Naim J. Krasniqi, Gjermani

Kompromisi diplomatik nuk është domosdoshmërisht kapitullim, ashtu si dhe refuzimi i kompromisit nuk është domosdoshmërisht mbrojtje e sovranitetit.
Në teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, debati midis realizmit gjeopolitik dhe idealizmit
liberal nuk është thjesht një përplasje akademike. Ai prek drejtpërdrejt fatin e shteteve, sigurinë e
tyre dhe mundësinë e mbijetesës në një rend ndërkombëtar të karakterizuar nga konkurrenca e
fuqive. Askund nuk shfaqet kjo përplasje më qartë sesa në Ballkanin Perëndimor dhe, veçanërisht,
në marrëdhëniet e pazgjidhura ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.
Këtu ndeshen, por edhe ndërthuren, dy tradita të rëndësishme të mendimit politik: koncepti i
«Shoqërisë së Hapur» i Karl Popper-it dhe realizmi gjeopolitik i Henry Kissinger-it, i përqendruar
te ekuilibri i fuqisë. Ecuria e dialogut Kosovë–Serbi, nga viti 2013 deri te Marrëveshja e Ohrit e
vitit 2023, e vë në pah një dilemë thelbësore: çfarë ndodh kur parimet e demokracisë, lirisë dhe
sovranitetit përballen me kërkesat e sigurisë dhe me llogaritjet strategjike të fuqive të mëdha?
Nga shoqëria e hapur te realpolitika Karl Popper-i e trajtoi historinë e mendimit politik si një përballje ndërmjet shoqërive të mbyllura, të mbështetura në autoritetin e pakontestueshëm dhe nënshtrimin e individit, dhe shoqërive të
hapura, të cilat mbështeten në lirinë individuale, pluralizmin, kritikën dhe mundësinë e ndryshimit
gradual të institucioneve. Në veprën e tij të njohur , „The Open Society and Its Enemies“,( London
1945,f. 120-121) Popper-i (ne gjuhen shqipe „Shoqëria e hapur dhe armiqtë e saj“, Magjia e
Platonit, vëllimi i parë 2012), mbrojti idenë se një shoqëri e lirë duhet të krijojë mekanizma që u
mundësojnë qytetarëve të kundërshtojnë pushtetin dhe të korrigjojnë gabimet e tij pa iu drejtuar
dhunës.
Këto parime u bënë pjesë e rëndësishme e diskursit politik perëndimor gjatë viteve të fundit të
Luftës së Ftohtë. Nën udhëheqjen e Ronald Reagan-it dhe Margaret Thatcher-it, mbrojtja e lirisë
politike dhe kundërshtimi i totalitarizmit fituan një peshë të veçantë në përballjen ideologjike me
Bashkimin Sovjetik. Megjithatë, fundi i Luftës së Ftohtë nuk erdhi vetëm si rezultat i përhapjes së
ideve liberale. Në të ndikuan edhe kriza ekonomike e politike e sistemit sovjetik, reformat e
brendshme, lëvizjet shoqërore dhe ndryshimet në raportet ndërkombëtare.
Përfundimi i këtij konfrontimi krijoi, megjithatë, edhe një iluzion të ri: se fitorja e demokracisë
liberale do të mjaftonte për të siguruar një rend të qëndrueshëm ndërkombëtar dhe se modeli
demokratik mund të zbatohej kudo, pavarësisht nga historia, struktura shoqërore dhe raportet e
brendshme të fuqisë.
Përvoja e Evropës Lindore dhe, në mënyrë veçanërisht dramatike, shpërbërja e Jugosllavisë
treguan se transformimi politik nuk zhvillohet në vakum. Në një federatë shumëkombëshe, dobësimi
i autoritetit qendror mund të hapë rrugën jo vetëm për pluralizëm dhe vetëvendosje, por edhe për
nacionalizëm agresiv, konkurrencë territoriale dhe luftë.
Këtu qëndron rëndësia e realizmit të Henry Kissinger-it. Për të, një rend politik nuk mund të
mbështetet vetëm në parime abstrakte; ai kërkon edhe një ekuilibër të pranueshëm të fuqisë dhe një
kuptim të interesave të aktorëve që e përbëjnë. Kur legjitimiteti i një rendi vihet në dyshim dhe
raportet e fuqisë ndryshojnë, stabiliteti i tij mund të tronditet. (Kissinger, H.:„ Diplomacia“, 1999,
f. 65-72).
