptomë e një sëmundjeje më të gjerë politike e kulturore, e cila duhet analizuar, jo fshehur.
Sepse krimi është i tmerrshëm.
Por ekziston diçka edhe më e frikshme:
dita kur dikush fillon ta dojë krimin.
Atëherë krimi nuk është më vetëm histori.
Bëhet psikologji.
Bëhet ideologji.
Bëhet identitet.
Dhe nëse nuk i kundërvihemi me të vërtetën, një ditë ai mund të bëhet sërish politikë.
Një shpirt që kërkon shërim te kufomat e fëmijëve nuk është i shëruar.
Ai është i sëmurë pikërisht nga urrejtja që e quan ilaç.
Dhe një shoqëri që nuk e diagnostikon këtë sëmundje rrezikon të mos e kuptojë se përbindëshi më i rrezikshëm nuk është ai që lind vetëm një herë, por ai që shoqëria mëson ta justifikojë aq gjatë, saqë brezi i ri fillon ta quajë “ilaç”.
***
PORUKA SRBINU ŠTEFANU JOVANOVIĆU, KOJI LEŠEVE ALBANSKE DECE NAZIVA „LEKOM ZA SVOJU CRNU DUŠU“
Autor: Lirim Gashi
Postoje komentari na koje treba odgovoriti.
Postoje komentari koje treba zaboraviti.
A postoje i komentari koje treba sačuvati i arhivirati, jer ponekad jedna jedina rečenica razotkrije bolest genocidnog načina razmišljanja bolje nego stotinu knjiga.
Komentar Štefana Jovanovića jedan je od takvih.
On premeštanje leševa ubijenih Albanaca hladnjačama državnog preduzeća „Progres-Prizren“, kao i njihovo bacanje u Dunav radi prikrivanja tragova zločina, doživljava kao „lek za svoju crnu dušu“.
Među njima se nalazilo i 13 leševa moje porodice, od ukupno 22 ubijena člana, među kojima je bilo i devetoro dece, koji su masakrirani na kućnom pragu.
Ovde moramo zastati.
Jer najvažnije pitanje nije samo:
Šta Štefan misli o Albancima?
Važnije pitanje glasi:
Šta je moralo da se dogodi u duši jednog Srbina da ga leš jednog albanskog deteta dovede do duševne ekstaze?
Ovo više nije samo politika.
Ovo je dijagnoza.
AUTOPSIJA JEDNOG DRUŠTVA I JEDNE POLITIKE
Ali takvo čudovište ne treba posmatrati samo kao pojedinca odvojenog od vremena, prostora i srpskog društva.
Nijedan čovek se ne rađa sa takvom političkom ideologijom u krvi.
Takav način razmišljanja se proizvodi, hrani, prenosi i normalizuje iz generacije u generaciju.
Zato je Štefanov komentar istovremeno i materijal za autopsiju srpske politike, srpskog obrazovanja i srpske političke kulture — ne u smislu da svaki Srbin razmišlja kao on, već u mnogo ozbiljnijem smislu pitanja:
Koji politički, ideološki, obrazovni, medijski i kulturni mehanizmi i motivi mogu uticati na to da jedan Srbin odraste tako da smrt albanskog deteta doživljava kao ličnu i nacionalnu pobedu, pa čak i kao lek za svoju dušu?
To je pitanje koje mora biti postavljeno.
Jer demokratsko društvo ne ocenjuje se samo prema tome kako postupa prema sopstvenim žrtvama.
Ono se ocenjuje i prema sposobnosti da oplakuje žrtvu drugoga.
I upravo tu počinje autopsija.
Kada nacionalna politika decenijama gradi istoriju u kojoj se sopstveni narod neprestano predstavlja kao apsolutna žrtva, dok se susedni narodi predstavljaju kao pretnje, izdajnici ili istorijske prepreke, stvara se izuzetno opasan psihološki mehanizam:
zločini „naših“ nad „našima“ se objašnjavaju, dok se zločini „naših“ nad Albancima, Bošnjacima i Hrvatima opravdavaju i veličaju.
Kada se takva logika neprestano ponavlja u politici, medijima, školama i javnoj kulturi, ona ne proizvodi nužno ubice.
Ali stvara nešto što može biti još opasnije:
društvo u kojem se ubica opravdava i proglašava nacionalnim herojem, dok se žrtva ne samo zaboravlja, već i dehumanizuje i ismeva do razmera genocidnog načina razmišljanja.
I upravo na takvom tlu može odrasti jedan Štefan Jovanović.
POLITIČKA DIJAGNOZA
To je najekstremniji oblik bolesti nacionalističkog i klerikalnog fašizma: kada teritorija postane svetija od života, granica svetija od deteta, a država svetija od čoveka.
U toj logici Albanac se više ne posmatra kao građanin, već kao „problem“; a čim se jedan narod pretvori u „problem“, nasilje počinje da se predstavlja kao rešenje.
Takva politika gubi samu svrhu države.
Jer država postoji zbog čoveka, a ne čovek zbog države.
U trenutku kada zastava postane svetija od deteta, politika počinje da obožava simbol, a da prezire čoveka.
FILOZOFSKA DIJAGNOZA
Ovde čovek prestaje da bude cilj sam po sebi i postaje sredstvo.
Dete se više ne posmatra kao ljudsko biće, već kao deo omražene grupe.
To je negiranje najosnovnijeg principa ljudske etike:
Čovek ne gubi pravo da bude čovek samo zato što je rođen s druge strane granice.
Kada ideologija naciju postavi iznad čoveka, ona počinje da izvrće samo značenje morala.
Jer ideja kojoj su potrebni leševi da bi dokazala svoju veličinu više nije velika ideja.
To je ideologija kojoj su potrebne žrtve da bi opravdala sopstveno postojanje.
PSIHOLOŠKA DIJAGNOZA
Kada ti patnja drugoga pričinjava zadovoljstvo, problem nije u žrtvi.
Problem je u savesti onoga koji uživa u patnji žrtve.
Štefan time ne dokazuje da su Albanci omraženi.
On dokazuje da je mržnja prema Albancima za njega postala najveći izvor duševnog zadovoljstva.
A upravo je to najopasniji oblik mržnje: kada više nije dovoljno samo želeti nestanak drugoga, već se taj nestanak počinje doživljavati kao lično isceljenje.
Ovde imamo klasičan proces dehumanizacije:
najpre se drugi predstavlja kao problem,
zatim kao pretnja,
onda kao krivac,
zatim kao neko ko više ne zaslužuje sažaljenje,
i na kraju njegova smrt postaje izvor zadovoljstva.
Kada te bol drugoga leči, bolest nije u drugome.
SOCIOLOŠKA DIJAGNOZA
Takav čovek ne nastaje u vakuumu.
Mržnju hrane porodica, propaganda, obrazovanje, mediji, nacionalni mitovi i selektivno sećanje.
Kada društvo novoj generaciji prenosi samo sopstvene patnje, dok prećutkuje žrtve drugih, ono ne proizvodi građane.
Ono proizvodi ljude koji nasleđuju ne samo svoju sramotnu istoriju, već i njenu mržnju.
Ali to ne znači da je svaki Srbin poput Štefana Jovanovića.
Ova razlika je od presudne važnosti.
Postoje mnogi Srbi koji su osudili zločine svojih režima, svedočili o njima, tražili oproštaj i branili istinu.
Zato autopsiju ne treba vršiti nad čitavim narodom.
Ona mora biti izvršena nad sistemom ideja i društvenih mehanizama koji su omogućili normalizaciju zločina.
Jer reći „svi su krivi“ jednako je primitivno kao reći „niko nije kriv“.
Istina je mnogo složenija:
utvrditi individualnu, političku, institucionalnu i kulturnu odgovornost, a da se čitava nacija ne pretvori u kolektivno optužene.
KULTURNA DIJAGNOZA
Kultura koja nije sposobna da oplakuje čak ni žrtvu „neprijatelja“ izgubila je nešto veće od humanosti.
Izgubila je samu svoju kulturu.
Jer prava kultura pita:
„Da li je to bilo pravedno?“
A tribalizam pita:
„Da li je bio jedan od naših?“
Ako je bio „naš“, oprašta mu se.
Ako je bio „njihov“, zaboravlja se.
I upravo tu počinje kraj univerzalnog morala.
ETIČKA I MORALNA DIJAGNOZA
Ovde se događa najmonstruozniji preokret:
ubica se predstavlja kao zaštitnik,
žrtva kao krivac,
uzrok kao posledica,
a leš kao „lek“.
Kada ti smrt tuđeg deteta izgleda kao tvoja pobeda, moral je prestao da bude univerzalan.
Ostaje samo tribalizam:
„Naš“ je u pravu.
„Njihov“ je kriv.
To je kraj morala.
EPISTEMOLOŠKA DIJAGNOZA
Štefan ne izvrće samo moral.
On izvrće i istinu.
Umesto da pita zašto su Albanci, posle decenija represije, došli do tačke otpora i zahteva za odvajanjem, on odvaja posledicu od njenog uzroka.
Tako nastaje savršena formula propagande:
sakrij represiju, kriminalizuj otpor, zaboravi žrtvu i proglasi agresora žrtvom.
Ako ukloniš uzrok, nisi objasnio istoriju.
Falsifikovao si je.
PRAVNA DIJAGNOZA
Zakon ne meri zločin prema patriotskim osećanjima njegovog počinioca.
Masakri nezaštićenih civila, progon, proterivanje i prikrivanje leševa pitanja su krivičnog i međunarodnog prava, bez obzira na to kako neko pokušava da ih preimenuje.
Kada je reč o samom Štefanovom komentaru, eventualna pravna odgovornost zavisi od njegovog tačnog sadržaja, konteksta, namere i nadležnog pravosuđa; odvratna izjava sama po sebi nije automatski, u svakoj okolnosti, krivično delo.
Ali kada izražavanje pređe u podsticanje mržnje, nasilja ili diskriminacije prema jednoj etničkoj grupi, mogu nastupiti pravne posledice prema primenljivom pravu.
Zato je dokumentovanje takvih izjava važno.
Pravo ne ocenjuje samo ono što se dogodilo. U određenim okolnostima ono može da se bavi i onim što neko podstiče, opravdava ili veliča.
PRAVA AUTOPSIJA
Autopsija jednog društva ne počinje samo pitanjem:
„Ko je povukao obarač?“
Mora se pitati i:
Ko je stvorio atmosferu u kojoj je obarač mogao biti povučen?
Ko je žrtvu proglasio neprijateljem?
Ko je nasilje pretvorio u patriotizam?
Ko je ućutkao svedoka?
Ko je falsifikovao sećanje?
Ko je dete učio da patnja drugoga nije važna?
I konačno:
Ko je omogućio da čovek, 27 godina kasnije, gleda leševe albanske dece i kaže da su oni „lek za dušu“?
To je autopsija.
A odgovor ne može biti:
„Takvi su Srbi.“
To bi bio samo još jedan oblik kolektivne mržnje.
Odgovor mora biti mnogo precizniji:
Tako postupa društvo kada nacionalistička ideologija, hranjena mitologizacijom, propagandom, kolektivnim osećajem žrtve i poricanjem zločina, uspe da izopači čovekov odnos prema žrtvi.
A ONDA SMO TU MI, ŽIVI
Prema mom bolnom sećanju, u tim hladnjačama završilo je i 13 članova moje porodice, devetoro njih deca, nakon što su bili masakrirani na kućnom pragu.
Za mene to nije statistika.
Nije metafora.
Nije materijal za televizijsku emisiju.
To su ljudi.
Imali su imena.
Imali su lica.
Imali su majke.
Imali su decu.
Imali su sutra koje nikada nije došlo.
A onda su jednog dana postali leševi.
Neko je zatim odlučio da i njihovi leševi moraju nestati.
A decenijama kasnije, neko drugi je odlučio da to nestajanje može biti „lek za dušu“.
To je ono što treba da nas potrese.
Ne samo zbog žrtava.
Već zbog pitanja kakvu vrstu čoveka i kakvu vrstu političke kulture može proizvesti takvo osećanje.
I JA NEĆU PONOVITI ISTU GREŠKU
Mogu da kritikujem Srbiju.
Mogu da osudim jedan režim.
Mogu da govorim o zločinima vojske, policije i državnih struktura.
Mogu da zahtevam pravdu.
Ali nikada neću mrzeti čitav jedan narod.
Jer kada bih to učinio, prihvatio bih istu kriminalogenu logiku koju kritikujem.
Zločin ne postaje pravedan samo zato što njegova žrtva pripada drugoj nacionalnosti.
Pravda ne kaže:
„Kaznite ih sve.“
Pravda kaže:
„Pronađite krivca.“
A istina ne traži osvetu.
Ona traži sećanje.
Jer krivica se ne nasleđuje.
Ali laži se nasleđuju.
I laž koja se hrani iz generacije u generaciju može roditi novog Štefana.
Zato je reč „lek“ Štefana Jovanovića više od uvrede.
To je svedočanstvo njegove savesti i simptom šire političke i kulturne bolesti koju treba analizirati, a ne skrivati.
Jer zločin je užasan.
Ali postoji nešto još strašnije:
dan kada neko počne da voli zločin.
Tada zločin više nije samo istorija.
Postao je psihologija.
Postao je ideologija.
Postao je identitet.
I ako mu se ne suprotstavimo istinom, jednog dana ponovo može postati politika.
Duša koja traži isceljenje u leševima dece nije izlečena.
Ona je bolesna upravo od mržnje koju naziva lekom.
A društvo koje tu bolest ne dijagnostikuje rizikuje da ne shvati da najopasnije čudovište nije ono koje se rodi samo jednom, već ono koje društvo nauči da opravdava toliko dugo da nova generacija počne da ga naziva „lekom“.
***
BOTSCHAFT AN DEN SERBEN ŠTEFAN JOVANOVIĆ, DER DIE LEICHEN ALBANISCHER KINDER ALS „MEDIZIN FÜR SEINE SCHWARZE SEELE“ BEZEICHNET
Autor: Lirim Gashi
Es gibt Kommentare, auf die man antworten muss.
Es gibt Kommentare, die man vergessen sollte.
Und es gibt Kommentare, die man aufbewahren und archivieren muss, weil manchmal ein einziger Satz die Krankheit einer genozidalen Denkweise besser offenlegt als hundert Bücher.
Der Kommentar von Štefan Jovanović ist einer davon.
Er bezeichnet den Transport der Leichen ermordeter Albaner in den Kühlwagen des staatlichen Unternehmens „Progres-Prizren“ sowie deren Verbringung und Versenkung in der Donau, um die Spuren des Verbrechens zu verwischen, als „Medizin für seine schwarze Seele“.
Unter ihnen befanden sich auch 13 Mitglieder meiner Familie – von insgesamt 22 ermordeten Familienangehörigen. Unter den Opfern waren neun Kinder, die vor der Schwelle ihres eigenen Hauses massakriert wurden.
Hier müssen wir innehalten.
Denn die wichtigste Frage lautet nicht nur:
Was denkt Štefan über die Albaner?
Die wichtigere Frage lautet:
Was muss in der Seele eines Menschen geschehen sein, damit die Leiche eines albanischen Kindes ihn in einen Zustand geistiger Ekstase versetzt?
Das ist nicht mehr nur Politik.
Das ist eine Diagnose.
DIE AUTOPSIE EINER GESELLSCHAFT UND EINER POLITIK
Ein solches Monster darf jedoch nicht nur als ein von Zeit, Raum und Gesellschaft losgelöstes Individuum betrachtet werden.
Kein Mensch wird mit einer solchen politischen Ideologie im Blut geboren.
Eine solche Denkweise wird hervorgebracht, genährt, weitergegeben und von einer Generation an die nächste normalisiert.
Deshalb ist Štefans Kommentar zugleich Material für die Autopsie der serbischen Politik, Bildung und politischen Kultur – nicht im Sinne der Behauptung, jeder Serbe denke wie er, sondern im Sinne einer viel ernsteren Frage:
Welche politischen, ideologischen, erzieherischen, medialen und kulturellen Mechanismen können dazu beitragen, dass ein Serbe so aufwächst, dass er den Tod eines albanischen Kindes als persönlichen und nationalen Sieg, ja sogar als Medizin für seine Seele empfindet?
Das ist die Frage, die gestellt werden muss.
Denn eine demokratische Gesellschaft wird nicht nur daran gemessen, wie sie mit den eigenen Opfern umgeht.
Sie wird auch daran gemessen, ob sie fähig ist, um die Opfer des anderen zu trauern.
Und genau hier beginnt die Autopsie.
Wenn eine nationale Politik über Jahrzehnte eine Geschichte konstruiert, in der das eigene Volk immer wieder als das absolute Opfer dargestellt wird, während die benachbarten Völker als Bedrohungen, Verräter oder historische Hindernisse erscheinen, entsteht ein außerordentlich gefährlicher psychologischer Mechanismus:
Die Verbrechen „der Unsrigen“ an „den Unsrigen“ werden erklärt, während die Verbrechen „der Unsrigen“ an Albanern, Bosniaken und Kroaten gerechtfertigt und verherrlicht werden.
Wenn eine solche Logik immer wieder in Politik, Medien, Schulen und öffentlicher Kultur wiederholt wird, produziert sie nicht zwangsläufig Mörder.
Aber sie schafft etwas, das sogar noch gefährlicher sein kann:
eine Gesellschaft, in der der Täter gerechtfertigt und zum Nationalhelden erklärt wird, während das Opfer nicht nur vergessen, sondern entmenschlicht und verspottet wird – bis hin zu einer genozidalen Denkweise.
Und genau auf einem solchen Boden kann ein Štefan Jovanović heranwachsen.
POLITISCHE DIAGNOSE
Dies ist die extremste Form der Krankheit des Nationalismus und des klerikalen Faschismus: wenn das Territorium heiliger wird als das Leben, die Grenze heiliger als das Kind und der Staat heiliger als der Mensch.
In dieser Logik wird der Albaner nicht mehr als Bürger betrachtet, sondern als „Problem“. Und sobald ein Volk zu einem „Problem“ gemacht wird, beginnt Gewalt als „Lösung“ dargestellt zu werden.
Eine solche Politik verliert den eigentlichen Sinn des Staates.
Denn der Staat existiert für den Menschen – nicht der Mensch für den Staat.
In dem Moment, in dem die Fahne heiliger wird als das Kind, beginnt die Politik, das Symbol anzubeten und den Menschen zu verachten.
PHILOSOPHISCHE DIAGNOSE
Hier hört der Mensch auf, Zweck an sich zu sein, und wird zum Mittel.
Das Kind wird nicht mehr als menschliches Wesen gesehen, sondern als Teil einer verhassten Gruppe.
Damit wird das grundlegendste Prinzip menschlicher Ethik negiert:
Ein Mensch verliert nicht das Recht, Mensch zu sein, nur weil er auf der anderen Seite einer Grenze geboren wurde.
Wenn die Ideologie die Nation über den Menschen stellt, beginnt sie, den Sinn der Moral selbst auf den Kopf zu stellen.
Denn eine Idee, die Leichen braucht, um ihre Größe zu beweisen, ist keine große Idee mehr.
Sie ist eine Ideologie, die Opfer benötigt, um ihre eigene Existenz zu rechtfertigen.
PSYCHOLOGISCHE DIAGNOSE
Wenn das Leiden des anderen in dir Freude auslöst, liegt das Problem nicht beim Opfer.
Das Problem liegt im Gewissen dessen, der Freude am Leiden des Opfers empfindet.
Mit seinem Kommentar beweist Štefan nicht, dass Albaner gehasst werden.
Er beweist, dass der Hass auf Albaner für ihn zur größten Quelle seelischer Befriedigung geworden ist.
Und genau das ist die gefährlichste Form des Hasses: wenn es nicht mehr genügt, die Auslöschung des anderen zu wünschen, sondern seine Auslöschung als persönliche Heilung empfunden wird.
Hier vollzieht sich der klassische Prozess der Entmenschlichung:
Zuerst wird der andere als Problem dargestellt,
dann als Bedrohung,
danach als Schuldiger,
anschließend als jemand, der kein Mitgefühl mehr verdient,
und schließlich wird sein Tod zur Quelle der Freude.
Wenn der Schmerz des anderen dich heilt, liegt die Krankheit nicht beim anderen.
SOZIOLOGISCHE DIAGNOSE
Ein solcher Mensch entsteht nicht im Vakuum.
Hass wird von Familie, Propaganda, Bildung, Medien, nationalen Mythen und selektiver Erinnerung genährt.
Wenn eine Gesellschaft der jungen Generation nur das eigene Leid vermittelt, während sie über die Opfer der anderen schweigt, produziert sie keine Bürger.
Sie produziert Menschen, die nicht nur die beschämende Geschichte ihrer Vergangenheit erben, sondern auch deren Hass.
Das bedeutet jedoch nicht, dass jeder Serbe wie Štefan Jovanović ist.
Diese Unterscheidung ist von außerordentlicher Bedeutung.
Es gibt viele Serben, die die Verbrechen ihrer Regime verurteilt, darüber ausgesagt, um Vergebung gebeten und die Wahrheit verteidigt haben.
Deshalb darf die Autopsie nicht an einem ganzen Volk vorgenommen werden.
Sie muss sich auf das System von Ideen und gesellschaftlichen Mechanismen richten, die die Normalisierung von Verbrechen ermöglicht haben.
Denn zu sagen „Alle sind schuldig“ ist ebenso primitiv wie zu sagen „Niemand ist schuldig“.
Die Wahrheit ist wesentlich komplexer:
Die individuelle, politische, institutionelle und kulturelle Verantwortung muss bestimmt werden, ohne eine ganze Nation kollektiv zu Angeklagten zu machen.
KULTURELLE DIAGNOSE
Eine Kultur, die nicht in der Lage ist, auch um das Opfer des „Feindes“ zu trauern, hat etwas Größeres als Menschlichkeit verloren.
Sie hat ihre eigene Kultur verloren.
Denn die wahre Kultur fragt:
„War das gerecht?“
Der Tribalismus dagegen fragt:
„War es einer von uns?“
Wenn es „einer von uns“ war, wird ihm vergeben.
Wenn es „einer von ihnen“ war, wird es vergessen.
Und genau hier beginnt das Ende der universellen Moral.
ETHISCHE UND MORALISCHE DIAGNOSE
Hier findet die monströseste Umkehrung statt:
Der Mörder wird als Beschützer dargestellt,
das Opfer als Schuldiger,
die Ursache als Folge,
und die Leiche als „Medizin“.
Wenn der Tod des Kindes eines anderen für dich wie dein eigener Sieg erscheint, hat die Moral aufgehört, universell zu sein.
Es bleibt nur noch der Tribalismus:
„Der Unsrige“ hat Recht.
„Der Ihrige“ ist schuldig.
Das ist das Ende der Moral.
ERKENNTNISTHEORETISCHE DIAGNOSE
Štefan verdreht nicht nur die Moral.
Er verdreht auch die Wahrheit.
Statt zu fragen, warum die Albaner nach Jahrzehnten der Repression an den Punkt des Widerstands und des Strebens nach Abspaltung gelangten, trennt er die Folge von ihrer Ursache.
So entsteht die perfekte Formel der Propaganda:
Unterdrückung ausblenden, Widerstand kriminalisieren, Opfer vergessen und den Aggressor zum Opfer erklären.
Wenn man die Ursache entfernt, hat man Geschichte nicht erklärt.
Man hat sie verfälscht.
JURISTISCHE DIAGNOSE
Das Gesetz bewertet ein Verbrechen nicht nach den patriotischen Gefühlen seines Täters.
Massaker an wehrlosen Zivilisten, Vertreibung, Verfolgung und die Verschleierung von Leichen sind Fragen des Strafrechts und des Völkerrechts – unabhängig davon, wie jemand versucht, sie umzubenennen.
Was Štefans konkreten Kommentar betrifft, hängt eine mögliche rechtliche Verantwortung vom genauen Wortlaut der Äußerung, ihrem Kontext, der Absicht und der zuständigen Gerichtsbarkeit ab; eine abscheuliche Äußerung stellt nicht automatisch und unter allen Umständen eine Straftat dar.
Wenn eine Äußerung jedoch in die Aufstachelung zu Hass, Gewalt oder Diskriminierung gegen eine ethnische Gruppe übergeht, kann sie nach dem jeweils anwendbaren Recht rechtliche Folgen haben.
Deshalb ist die Dokumentation solcher Äußerungen wichtig.
Das Gesetz befasst sich nicht nur mit dem, was geschehen ist. Unter bestimmten Umständen kann es sich auch damit befassen, was jemand anstiftet, rechtfertigt oder verherrlicht.
DIE WAHRE AUTOPSIE
Die Autopsie einer Gesellschaft beginnt nicht nur mit der Frage:
„Wer hat den Abzug betätigt?“
Man muss auch fragen:
Wer schuf die Atmosphäre, in der der Abzug betätigt werden konnte?
Wer erklärte das Opfer zum Feind?
Wer verwandelte Gewalt in Patriotismus?
Wer brachte den Zeugen zum Schweigen?
Wer verfälschte die Erinnerung?
Wer lehrte das Kind, dass das Leiden des anderen keine Bedeutung habe?
Und schließlich:
Wer ermöglichte es, dass ein Mensch 27 Jahre später die Leichen albanischer Kinder betrachtet und sagt, sie seien „Medizin für seine Seele“?
Das ist die Autopsie.
Und die Antwort darf nicht lauten:
„So sind die Serben.“
Das wäre nur eine andere Form des kollektiven Hasses.
Die Antwort muss wesentlich präziser sein:
So verhält sich eine Gesellschaft, wenn eine nationalistische Ideologie, genährt durch Mythologisierung, Propaganda, ein kollektives Opferbewusstsein und die Leugnung von Verbrechen, das Verhältnis des Menschen zum Opfer zu verzerren vermag.
UND DANN SIND DA WIR, DIE LEBENDEN
Nach meiner schmerzhaften Erinnerung befanden sich in diesen Kühlwagen auch 13 Mitglieder meiner Familie, neun davon Kinder, nachdem sie vor der Schwelle ihres eigenen Hauses massakriert worden waren.
Für mich ist das keine Statistik.
Es ist keine Metapher.
Es ist kein Material für eine Fernsehsendung.
Es sind Menschen.
Sie hatten Namen.
Sie hatten Gesichter.
Sie hatten Mütter.
Sie hatten Kinder.
Sie hatten eine Zukunft, die niemals kam.
Und dann wurden sie eines Tages zu Leichen.
Jemand beschloss später, dass auch ihre Leichen verschwinden mussten.
Und Jahrzehnte später beschloss jemand anderes, dass dieses Verschwinden „Medizin für seine Seele“ sein könne.
Das ist es, was uns erschüttern sollte.
Nicht nur wegen der Opfer.
Sondern auch wegen der Frage, welche Art von Mensch und welche Art von politischer Kultur ein solches Gefühl hervorbringen kann.
UND ICH WERDE NICHT DENSELBEN FEHLER WIEDERHOLEN
Ich kann Serbien kritisieren.
Ich kann ein Regime verurteilen.
Ich kann über die Verbrechen von Armee, Polizei und staatlichen Strukturen sprechen.
Ich kann Gerechtigkeit fordern.
Aber ich werde niemals ein ganzes Volk hassen.
Denn wenn ich das täte, würde ich dieselbe verbrecherische Logik übernehmen, die ich gerade kritisiere.
Ein Verbrechen wird nicht dadurch gerecht, dass sein Opfer einer anderen Nationalität angehört.
Gerechtigkeit sagt nicht:
„Bestrafe sie alle.“
Gerechtigkeit sagt:
„Findet die Schuldigen.“
Die Wahrheit verlangt keine Rache.
Sie verlangt Erinnerung.
Denn Schuld wird nicht vererbt.
Aber die Lüge wird vererbt.
Und eine Lüge, die von Generation zu Generation genährt wird, kann einen neuen Štefan hervorbringen.
Deshalb ist das Wort „Medizin“, das Štefan Jovanović verwendet, mehr als eine Beleidigung.
Es ist ein Zeugnis seines Gewissens und ein Symptom einer umfassenderen politischen und kulturellen Krankheit, die analysiert und nicht verborgen werden muss.
Denn ein Verbrechen ist schrecklich.
Aber es gibt etwas, das noch beängstigender ist:
der Tag, an dem jemand beginnt, das Verbrechen zu lieben.
Dann ist das Verbrechen nicht mehr nur Geschichte.
Es wird Psychologie.
Es wird Ideologie.
Es wird Identität.
Und wenn wir ihm nicht mit der Wahrheit entgegentreten, kann es eines Tages wieder Politik werden.
Eine Seele, die in den Leichen von Kindern Heilung sucht, ist nicht geheilt.
Sie ist gerade an dem Hass erkrankt, den sie als Medizin bezeichnet.
Und eine Gesellschaft, die diese Krankheit nicht diagnostiziert, läuft Gefahr, nicht zu verstehen, dass das gefährlichste Monster nicht unbedingt jenes ist, das nur einmal geboren wird, sondern jenes, das eine Gesellschaft so lange zu rechtfertigen lernt, bis die nächste Generation beginnt, es „Medizin“ zu nennen.
MESSAGE TO THE SERB ŠTEFAN JOVANOVIĆ, WHO CALLS THE CORPSES OF ALBANIAN CHILDREN “MEDICINE FOR HIS BLACK SOUL”