Shpërbërja e federatave komuniste në fillim të viteve ’90 nxori në pah një paradoks të madh
historik: ndërsa BRSS-ja dhe Çekosllovakia u shpërbënë pa pasur nevojë për luftë, vetëm Federata
Jugosllave përfundoi në një konflikt të përgjakshëm, edhe pse njihej si shteti komunist më liberal
dhe më i hapur ndaj Perëndimit. Ky dallim rrënjësor dhe mënyrën e shpërbërjes mund të analizohet
dhe të argumentohet përmes teorive të Karl Popper-it dhe Henry Kissinger-it.
Nga perspektiva e Karl Popper-it, liberalizimi sipërfaqësor i Jugosllavisë nuk nënkuptonte
ekzistencën e një „shoqërie të hapur“. Popper-i argumenton se një shoqëri e lirë nuk mbështetet
thjesht te liria e lëvizjes apo liria e shprehjes, por te krijimi i institucioneve demokratike që lejojnë
korrigjimin e gabimeve dhe zgjidhjen e konflikteve pa dhunë. Në Jugosllavi, liria e shprehjes, e
shkëputur nga përgjegjësia politike dhe institucionet e mirëfillta demokratike, u shndërrua shpejt në
një instrument të nacionalizmit agresiv. Kur elitat manipuluan diskursin publik, mungesa e
mekanizmave institucionalë për ndryshim paqësor (ajo që Popper-i e quan dështim i kontrollit të
pushtetit) bëri që e vetmja rrugë për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të mbetej dhuna.
Nga ana tjetër, teoritë e Henry Kissinger-it mbi Realpolitikën ndriçojnë anën strukturore të këtij
paradoksi. Sipas Kissinger-it, stabiliteti i një rendi politik kërkon një ekuilibër të pranueshëm të
fuqisë dhe një legjitimitet të përbashkët. Me vdekjen e Titos dhe rënien e Luftës së Ftohtë, dy
shtyllat që mbanin Jugosllavinë u zhdukën: ra legjitimiteti i brendshëm ideologjik dhe ndryshoi
ekuilibri i forcave midis republikave. Ndërsa në Çekosllovaki ekzistonte një konsensus i përbashkët
mbi legjitimitetin e ri demokratik (çka mundësoi ‘“divorcin paqësor“), në Jugosllavi aktorët
politikë nuk kishin as vlerat e përbashkëta politike dhe as një ndarje të barabartë të pushtetit. Kur
ekuilibri i forcave u prish për shkak të përpjekjeve të udhëheqjes serbe për të nënshtruar republikat
e tjera i gjithë sistemi u trondit dhe ra në anarki e luftë, pikërisht sepse – siç shkruan Kissinger –
një rend ku legjitimiteti vihet në dyshim dhe fuqia ndryshon, është i dënuar me shkatërrim.
Për të ndalur luftën në Bosnjë-Hercegovinë, Marrëveshja e Dejtonit e vitit 1995 krijoi një
kornizë politike të bazuar në kompromis dhe në një ekuilibër të brishtë ndërmjet palëve. Në rastin e
Kosovës, ndërhyrja e NATO-s më 1999 dhe vendosja e pranisë ndërkombëtare të sigurisë e
administrimit shënuan një tjetër ndërhyrje vendimtare të fuqisë ndërkombëtare në një konflikt që
nuk po zgjidhej përmes mekanizmave diplomatikë.
Në të dyja rastet, Perëndimi nuk u mbështet vetëm te bindja morale apo te negociatat. Ai përdori
edhe presionin politik dhe, në rastin e Kosovës, forcën ushtarake. Kjo nuk do të thotë se realizmi e
zëvendësoi plotësisht idealizmin liberal, por se parimet dhe fuqia u ndërthurën në përpjekjen për t’i
dhënë fund konflikteve.
Ballkani në një rend ndërkombëtar që po ndryshon
Sot, përballë zhvendosjeve tektonike në strukturën e rendit ndërkombëtar, të shënuara nga lufta e
zgjatur në Ukrainë dhe ngritja strategjike e Kinës, Ballkani nuk mund të trajtohet vetëm si një rajon
në «tranzicion demokratik». Ai mbetet një hapësirë ku ndërthuren proceset e demokratizimit,
rivalitetet rajonale dhe interesat e aktorëve të jashtëm apo interesa gjeostrategjike.