Author: Lirim Gashi
There are comments that must be answered.
There are comments that should be forgotten.
And there are comments that must be preserved and archived, because sometimes a single sentence exposes the sickness of a genocidal mindset more clearly than a hundred books.
Štefan Jovanović’s comment is one of them.
He describes the transportation of the bodies of murdered Albanians in the refrigerated trucks of the state-owned company “Progres-Prizren”, as well as their disposal and dumping into the Danube in an attempt to conceal the traces of the crime, as “medicine for his black soul.”
Among them were also 13 members of my family — out of a total of 22 family members who were murdered. Nine of the victims were children, massacred on the doorstep of their own home.
Here, we must pause.
Because the most important question is not merely:
What does Štefan think about Albanians?
The more important question is:
What must have happened inside a human soul for the corpse of an Albanian child to send someone into a state of spiritual ecstasy?
This is no longer merely politics.
This is a diagnosis.
THE AUTOPSY OF A SOCIETY AND A POLITICAL SYSTEM
Such a monster, however, must not be viewed merely as an individual detached from time, place and society.
No human being is born with such a political ideology in their blood.
A way of thinking like this is produced, nourished, transmitted and normalized from one generation to the next.
That is why Štefan’s comment is also material for an autopsy of Serbian politics, education and political culture — not in the sense of claiming that every Serb thinks like him, but in the sense of asking a much more serious question:
What political, ideological, educational, media and cultural mechanisms can contribute to a Serbian person growing up in such a way that the death of an Albanian child is experienced as a personal and national victory, even as medicine for his soul?
That is the question that must be asked.
Because a democratic society is not judged only by how it treats its own victims.
It is also judged by its ability to mourn the victims of others.
And this is precisely where the autopsy begins.
When a national political narrative constructs, over decades, a history in which its own people are constantly portrayed as absolute victims, while neighboring peoples are portrayed as threats, traitors or historical obstacles, an extraordinarily dangerous psychological mechanism emerges:
the crimes of “our own” against “our own” are explained away, while the crimes of “our own” against Albanians, Bosniaks and Croats are justified and glorified.
When such a logic is repeatedly reproduced in politics, the media, schools and public culture, it does not necessarily produce murderers.
But it creates something that can be even more dangerous:
a society in which the perpetrator is justified and proclaimed a national hero, while the victim is not only forgotten, but dehumanized and mocked until such attitudes become part of a genocidal way of thinking.
And it is precisely on such soil that a Štefan Jovanović can grow.
POLITICAL DIAGNOSIS
This is the most extreme form of the disease of nationalism and clerical fascism: when territory becomes more sacred than life, the border more sacred than the child, and the state more sacred than the human being.
Within this logic, the Albanian is no longer seen as a citizen, but as a “problem.” And once an entire people is transformed into a “problem,” violence begins to be presented as a “solution.”
Such a political system loses sight of the very purpose of the state.
Because the state exists for the human being — not the human being for the state.
The moment the flag becomes more sacred than the child, politics begins to worship the symbol and despise the human being.
PHILOSOPHICAL DIAGNOSIS
Here, the human being ceases to be an end in themselves and becomes a means.
The child is no longer seen as a human being, but as part of a hated group.
This negates the most fundamental principle of human ethics:
A human being does not lose the right to be treated as a human being simply because they were born on the other side of a border.
When ideology places the nation above the human being, it begins to overturn the very meaning of morality.
Because an idea that needs corpses in order to prove its greatness is no longer a great idea.
It is an ideology that needs victims to justify its own existence.
PSYCHOLOGICAL DIAGNOSIS
When another person’s suffering brings you pleasure, the problem does not lie with the victim.
The problem lies within the conscience of the person who takes pleasure in the victim’s suffering.
Through his comment, Štefan does not prove that Albanians are hateful.
He proves that hatred of Albanians has become, for him, a source of profound spiritual gratification.
And that is precisely the most dangerous form of hatred: when it is no longer enough to wish for the disappearance of the other, but the disappearance of the other begins to be experienced as personal healing.
This is the classic process of dehumanization:
first, the other is portrayed as a problem;
then as a threat;
then as guilty;
then as someone who no longer deserves compassion;
and finally, their death becomes a source of pleasure.
When another person’s pain heals you, the disease is not in the other person.
SOCIOLOGICAL DIAGNOSIS
A person like this does not emerge from a vacuum.
Hatred is nourished by family, propaganda, education, the media, national myths and selective memory.
When a society teaches the younger generation only about its own suffering while remaining silent about the suffering of others, it does not produce citizens.
It produces people who inherit not only the shameful history of their past, but also its hatred.
This does not mean, however, that every Serb is like Štefan Jovanović.
That distinction is critically important.
There are many Serbs who have condemned the crimes of their regimes, testified about them, sought forgiveness and defended the truth.
Therefore, the autopsy must not be performed on an entire people.
It must be performed on the system of ideas and social mechanisms that have made the normalization of crime possible.
Because saying “everyone is guilty” is just as primitive as saying “no one is guilty.”
The truth is far more complex:
individual, political, institutional and cultural responsibility must be established without turning an entire nation into a collective defendant.
CULTURAL DIAGNOSIS
A culture that is incapable of mourning even the victim of its “enemy” has lost something greater than its humanity.
It has lost its very culture.
Because true culture asks:
“Was this just?”
Tribalism, by contrast, asks:
“Was he one of us?”
If he was “one of us,” he is forgiven.
If he was “one of them,” he is forgotten.
And this is precisely where universal morality begins to collapse.
ETHICAL AND MORAL DIAGNOSIS
Here occurs the most monstrous reversal:
the murderer is presented as the protector,
the victim as the guilty party,
the cause as the consequence,
and the corpse as “medicine.”
When the death of another person’s child appears to you as your own victory, morality has ceased to be universal.
All that remains is tribalism:
“Our own” is right.
“Their own” is guilty.
That is the end of morality.
EPISTEMOLOGICAL DIAGNOSIS
Štefan does not merely distort morality.
He distorts the truth as well.
Instead of asking why Albanians, after decades of repression, reached the point of resistance and seeking separation, he disconnects the consequence from its cause.
This creates the perfect formula of propaganda:
erase the repression, criminalize the resistance, forget the victims, and portray the aggressor as the victim.
If you remove the cause, you have not explained history.
You have falsified it.
LEGAL DIAGNOSIS
The law does not measure a crime according to the patriotic feelings of its perpetrator.
Massacres of unarmed civilians, deportation, persecution and the concealment of bodies are matters of criminal and international law, regardless of how someone attempts to rename them.
As for Štefan’s specific comment, any potential legal responsibility depends on the exact wording of the statement, its context, intent and the competent jurisdiction; an abhorrent statement does not automatically constitute a criminal offense in every circumstance.
However, when an expression crosses the line into incitement to hatred, violence or discrimination against an ethnic group, it may carry legal consequences under applicable law.
That is why documenting such statements is important.
The law does not concern itself only with what has happened. Under certain circumstances, it can also concern itself with what someone incites, justifies or glorifies.
THE TRUE AUTOPSY
The autopsy of a society does not begin merely with the question:
“Who pulled the trigger?”
We must also ask:
Who created the atmosphere in which the trigger could be pulled?
Who declared the victim an enemy?
Who transformed violence into patriotism?
Who silenced the witness?
Who falsified memory?
Who taught the child that another person’s suffering does not matter?
And finally:
Who made it possible for someone, 27 years later, to look at the corpses of Albanian children and say that they are “medicine for his soul”?
That is the autopsy.
And the answer cannot be:
“That is how Serbs are.”
That would simply be another form of collective hatred.
The answer must be far more precise:
This is what happens to a society when a nationalist ideology, nourished by mythologization, propaganda, a collective sense of victimhood and the denial of crimes, succeeds in distorting the human relationship with the victim.
AND THEN THERE ARE US — THE LIVING
According to my painful memory, 13 members of my family were also transported in those refrigerated trucks, nine of them children, after they had been massacred on the doorstep of their own home.
For me, this is not a statistic.
It is not a metaphor.
It is not material for a television program.
They are human beings.
They had names.
They had faces.
They had mothers.
They had children.
They had a future that never came.
And then, one day, they became corpses.
Someone later decided that even their bodies had to disappear.
And decades later, someone else decided that this disappearance could be “medicine for his soul.”
That is what should shock us.
Not only because of the victims.
But also because of the question of what kind of human being, and what kind of political culture, can produce such a feeling.
AND I WILL NOT REPEAT THE SAME MISTAKE
I can criticize Serbia.
I can condemn a regime.
I can speak about the crimes of the army, police and state structures.
I can demand justice.
But I will never hate an entire people.
Because if I did, I would embrace the same criminal logic that I am criticizing.
A crime does not become just because its victim belongs to another nationality.
Justice does not say:
“Punish them all.”
Justice says:
“Find the guilty.”
Truth does not demand revenge.
It demands remembrance.
Because guilt is not inherited.
But lies are inherited.
And a lie that is nourished from one generation to the next can produce another Štefan.
That is why the word “medicine” used by Štefan Jovanović is more than an insult.
It is evidence of his conscience and a symptom of a broader political and cultural illness that must be analyzed, not concealed.
Because crime is horrific.
But there is something even more frightening:
the day someone begins to love the crime.
Then crime is no longer merely history.
It becomes psychology.
It becomes ideology.
It becomes identity.
And if we do not confront it with truth, one day it may become politics again.
A soul that seeks healing in the corpses of children is not healed.
It is sick precisely from the hatred it calls medicine.
And a society that fails to diagnose this illness risks failing to understand that the most dangerous monster is not necessarily the one that is born only once, but the one that a society learns to justify for so long that the next generation begins to call it “medicine.”

“Me pranga e pa to”, ekspozita u përmbyll, por rrugëtimi i saj duhet të vazhdoj

0
“ME PRANGA E PA TO” – EKSPOZITA U PËRMBYLL, POR RRUGËTIMI I SAJ DUHET TË VAZHDOJË
Nga Hamami i Haxhi Beut drejt një trashëgimie shtetërore dhe një ekspozite të gjallë lëvizëse
Pas ditësh të mbushura me dhimbje, krenari, kujtime dhe emocione të rralla, në Hamamin e Haxhi Beut në Pejë u përmbyll ekspozita “ME PRANGA E PA TO”, me veprat e krijuara në burg nga Sak Muji dhe Hydajet Hyseni, të shoqëruara nga këngët e burgut të Musli Kosumit.
Dyert e ekspozitës u mbyllën, por mesazhi i saj nuk duhet të mbyllet. Përkundrazi, kjo përmbyllje duhet të bëhet fillimi i një nisme shtetërore për mbledhjen, evidentimin dhe mbrojtjen e gjithë krijimtarisë së të burgosurve politikë shqiptarë.
NJË EKSPOZITË E LINDUR NGA BURGU
“ME PRANGA E PA TO” nuk ishte vetëm një ngjarje artistike. Çdo vizatim, këngë, letër dhe objekt i paraqitur brenda saj ishte një histori më vete dhe një dëshmi e gjallë e kohës kur shqiptarit mund t’ia lidhnin duart, por nuk mund t’ia burgosnin shpirtin, mendimin dhe idealin e lirisë.
Veprat u krijuan në qeli, në izolim, pa materiale dhe nën kërcënimin e ndëshkimeve të reja. Ato lindën nga tuli i bukës, lapsat e fshehur, kujtesa, malli për familjen dhe revolta ndaj padrejtësisë.
Këngët e Musli Kosumit ua dhanë zërin qelive. Vizatimet e Hydajet Hysenit dhe Sak Mujit ua dhanë atyre fytyrën. Së bashku, ato krijuan një rrëfim për rininë e burgosur, qëndresën dhe ëndrrën e Kosovës së lirë.
MIRËNJOHJE PËR TË GJITHË PJESËMARRËSIT
Ekspozita u nderua nga pjesëmarrja e përfaqësuesve institucionalë, diplomatëve, deputetëve dhe ish-deputetëve, profesorëve, shkrimtarëve, artistëve, ish-të burgosurve politikë, familjarëve, të rinjve dhe qytetarëve nga të gjitha trevat shqiptare.
Për domethënien historike të ekspozitës foli edhe Faruk Ajeti, ambasador i Republikës së Kosovës në Gjermani. Me fjalët e tyre e nderuan shkrimtari dhe veprimtari Musa Jupolli, profesori Avdi Gjata, Hydajet Hyseni, Reshat Nurboja, si dhe shumë personalitete të tjera të jetës politike, akademike dhe kulturore.
Një vizitë me emocion të veçantë ishte ajo e ish-konsullit dhe bashkëvuajtësit të Burgut të Nishit, Salih Sefa. Pas dekadash, ne u takuam jo më brenda qelive, por në Kosovën e lirë, përpara veprave që lindën gjatë burgimit tonë.
Mirënjohje Lidhjes së Shkrimtarëve të Komunës së Pejës, me kryetarin Esat Loshaj, dhe Klubit Letrar “Podguri”, me kryetarin Nuradin Imeraj, për vlerësimin dhe mirënjohjet e ndara.
Faleminderit Shoqatës së të Burgosurve Politikë të Kosovës, poetëve, shkrimtarëve, profesorëve, familjeve të ish-të burgosurve dhe çdo qytetari që u ndal përpara veprave me respekt.
Falënderim i veçantë për mediat që i dhanë zë ekspozitës: Radio Peja dhe Rrustem Gërguri, RadioNjëshi dhe Linda Gjakova, Portali Drini, televizionet, radiot dhe portalet e tjera që e përcollën mesazhin tonë.
Prania e të rinjve ishte shpresa më e madhe e kësaj ekspozite. Shumë prej tyre i panë me lot në sy dëshmitë e një kohe për të cilën kishin dëgjuar pak ose aspak.
Mirënjohje edhe familjeve tona, bashkëshorteve, nënave, motrave dhe fëmijëve që na pritën, na mbështetën dhe e ruajtën kujtesën tonë. Pa sakrificën e tyre, shumë nga këto dëshmi nuk do të kishin mbijetuar.
NJË NISMË EDHE PËR ISH-TË BURGOSURIT E TJERË
Qëllimi i ekspozitës nuk ishte vetëm paraqitja e veprave të Sak Mujit, Hydajet Hysenit dhe këngëve të Musli Kosumit. Ajo u hap si një thirrje për të gjithë ish-të burgosurit politikë dhe familjet e tyre.
Nëpër shtëpi, biblioteka dhe arkiva private ende ruhen:
vizatime dhe piktura të burgut;
letra të dërguara nga qelitë;
poezi, tregime dhe ditarë;
këngë të krijuara ose kënduara në burg;
gdhendje dhe punime nga druri;
objekte nga tuli i bukës;
fotografi, dokumente dhe sende personale;
suvenire dhe dëshmi të tjera të burgimit politik.
U bëjmë thirrje ish-të burgosurve dhe trashëgimtarëve të tyre që të mos i lënë këto materiale të humbasin. Çdo letër, vizatim dhe send i burgut është një copëz e historisë së Kosovës.
Këto vepra duhet të mblidhen me pëlqimin e autorëve dhe familjeve, të regjistrohen profesionalisht dhe të mbrohen duke respektuar pronësinë dhe të drejtat autoriale.
APELI DREJTUAR MINISTRISË SË KULTURËS
Nga përmbyllja e ekspozitës “ME PRANGA E PA TO”, i drejtohemi publikisht:
Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit;
departamentit përgjegjës për trashëgiminë kulturore;
Shoqatës së të Burgosurve Politikë të Kosovës;
Burgut-Muze të Prishtinës;
Arkivit të Kosovës;
institucioneve muzeale, universitare dhe shkencore.
Kërkojmë që krijimtaria e burgjeve politike të njihet zyrtarisht si pjesë e trashëgimisë historike, kulturore dhe shpirtërore të Republikës së Kosovës.
Nevojitet një program shtetëror që të përfshijë:
Formimin e një komisioni profesional me historianë, muzeologë, arkivistë, konservues, artistë dhe përfaqësues të ish-të burgosurve politikë;
Krijimin e një regjistri kombëtar të krijimtarisë së burgjeve politike;
Evidentimin e autorit, titullit, vitit, dimensioneve, materialit dhe historisë së çdo vepre;
Grumbullimin dhe digjitalizimin e vizatimeve, këngëve, letrave, dorëshkrimeve, fotografive dhe objekteve të burgut;
Konservimin profesional dhe mbrojtjen fizike të materialeve origjinale;
Rregullimin e pronësisë, të drejtave autoriale dhe qasjes së autorëve e familjeve në veprat e tyre;
Krijimin e një fondi të përhershëm në Burgun-Muze dhe në institucionet shtetërore;
Përfshirjen e kësaj trashëgimie në botime, dokumentarë dhe programe mësimore.
ATELIEJA “KODRA” SI PJESË E FONDIT TË KUJTESËS
Në këtë proces duhet të përfshihet edhe atelieja ime në Pejë, së bashku me fondin e veprave të artit që ruhet brenda saj.
Aty gjenden qindra vizatime të burgut dhe mërgimit, mozaikë, pirografi, portrete, dokumente dhe materiale të tjera historike. Atelieja nuk është vetëm vendi im i punës; ajo është një arkiv i gjallë i kujtesës personale dhe kombëtare.
Kërkoj që një ekip profesional i Ministrisë së Kulturës ta vizitojë, ta evidentojë dhe ta përfshijë këtë fond në programin shtetëror të mbrojtjes, pa cenuar pronësinë dhe të drejtat e autorit.
“ME PRANGA E PA TO” – EKSPOZITË E GJALLË LËVIZËSE
Ekspozita nuk duhet të mbetet një ngjarje që u hap dhe u mbyll vetëm në Pejë.
Propozojmë që “ME PRANGA E PA TO” të shndërrohet në një ekspozitë shtetërore të gjallë dhe lëvizëse, e cila të udhëtojë në:
Prishtinë dhe qytetet e tjera të Kosovës;
Shqipëri, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi dhe Luginën e Preshevës;
Zvicër, Gjermani dhe shtetet ku jeton mërgata shqiptare;
parlamente, ambasada, universitete, muze dhe qendra kulturore ndërkombëtare.
Shpenzimet e transportit, sigurimit, konservimit, vendosjes dhe prezantimit duhet të përballohen përmes një programi shtetëror, sepse ekspozita nuk përfaqëson vetëm autorët e saj. Ajo përfaqëson historinë e Kosovës dhe sakrificën mbi të cilën është ngritur shteti ynë.
Në çdo qytet mund t’i bashkohen edhe veprat dhe dëshmitë e ish-të burgosurve të atij rajoni. Në këtë mënyrë, ekspozita do të rritet vazhdimisht dhe do të bëhet një arkiv lëvizës i kujtesës kombëtare.
EPILOGU
Ekspozita “ME PRANGA E PA TO” u përmbyll, por misioni i saj sapo ka filluar.
Ne nuk kërkojmë privilegje personale. Kërkojmë që shteti i Kosovës ta mbrojë kujtesën e njerëzve që vuajtën për lirinë e tij.
Veprat tona u krijuan kur Kosova nuk ishte e lirë. Sot, Kosova e lirë ka detyrimin moral, kulturor dhe shtetëror t’i ruajë ato.
Le të bashkohemi përsëri — jo në qelitë e Burgut të Nishit dhe burgjeve të tjera jugosllave, por në Burgun-Muze, në qytetet tona dhe përpara botës, së bashku me veprat, këngët dhe letrat tona.
Prangat ranë.
Veprat mbetën.
Dëshmia duhet të mbrohet.
Kujtesa duhet të bëhet trashëgimi shtetërore.
“ME PRANGA E PA TO” duhet ta vazhdojë rrugëtimin si ekspozitë e gjallë lëvizëse e Republikës së Kosovës!
Me respekt dhe përgjegjësi historike,
Sak Muji
Ish-i burgosur politik, nr. 712
Autor i ekspozitës e Hydajet Hysenin e kënget e Musli Kosumit“

“Po çka po ju pengon Kisha Katolike shqiptare?”

0

Milazim Hyseni, drejtori i “Ali Kelmendit” në Vushtrri

“Po çka po ju pengon Kisha Katolike shqiptare?” – drejtori i “Ali Kelmendit” kritikon protestën në Zagorë
Drejtori i shkollës “Ali Kelmendi” në Vushtrri,
Milazim Hyseni,
ka reaguar ashpër ndaj protestës së paralajmëruar nga banorët e disa fshatrave të kësaj zone kundër ndërtimit të një kishe katolike në Zagorë.
Përmes një komenti në rrjetet sociale, Hyseni ka vënë në pikëpyetje arsyet e kundërshtimit të projektit, duke e krahasuar atë me ndërtimin e xhamive në Kosovë.
“Po çka po ju pengon Kisha Katolike shqiptare o popull! Keni ndërtuar me qindra Xhamija e kushë se ka bër të madhe!”, ka shkruar Hyseni.
Ai ka shkuar edhe më tej, duke pyetur protestuesit se çfarë synojnë me kundërshtimin e tyre.
“Çfar po synoni më këtë protestë, kthimin e Serbisë apo Preandorisë Osmane!”, ka shkruar ai.
Në reagimin e tij, drejtori i “Ali Kelmendit” i është referuar edhe historisë fetare të shqiptarëve, duke shkruar:
“Na shqiptaret dihet botrisht se kemi qenë të fesë krishtere Katolike dhe Ortodokse!”
Hyseni ka kritikuar ashpër edhe atë që ai e konsideron si cenim të trashëgimisë së të parëve, duke pretenduar se veprime të tilla “po i shkelni dhe po i përdhosni edhe eshtrat e stërgjyshërve tuajë”.
Reagimi i tij vjen pasi banorë nga Dumnica e Epërme, Dumnica e Poshtme, Dumnica e Llugës, Zagora dhe Samadrexha kanë paralajmëruar protestë më 18 gusht, me kundërshtimin e ndërtimit të objektit fetar në Zagorë.
Banorët kanë paralajmëruar edhe bllokimin e rrugëve në zonën e Samadrexhës dhe fshatrave të Dumnicës.
Debati rreth projektit ka nxitur reagime të forta në opinionin lokal, ndërsa përplasja e qëndrimeve tashmë është zhvendosur edhe në rrjetet sociale.

Drejtori i “Ali Kelmendit” ka reaguar ashpër kundër kësaj proteste provokative, kundër ndërtimit të kishës në Zagorë, Zogaj qysh po e quajnë.

“Po çka po ju pengon Kisha Katolike shqiptare?”, ka shkruar Hyseni, duke pyetur protestuesit: “Çfarë po synoni me këtë protestë, kthimin e Serbisë apo Perandorisë Osmane?”

Protesta është paralajmëruar më 18 gusht.

Vushtrria Sot

“Shqipëria një nga vendet evropiane ku gratë u vranë masovikisht gjatë periudhës se komunizmit“

Dr. Zenepe Dibra
“Shqipëria një nga vendet evropiane ku gratë u vranë masovikisht gjatë periudhës se komunizmit“
Një libër ku me anë të biografive të 11 viktimave femra të komunizmit, fenomen ndër më të rrallët në Europë, autorja shpalos një kujtesë historike që duhet ditur dhe njohur sidomos nga brezi i ri që histori të tilla makabre mos te përsëriten. Kjo të bën të kujtosh një shprehje idiomatike filozofike që „Historia është mësuese e mirë kurse popujt janë nxënës të këqij“. Pra, duhet të dihen, të lexohen të tilla histori, të mbahen mend bile të futen në tekstet e shkollave në mënyrë që pavarësisht se jetojmë në demokraci, forma të diktaturës dhe autokracisë përsëriten herë pas here. Ato ishin vajza të ndershme, patriotike, të brumosura me idealet e lirisë, me ideale fetare që i mbrojten të vërtetat e tyre me vendosmërinë për të qëndruar deri në fund me stoicizëm karshi një të keqe që po i vinte vendit. E gjithë jeta e tyre ka specifiken dhe individualitetin e vet të treguara përmes biografive të tyre, por një gjë kishin të gjitha të përbashkët: besimin dhe qëndrimin se sistemi komunist ishte një filozofi, një sistem që do të dëmtonte traditën tonë, pronën, fenë, të drejtat, dinjitetin dhe kjo që po i vinte vendit duhej luftuar me gjithë forcat e mundshme.Të gjitha kishin një ideal, dashurinë për vendin shoqëruar me urrejtjen ndaj sistemit komunist. Por ishin tepër të guximshme për të mbrojtur idealin e tyre. Shumë prej këtyre heroinave i rezistuan torturave më të tmerrshmë, më të turpshme që mund tu bëhej femrave, nga më shkatërrueset, më të rënda si e si për të për t´ju ulur atyre dinjitetin dhe besimin në të drejten e tyre. Por ato megjithë këto lloj mënyrash jo vetëm që i ndejtën besnikë idealit, vendit dhe shokëve të tyre por me dinjitet përballuan këto tortura deri në sublimim me besnikërinë e pafund ndaj çdo vlere e tradite shqiptare të trashëguar prej të parëve të tyre në shekuj…Në mënyrë të veçantë ideologjia komuniste e rrënjosur tek jugosllavët dhe e injektuar tek komunistët shqiptarë, bëhej përpjekja për të shkulur nga vendi amë, pjesë të Shqipërisë siç ishte Kosova. Këtë e kuptoi më mirë se askush Marie Shllaku, e cila e brumosur me veprat e Fishtës, e influencuar nga shumë nacionalistë kosovarë bëri një përpjekeje titanike deri në sublimim për të luftuar për bashkimin e trojeve shqiptare dhe mos shkëputjen e Kosovës nga Shqipëria. E rrallë, dhe ndër të vetmet që një vajzë kaq e re por shumë inteligjente, nacionaliste e bindur, arrin të mbroje tezen e saj se e vetmja zgjidhje për atdheun ishte largimi nga ideologjia komuniste jugosllave që pengonte bashkimin e trojeve shqiptare. Autorja është përpjekur që me anë të shumë burimeve të shkruara, arkivore dhe gojore të na japë një pasqyrë mjaft të qartë të jetës, punës dhe aktivitetit të saj patriotik në kordinim dhe bashkëveprim me të gjitha forcat politike dhe nacionalistët që kërkonin bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, si prof.Ymer Berisha, Ndue Përlleshi, Shaban Dema, Ukë Sadiku, Alush Smajli , Shaban Polluzha, Ndrecë Nikolla, Mehmet Gradica, Zef Gjidoda, Adem Shala, Feriz Boja, Qazim Bajraktari si dhe shumë atdhetarë shkodranë të cilët vepronin në Kosovë për çështjen kombëtare, si At Benard Llupi,
Kolë Parubi, dhe Gjergj Martini. Autorja nepërmjet biografisë së saj tregon se Maria kurrë nuk i trathëtoi bindjet dhe idealin e saj edhe atëherë kur babai i erdhi për tja ndryshuar këto bindje por punoi e luftoi deri në fund për ti mbrojtur, për ti konsoliduar duke bërë për vehte një pjesë të madhe të popullit kosovar me të cilët luftoi deri në momentin e fundit të jetës.Po të lexosh biografinë dhe jeten e Marie Tucit, një vajzë që jeten ja kishte kushtuar fesë dhe Zotit, e brumosur thellë në shpirt me ndjesi dhe përkushtim fetar, të bën të mendosh se si ka mundësi të turturohet një vajzë e thjeshtë që nuk i kishte bërë keq askuj dhe kishte punuar me përkushtim dhe ndershmëri? Si mund ti bëhen një vajze të urtë, të sinqertë, fisnike aq tortura sa ta dërgonin deri në vdekje. Maria është e vetmja femër që gjindet në listen e martirëve shqiptarë që u flijuan për Jezu Krishtin dhe besimin e palëkunder tek fuqia dhe mëshira e tij. gjatë regjimit të egër komunist në Shqipëri dhe u shpallën të Lumtur më datën 5 nëntor të vitit 2016. Autorja ka ditur ta sjellë këtë figurë të papërsëritshme me tërë virtutet që ka një vajzë shqiptare e bromosur me fjalët e Zotit.Në mesin e heroinave shqiptare që ende edhe sot është e panjohur është edhe Bardha Krosi, të cilës ju bënë torturat më mizore që mund ti bëhen një njeriu dhe aty vdiq në burg në vitin 1949 . Varri i saj nuk dihet. Ajo akuzohej se ndihmonte luftëtarët e lirisë duke i furnizuar me ushqime dhe ilaçe. Që nga dita e parë e burgimit, ajo u torturua brutalisht. Gjatë dhjetra muajsh rezistencë në hetuesi duke i sfiduar kriminelët e egër komunistë dhe duke mos e nxjerrë asnjë fjalë nga goja për kundër torturave shtazarake, ajo u tregua taman si një burrnesh malesh ku në shpirtin e saj ishin kultivuar traditat më të shejta shqiptare. Ajo që sakrifikoj jetën në moshën 28 vjeçare, qe një shembull i gjallë i rezistencës antikomuniste, shembull trimërie dhe atdhedashurie duke mos e trathëtuar në asnjë moment idealin e saj nacionalist.Shumë të huaj, studiues, shkrimtarë që kanë vizituar vendin tonë kanë vënë re se gruaja shqiptare ka një veti: në çdo përpjekje për çlirim kombëtar ajo qëndron përkrah burrit. Këtë e ka treguar edhe Marie Zojzi që së bashku me bashkëshortin e saj, Pjetër Dedën, iu bashkua rezistencës kundër regjimit, duke u bërë simbol i qëndresës së pamposhtur. Siç tregon autorja përmes biografisë saj, ajo ishte e brumosur që në familjen e origjinës me ndjenja të thella atdhetare, besnike ndaj besimit dhe parimeve shpirtërore, parime që i thelloi më shumë kur u bë pjesë e familjes Deda, ku ndjenjat atdhetare dhe besimi fetar ishin të rrënjosura thellë. Duke luftuar me armë në dorë që ndoshta është rasti më i rrallë i një femre shqiptare kundër bishës komuniste, ajo do të binte theror në këtë luftë duke u bërë dëshmore e kësaj lufte.Komunistët nuk kursyen as intelektualen e shquar, iktiologen, doktoren e shkencave Sabiha Kasematin që vazhdonte të bënte studimet mbi peshqit e vendit tonë, duke e pushkatur me 22 intelektualë të tjerë në naten 26 shkurtit 1951, pa gjyq. Sebihaja ishte një intelektuale patriote sepse edhe pse studioi në Firence të Italisë, ku e kishin ftuar për të punuar në institucione italiane ajo nuk pranon sepse don të punojë për vendin e vet. Këtu ajo shpesh do të shprehte haptas qëndrimet e saj kundër sistemit që po vendosej në Shqipëri por do binte në sytë e sigurimit që do e masakronin pas asnjë argumenet as edhe një fakt, duke e ekzekutuar.Tragjike janë vrasjet që komunistëtë iu kanë bërë atyre grave që kanë mbrojtur pragun e shtëpisë. Pragu mbart një rëndësi të thellë në traditën dhe kulturën shqiptare, duke simbolizuar kufirin mes jetës intime familjare dhe botës së jashtme. Pragu është një vend referencial ku nuk mund ta kalojë armiku pa u vrarë por që është i hapur për mikun. Shpesh është lidhur me nocione të mikpritjes dhe shenjtërisë të shtëpisë. Në letërsi dhe këngë, ai vlerësohet si një nga vendet më të dashura. Por duhet ditur se mbrojtja e pragut të shtepisë ka qenë gjithmonë një gjë e shenjtë për shqiptarët atdhetarë. Motoja shekullore se nuk kam kah të shkoj përtej pragut të shtëpisë është bartur shekuj me radhë tek familjet atdhetare shqiptare.
Trashëgimi e mbrojtjes së pragut të shtëpisë kanë qenë jo vetëm për burrat mirditorë por edhe gratë e Mirditës të cilat krah për krah me burrat e mbrojtën pragun e shtëpisë. Kështu do të ishte edhe fati i jetës së Liza Llesh Molit, e cila duke mbrojtur pragun e shtëpisë dhe mysafirët që kishte brenda vritet pa gjyq për motive politike, më 25 prill të vitit 1951
Një nder gratë mirditore që u flijua për mbrojtjen e pragut të shtëpisë dhe lirimin e Shqipërisë nga forcat e ndjekjës komuniste është edhe atdhetarja Dila Preng Biba.Heroina Dila Ndue Karaçi, oroshase, e cila kishte trashëguar trimërinë, besën, dhe besnikërinë shqiptare do të sublimohesh për të mbajtur me nder këto veti të gruas shqiptare për të mos u dorëzuar asnjëherë. Ajo e theu urdhërin e komunistëve pansllavistë që dëshironin ta dërgonin në ndërtimin e hekurudhës, për të shfrytëzuar dhe t´iu thyer moralin grave të reja mirditore. Dila e pranoi sakrifikimin më sublim duke i dhanë jetës fund nga shtypja dhe terrori, por kurrsesi nuk pranoi që të bëhet vegël e komunistëve. E ndryshme ishte historia e Bardhe Mark Bushkolla e cila kur e pa se krisi pushka në mes të atdhetarëve dhe tradhëtarëve komunistë ajo me gjithë fuqinë që kishte u vu në shërbim të mbrojtjës së jetës së vëllait të saj. Por që komunistë nuk kursyen as vajzën e re duke e vrarë ende pa e mbushur moshën 16 vjeçare. Një sakrificë e motrës për të vëllanë ka qenë një nga traditat më fisnike, më vëllazërore e trashëguar në shekuj “ çka bën motra për vëllanë ?”. Ky ka qenë një motiv që ka jetuar gjatë në bashkësitë tona familjare.Akoma më tragjike është rasti i vrasjes së dy grave nënës se Ndue Llesh Bajraktarit Mrikës e moshes 60 vjeçare si dhe gruas se Ndue Llesh Bajraktarit Prena Bajraktari me foshnjën në bark ku i masakruan në mënyrën më të ulët duke shkelur çdo konventë ndërkombëtare që njeh historia e njerëzimit. Të vritet nëna 60 vjeçare dhe reja shtatëzanë në moshën 22 vjeçare me tortura, nuk ka histori më makabre. Këto histori që i sjell autorja në këtë libër na tregojnë që burrëria, atdhedashuria, besnikëria, trimëria e grave shqiptare ka qenë e trashëguar në shekuj dhe mbart mbi vehte akte sublime të rënies në luftëra apo vetsakrifikime për të mos rënë në duar të armiqve. Por këto sakrifica të grave të shkaktuara jo nga armiqtë por nga vetë shqiptarët që përqafuan një ideologji dhe sistem të egër komunist që ishte kundër të drejtave të njeriut nuk kishte ndodhur më parë. Kjo tregon se kundër këtij sistemi u ngriten jo vetëm nacionalistët e ndershëm shqiptarë, por u ndergjegjësuan, luftuan dhe u sakrifikuan shumë gra trime shqiptare që nuk ju binden kurrë antivlerave të atij sistemi që mohonte Zotin, liritë dhe të drejtat e shqiptarëve, pronen dhe traditat shqiptare. Libri është pasuruar me mjaft poezi dhe këngë popullore kushtuar këtyre heroinave që tregonte se populli nuk do i harronte kurrë trimëritë e tyre por që do të vajtonte edhe viktimizimin e këtyre vajzave dhe grave të pafajshme. Me këto poezi popullore ato i përjetësuan në traditen tonë folklorike ku u këndohej jo vetëm trimave por edhe grave dhe vajzave që tregonin trimëri dhe guxim në mbrojtje të lirisë, dinjitetit dhe traditave shqiptare. Autorja duhet përgëzuar për këtë prurje të veçantë dhe shumë historike. Dëmet që solli më vonë sisitemi komunist do të ishin të pariparueshme sepse ato do të vrisnin dinjitetin dhe lirite e shqiptarëve por që do të provonin drejtësinë dhe pafajësinë e këtyre viktimave të komunizmit, dëshmore të demokracisë dhe lirisë.
Shkodër, qershor 2026

Shqiptar Shaljani – një burrë përballë një fronti të tërë shkombëtarizimi

0

Luan Asllan Dibrani , Prishtinë

Nga Ahmet Musa te Shqiptar Shaljani – intelektuali që e ktheu studion televizive në arenë të mbrojtjes së kombit, gjuhës, historisë dhe flamurit

Ka njerëz që shkojnë në studio televizive për t’u parë.

Ka të tjerë që shkojnë për t’u dëgjuar.

Shqiptar Shaljani shkon për t’u përballur.

Pothuajse çdo ditë ftohet në studio televizive, në debate e përballje ku çështjet e fesë, kombit, historisë dhe identitetit shqiptar përplasen ashpër.

Dhe përballë tij dalin kundërshtarë që, duke folur në emër të interpretimeve të tyre fetare, kanë vënë në pikëpyetje figura, simbole dhe pjesë të trashëgimisë sonë kombëtare.

Shaljani nuk tërhiqet.

Nuk e ul kokën.

Nuk e ndërron temën.

Ai përgjigjet.

Me histori.

Me argument.

Me kujtesë.

Me flamurin kuqezi përpara ndërgjegjes së tij.

NJËRI ME KOMBËTARIZËM – TJETRI ME SHKOMBËTARIZËM

Këtu qëndron thelbi i përballjeve të tij.

Kur dikush përpiqet ta vendosë identitetin fetar mbi identitetin kombëtar, Shaljani përgjigjet me kombin.

Kur dikush relativizon figurat tona historike, ai përgjigjet me historinë.

Kur dikush nënçmon flamurin kuqezi, ai e ngre edhe më lart atë.

Kur dikush përpiqet ta shkëpusë shqiptarin nga gjeneza dhe kujtesa e tij kulturore, ai i kthehet rrënjës.

Ata me shkombëtarizim – ai me kombëtarizëm.

Kjo është beteja intelektuale që Shqiptar Shaljani ka zgjedhur.

Jo luftë kundër myslimanit.

Jo luftë kundër besimit në Zot.

Por përballje me çdo ideologji që, sipas tij, kërkon që shqiptari të harrojë se kush është për t’u bërë kopje kulturore e dikujt tjetër.

KUR NË STUDIO VIHET NË GJYQ VETË SHQIPTARIA

Shaljani është përballur me deklarata që prekin tema tepër të ndjeshme: raportin ndaj Skënderbeut, Pavarësisë së Shqipërisë, flamurit kombëtar, historisë paraosmane dhe marrëdhënies ndërmjet identitetit fetar dhe atij kombëtar.

Dhe pikërisht këtu ai bëhet i pakompromis.

Sepse për të ekzistojnë disa vija që nuk kapërcehen:

Flamuri shqiptar nuk negociohet.

Gjuha shqipe nuk negociohet.

Historia kombëtare nuk fshihet.

Heronjtë shqiptarë nuk hidhen në kosh për t’i bërë vend një ideologjie të importuar.

Dhe Shqipëria nuk fillon me ardhjen e një perandorie të huaj në Ballkan.

Këtu ai godet.

Jo me grusht.

Me fjalë.

Dhe fjala, kur mbështetet në argument, mund të jetë më e fuqishme se britma.

PËRBALLË NDIKIMEVE TË HUAJA

Në diskursin e tij, Shaljani ka ngritur vazhdimisht alarmin për ndikimet politike dhe ideologjike që vijnë nga jashtë dhe që përpiqen ta përdorin fenë si mjet ndikimi.

Ai kërkon që çdo ndikim i tillë – qoftë nga Beogradi, Stambolli, Teherani, Athina apo nga cilado qendër tjetër politike e fetare – të shihet me syrin kritik të interesit shqiptar.

Sepse pyetja e tij është e thjeshtë:

A i shërben kjo shqiptarit dhe vendit të tij, apo interesit të dikujt tjetër?

Kjo është pyetje legjitime.

Kosova ka derdhur tepër gjak për lirinë e saj që mendjen t’ia dorëzojë përsëri një qendre të huaj.

AI NUK U PËRUL

Mund ta kundërshtosh Shqiptar Shaljanin.

Mund të mos pajtohesh me interpretimet e tij historike.

Mund të debatosh me të.

Por është vështirë t’ia mohosh një cilësi:

guximin për të dalë përballë.

Kur të tjerët heshtnin për të mos humbur miq, ai fliste.

Kur të tjerët llogarisnin reagimet, ai hynte në debat.

Kur tema konsiderohej tabu, ai e hapte.

Kur kundërshtari ngrinte zërin, ai kërkonte argumentin.

Dhe kur i vihej përpara dilema ndërmjet heshtjes dhe bindjes së vet, ai zgjidhte bindjen.

Kjo është arsyeja pse figura e tij nuk mund të shpjegohet vetëm me debatet televizive.

Shqiptar Shaljani është produkt i një qëndrese shumë më të gjatë.

“NUK DUA TË VDES ME EMRIN ARAB”

Pastaj erdhi akti që e vulosi gjithë filozofinë e tij personale.

Ahmet Musa vendosi ta ndryshonte emrin.

Sipas rrëfimit të tij, ai e shprehu vendimin me fjalët:

“Nuk dua të vdes me emrin arab.”

Dhe zgjodhi:

SHQIPTAR SHALJANI.

Ky nuk ishte thjesht ndryshim në regjistrin civil.

Për të ishte një akt simbolik shkëputjeje nga ajo që e konsideronte trashëgimi të huaj dhe rikthim te identiteti që dëshironte ta shpallte vetë.

Shqiptar – për kombin.

Shaljani – për truallin, prejardhjen dhe kujtesën.

Dy fjalë.

Një biografi.

Një deklaratë.

NGA SHALA E BAJGORËS NË STUDIOT TELEVIZIVE

Ai vjen nga një trevë ku mali nuk ka qenë vetëm peizazh.

Ka qenë strehë.

Ka qenë qëndresë.

Ka qenë kufi ndërmjet nënshtrimit dhe kryengritjes.

Shala e Bajgorës.

Dhe diçka nga ai karakter malësor duket se Shqiptar Shaljani e merr me vete sa herë ulet përballë kamerave.

Ai nuk hyn në studio si njeri që kërkon falje për mendimin e vet.

Hyn si intelektual që kërkon debat.

Si njeri i historisë që kërkon dëshmi.

Si shqiptar që kërkon përgjigje.

Dhe mbi të gjitha, si njeri që refuzon t’ia dorëzojë identitetin kombëtar kujtdo që kërkon ta zëvendësojë atë me një projekt ideologjik.

BETEJA MË E MADHE PO ZHVILLOHET TE BREZI I RI

Por fitorja e një debati televiziv nuk është fundi.

Beteja vendimtare zhvillohet në mendjen e brezit të ri.

Të rinjtë shqiptarë sot lexojnë, udhëtojnë, krahasojnë burime, kërkojnë dokumente dhe nuk pranojnë më çdo autoritet vetëm sepse flet nga një foltore.

Ata pyesin.

Dhe pyetja është armiku më i madh i fanatizmit.

Nëse të rinjtë largohen nga radikalizmi, kjo nuk duhet të nënkuptojë largim nga e drejta e tyre për besim. Përkundrazi, do të thotë të kuptojnë se mund të besosh pa e mohuar kombin, mund të lutesh pa e fyer flamurin dhe mund ta duash Zotin pa e urryer historinë tënde.

Ky është ndryshimi që duhet përshëndetur.

NJË BURRË NUK E SHPËTON VETË NJË KOMBI – POR MUND TA ZGJOJË NJË DEBAT

Nuk duhet t’i ndërtojmë askujt mite të rreme.

Por duhet t’ua njohim njerëzve guximin kur e tregojnë.

Shqiptar Shaljani ka ndihmuar që një debat dikur i mbyllur të bëhet publik:

Çfarë duhet të jetë mbi të gjitha interesi ynë si shoqëri?

Ai e ka dhënë përgjigjen e vet:

Kombi.
Atdheu.
Gjuha.
Flamuri.
Kultura.
Historia.

Dhe prej kësaj vije nuk largohet.

Prandaj sot emri Shqiptar Shaljani nuk është vetëm emri i dikurshëm Ahmet Musa i ndryshuar në dokumente.

Është emri i një qëndrimi.

I një njeriu që hyri në debate ku të tjerët nuk dëshironin të hynin.

I një njeriu që preku tabu.

I një burri të Shalës së Bajgorës që zgjodhi të mos heshtë.

Dhe historia ka një zakon të çuditshëm:

nuk i kujton gjatë ata që heshtën kur duhej të flisnin.

Ajo kujton njerëzit që patën guximin të ngriheshin dhe të thoshin:

“Këtu është vija ime.
Këtu është historia ime.
Këtu është gjuha ime.
Këtu është flamuri im.
Dhe këtu është Shqipëria ime.”

SHQIPTAR SHALJANI

Nga Shala e Bajgorës, përballë kamerave dhe përballë kundërshtimit — me një bindje që nuk e vuri në ankand: shqiptarinë.

Persiatje, nga këndvështrimi i programit, „Platforma për Referendum Kombëtar”: Nuk na duhen liderë të fortë, por institucione të forta!

2

Safet Sadiku, Prishtinë 

Duhet të ndryshojë mentaliteti i qytetarëve tanë. Shqiptarët nuk duhet ta kërkojnë më forcën e shtetit te një lider i fortë, por te institucione të forta, të pavarura dhe funksionale. Një shtet nuk bëhet i fortë sepse ka një lider të fortë. Një shtet bëhet i fortë kur ligji është më i fortë se individi, kur institucionet janë më të forta se pushteti personal dhe kur askush, pavarësisht pozitës politike, nuk është mbi ligjin.

Prandaj, ndryshimi që kërkohet nuk është thjesht ndryshim i njerëzve që qeverisin. Është ndryshim i mentalitetit politik dhe institucional: nga varësia ndaj individit te besimi te shteti, nga lideri i pazëvendësueshëm te institucioni i qëndrueshëm, nga pushteti personal te sundimi i ligjit, nga liderët e fortë te institucionet e forta, nga individi te shteti, nga pushteti personal te ligji. Thelbi është që një shtet demokratik nuk duhet të varet nga personaliteti, vullneti apo autoriteti i një individi. Liderët ndryshojnë, institucionet duhet të qëndrojnë. Institucionet e forta garantojnë sundimin e ligjit, kontrollin dhe balancën e pushteteve, transparencën dhe pjesëmarrjen qytetare. Në këtë kuptim, një referendum kombëtar mund të paraqitet jo si mjet për të forcuar një lider, por si mekanizëm për t’ia rikthyer qytetarit një rol të drejtpërdrejtë në vendimmarrje, brenda një kuadri institucional të qartë dhe demokratik.

1) E para, duhet ta ndryshojmë mentalitetin tonë si shqiptarë.Nuk duhet të përkrahim liderë të fortë. Duhet të përkrahim institucione të forta. Institucionet janë në shërbim të qytetarëve dhe duhet të kontrollojnë çdo pushtet. Liderët, nëse nuk kontrollohen nga institucionet, mund të përfundojnë duke i shërbyer interesave të tyre. Kur forca e individit vendoset mbi forcën e institucioneve, demokracia dobësohet dhe pushteti personal mund të shndërrohet në regjim.

Pikërisht ky mentalitet na ka dëmtuar për shumë vite të tranzicionit politik dhe, në momente të ndryshme të historisë, dobësia e shtetit dhe përqendrimi i pushtetit te individi na kanë lënë të pambrojtur edhe përballë interesave dhe ndikimeve të pushteteve të huaja. Dështimi për konsolidimin e institucioneve të Kosovës pas zgjedhjeve të 7 qershorit nuk duhet parë vetëm si një përplasje mes partive politike. Ai tregon një problem më të thellë të mënyrës se si funksionon politika jonë. Liderët partiakë kanë fituar shumë pushtet, por edhe pasuri ekonomike të pamerituar,ndërkohë që institucionet dhe mekanizmat e kontrollit mbeten të brishtë. Edhe kultura e kompromisit është ende e dobët. Kur liderët nuk arrijnë marrëveshje, kriza e tyre kthehet në krizë të shtetit. Bllokohet Kuvendi.

Vështirësohet formimi i institucioneve. Në fund, pasojat i bart qytetari. Kjo ndodh kur politika dhe përfaqësuesit e saj bëhet më e fortë se shteti. Në demokracitë e konsoliduara, situata është ndryshe. Qeveritë mund të bien. Koalicionet mund të prishen. Liderët mund ta humbin shumicën. Por institucionet vazhdojnë të funksionojnë. Administrata vazhdon t’u shërbejë qytetarëve. Shteti nuk mund të varet nga vullneti personal i një lideri. Prandaj, nga këndvështrimi i Platformës për Referendum Kombëtar, duhet ta luftojmë jo vetëm mentalitetin e nënshtrimit ndaj individit, por edhe çdo politikë që e dobëson shtetin nga brenda, e kap institucionin për interesa personale apo e vendos atë nën interesa të pushteteve të huaja.

Forca e shtetit duhet të buron nga qytetari, nga institucionet dhe nga vullneti demokratik i popullit. Këtë duhet ta bëjnë të gjithë qytetarët.

A) Këshilla natyrore: Këtu Shqiponja mishëron traditën e lashtë shqiptare, që ndër breza ka përfaqësuar qëndresën, dinjitetin, lirinë dhe mbrojtjen e atdheut. Ajo nuk thirret dhe nuk vjen për të mbrojtur një lider, një parti apo një individ. Shqiponja është pozicionuar në anën e shtetit, të institucioneve dhe të sovranitetit të qytetarëve. Ajo nuk do të mbrojë individët. Po kërkonvtë mbrojë institucionet, pasi nuk na duhen liderë të fortë. Na duhen institucione të forta dhe qytetarë të lirë, që kanë fuqinë dhe të drejtën të vendosin për fatin e tyre.

2) E dyta, dallimi kryesor nuk është nëse një vend ka liderë të fortë apo të dobët. Pyetja është tjetër: kush është më i fortë,lideri apo institucioni? Në një demokraci të konsoliduar, lideri mund t’i fitojë zgjedhjet, mund ta drejtojë qeverinë dhe mund të ketë një mandat të fuqishëm. Por ai nuk është mbi institucionet. Ai kufizohet nga Kushtetuta dhe ligji, kontrollohet nga Kuvendi, nga drejtësia, nga administrata profesionale dhe nga mekanizmat e tjerë të shtetit.

Në një sistem të personalizuar, rreziku është krejt tjetër. Institucionet fillojnë t’i përshtaten fuqisë së liderit. Në vend që lideri t’u nënshtrohet rregullave, rregullat fillojnë t’i përshtaten liderit. Kjo është pika ku demokracia fillon të dobësohet dhe pushteti personal rrezikon të shndërrohet në regjim. Prandaj, Kosova dhe Shqipëria kanë nevojë për një ndryshim të modelit të qeverisjes. Duhet të kalojmë nga shteti që varet nga liderët te shteti që funksionon përmes institucioneve.

Vetëm institucionet e forta, të qëndrueshme dhe të pavarura mund ta mbrojnë qytetarin nga krizat politike dhe nga keqpërdorimi i pushtetit. Demokracia nuk duhet të funksionojë vetëm ditën e zgjedhjeve. Ajo duhet të funksionojë çdo ditë. Duhet të ndihet në çdo institucion dhe të shihet në çdo vendim të shtetit. Pikërisht këtu hyn në analizë edhe programi i Platformës për Referendum Kombëtar. Sipas kësaj teze studimore, qëllimi nuk është vetëm ndryshimi i një qeverie dhe as zëvendësimi i një lideri me një tjetër. Qëllimi është ndryshimi i vetë modelit të shtetit: nga pushteti i individit te fuqia e institucioneve dhe e qytetarit, ashtu siç demokracia funksionon në vendet e BE-së. Kjo strategji e brendshme kombëtare lidhet me referendumin e parë Shqipëri–Kosovë dhe me Dokumentin Juridik, ku mirëqeverisja administrohet fhe nuk mbetet vetëm premtim elektoral.

Ajo juridikisht shndërrohet në parim funksional ligjor dhe mekanizëm të qeverisjes, e cila që nga dita e parë e kalimit të referendumit Shqipëri-Kosovë bëhet pjesë e funksionimit të shtetit dhe afrohet me standardet e demokracive të konsoliduara dhe të shteteve të Bashkimit Evropian. Pra me këtë rast, ne kalimin e refrrendumit, nuk ndryshojmë vetëm qeveritarët, por ndryshojmë edhe mënyrën se si qeveriset shteti. 3) E treta, „Platforma për Referendum Kombëtare“ e ndryshon marrëdhënien ndërmjet politikës dhe institucioneve. Kjo marrëdhënie nuk mund të ndërtohet mbi varësinë personale, por mbi ligjin, përgjegjësinë, kontrollin institucional, transparencën dhe llogaridhënien. Ndryshimi nuk është vetëm politik. Është sistemik. Qëllimi nuk është edhe mëtej krijimi i një lideri edhe më të fortë, por ndërtimi i një shteti aq të fortë institucionalisht, sa të mos ketë nevojë për liderë të pazëvendësueshëm. Prandaj, orientimi jonë është i qartë: Kosovës dhe Shqipërisë nuk i duhen më liderë të fortë mbi institucione të dobëta.

U duhen institucione të forta, ku edhe liderët më të fuqishëm politikë i nënshtrohen ligjit dhe autoritetit institucional. Pikërisht këtë ndryshim synon programi “Platforma për Referendum Kombëtar”. Referendumi Shqipëri–Kosovë synon t’u japë qytetarëve mundësinë të shprehen për “Dokumentin Juridik”, përmes të cilit „Mirëqeverisja“ vendoset në qendër të këtij transformimi.

Prandaj, në Dokumentin Juridik të Platformës për Referendum Kombëtar përcaktohet edhe një mekanizëm i rëndësishëm për rritjen e përgjegjësisë politike: kandidatët që synojnë të kandidojnë për deputetë dhe të përfaqësojnë një subjekt politik duhet t’i nënshtrohen verifikimit ligjor, në përputhje me ligjin dhe garancitë e procesit të rregullt. Verifikimi duhet të përcaktojë nëse ekzistojnë pengesa ligjore, përfshirje në vepra penale apo shkelje të tjera që mund të cenojnë besueshmërinë dhe integritetin e tyre publik. Ky mekanizëm rrit përgjegjësinë e kandidatëve dhe i jep qytetarit më shumë informacion përpara votimit. Njëkohësisht, ai synon të forcojë besimin në institucionet përfaqësuese.

Me zbatimin e këtyre standardeve, Kuvendet në Prishtinë dhe Tiranë do të vendoseshin përballë një niveli të ri të përgjegjësisë publike. Kjo është edhe arsyeja pse qytetari duhet të ketë rol më të madh në demokraci. Referendumi që e gjeni të propozuar nga ne, është mekanizëm i demokracisë direkte. Përmes tij, qytetari nuk mbetet vetëm votues, por bëhet pjesëmarrës i drejtpërdrejtë në vendimmarrje.

Qëllimi është i qartë: institucionet duhet të forcohen, individët duhet të mbeten nën autoritetin e institucioneve dhe askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Kultura e liderëve kryeneçë dhe e politikës së personalizuar nuk duhet ta lejojmë të përsëritet më. Përfundimisht edhe shqiptarët, si vendet e tjera të zhvilluara nuk duhet ta kërkojnë shpëtimin te një individ, por te shteti, ligji dhe institucionet.

A) Dhe këtu qëndron edhe mesazhi i Shqiponjës, si simbol i qytetarit të lirë dhe i traditës shqiptare: ajo nuk është më për t’i mbrojtur liderët, por ajo është për ta mbrojtur shtetin, institucionet dhe lirinë e qytetarit. Shqiponja nuk i përkulet pushtetit të individit. Ajo qëndron mbi të, në mbrojtje të shtetit dhe të qytetarit të lirë.

4) Por shembull specifik, është rasti i Bundeskancelarit Friedrich Merz, i cili më 6 maj 2025 përbën një nga momentet më të pazakonta në historinë parlamentare të Gjermanisë së pasluftës. Në votimin e parë në Bundestag, Merz nuk arriti të siguronte shumicën e nevojshme absolute për t’u zgjedhur kancelar. Ai mori 310 vota pro, ndërsa për zgjedhjen i duheshin 316 vota. Kjo ishte hera e parë në historinë e Republikës Federale të Gjermanisë që një kandidat për kancelar dështonte në votimin e parë në Bundestag, pavarësisht se partitë e koalicionit të tij kishin teorikisht shumicën parlamentare. Pas këtij rezultati, procedura kushtetuese vazhdoi dhe, pas disa orësh, u zhvillua votimi i dytë. Në këtë votim Merz mori 325 vota pro dhe siguroi shumicën e nevojshme.

Më pas ai u zgjodh dhe u betua si kancelar federal i Gjermanisë. Rasti tregoi qartë se edhe një kandidat që ka mbështetjen e një shumice parlamentare në parim duhet ta sigurojë shumicën në vetë votimin për kancelar. Votimi i fshehtë i dha gjithashtu mundësi deputetëve të shprehnin qëndrimin e tyre individual, pa qenë e mundur të përcaktohej publikisht se kush votoi kundër kandidatit. Prandaj, ky rast mund të konsiderohet një shembull i fortë i funksionimit të kontrollit parlamentar dhe i rregullave kushtetuese në Gjermani: pushteti ekzekutiv nuk konsiderohet i konsoliduar vetëm nga marrëveshja politike mes partive, por duhet të marrë edhe votën formale të Bundestagut.

5) Një shembull domethënës vjen edhe nga një vend i Bashkimit Evropian: Belgjika. Pas zgjedhjeve të vitit 2010, partitë politike belge kaluan një periudhë jashtëzakonisht të gjatë negociatash. Kishte mosmarrëveshje të thella, interesa të ndryshme dhe vështirësi për të arritur një marrëveshje. Megjithatë, përballë nevojës që shteti të funksiononte, partitë u detyruan të gjenin një zgjidhje politike. Pas 541 ditësh negociata, u arrit marrëveshja dhe u formua qeveria. Ky shembull tregon diçka të rëndësishme: partitë mund të jenë të pakënaqura me njëra-tjetrën, mund të kenë interesa të kundërta dhe mund të mos bashkëpunojnë lehtë, por shteti nuk mund të mbahet peng i mosmarrëveshjeve të tyre. Në një demokraci funksionale, në fund duhet të prevalojë nevoja për funksionalitetin e institucioneve.

Prandaj, mentaliteti duhet të ndryshojë edhe te ne. Nuk mund të presim gjithmonë një lider që të zgjidhë gjithçka. Nuk mund të presim që një parti apo një individ të jetë më i rëndësishëm se vetë shteti. Partitë duhet të garojnë, të kundërshtojnë dhe të negociojnë, por institucionet duhet të vazhdojnë të funksionojnë.

Ky është ndryshimi që duhet të synojmë: nga lideri që mban shtetin mbi supe, te shteti që qëndron mbi çdo lider,nga varësia prej individit, te përgjegjësia ndaj institucioneve, nga politika personale, te shteti funksional.