Përfundimi i Luftës së Ftohtë nuk i zhduku rivalitetet gjeopolitike; ai ndryshoi format dhe kushtet
në të cilat ato zhvillohen. Në këtë mjedis të ri, pozicioni negociues i Kosovës ndikohet jo vetëm nga
marrëdhëniet e saj me Serbinë, por edhe nga përparësitë strategjike të aleatëve perëndimorë, nga
qëndrimet e fuqive të tjera dhe nga aftësia e institucioneve të Kosovës për të vepruar në mënyrë të
koordinuar.
Një nga momentet e rëndësishme të debatit për zgjidhjen e konfliktit ishte ideja e shkëmbimit
të territoreve, e diskutuar në vitin 2018. Ajo u paraqit nga mbështetësit e saj si një mundësi për të
arritur një marrëveshje përfundimtare shqiptaro-serbe, ndërsa kundërshtarët paralajmëruan se
ndryshimi i kufijve mbi baza etnike mund të krijonte precedentë destabilizues për Bosnjë-
Hercegovinën dhe rajonin më gjerë. Kundërshtimi i prerë i kancelares gjermane Angela Merkel
ishte një prej shprehjeve më të qarta të shqetësimit evropian për pasojat e një zgjidhjeje të
tillë.Megjithatë, nga perspektiva e sotme gjeopolitike, qëndrimi i kancelares Merkel rezultoi i
gabuar dhe dështoi të mbronte stabilitetin afatgjatë. Frika e saj kryesore ishte se ndryshimi i kufijve
në Ballkan do të shërbente si precedent për ambiciet pushtuese të Rusisë. Por historia tregoi se ajo
që Merkel u përpoq të parandalonte në Ballkan, ndodhi gjithsesi në shkallë shumë më të madhe:
Rusia nisi pushtimin e Ukrainës dhe ndryshoi kufijtë me dhunë, ndërsa Evropa u tregua e
pafuqishme ta ndalonte. Ky dështim përputhet me teorinë e Henry Kissinger-it, i cili argumenton se
bllokimi i një marrëveshjeje pa pasur një plan për një ekuilibër të ri forcash thjesht fton anarkinë.
Sipas Kissinger-it, një rend politik funksionon vetëm kur pranohet nga aktorët që kanë fuqi reale.
Duke refuzuar kompromisin e vitit 2018 pa ofruar një zgjidhje tjetër të qëndrueshme, Gjermania
dhe Evropa krijuan një vakum politik. Nëse shqiptarët dhe serbët do të ishin lejuar të arrinin një
marrëveshje përfundimtare – qoftë edhe përmes korrigjimit të kufijve – rajoni sot do të ishte i
stabilizuar, duke ia mbyllur dyert ndërhyrjeve ruse dhe destabilizimit të mëtejshëm. Sot, si pasojë e
këtij ngurrimi evropian, konteksti ndërkombëtar është tjetërsuar. Serbia vazhdon të ruajë
marrëdhënie të ngushta me Rusinë dhe Kinën, ndërkohë që përfiton nga bashkëpunimi ekonomik e
politik me Perëndimin. Kjo politikë manovrimi i jep Beogradit mundësi për të përfituar nga të
gjitha palët, ndërsa shtetet perëndimore përballen me sfidën e vështirë të ruajtjes së paqes pa
arritur dot një normalizim të vërtetë, në një kohë kur një mundësi historike për marrëveshje tashmë
është humbur
Në këto rrethana, ekziston rreziku që stabiliteti afatshkurtër të marrë përparësi ndaj reformave
demokratike dhe llogaridhënies politike. Kjo prirje përshkruhet shpesh me termin «stabilitokraci»:
një model në të cilin aktorë politikë me prirje autoritare mund të përfitojnë tolerim ndërkombëtar
për sa kohë paraqiten si garantues të stabilitetit. Megjithatë, për të vlerësuar nëse dhe në çfarë
mase ky koncept e përshkruan politikën perëndimore ndaj Serbisë, nevojitet shqyrtimi i vendimeve
konkrete, jo vetëm i rezultateve të tyre.
Gjykata Speciale dhe beteja për legjitimitetin
Një tjetër zhvillim me rëndësi për Kosovën është procesi gjyqësor ndaj ish-krerëve të Ushtrisë
Çlirimtare të Kosovës në Dhomat e Specializuara në Hagë. Ky proces ka pasoja politike dhe
simbolike, por ato duhet të dallohen nga çështjet e përgjegjësisë individuale dhe të provave që
shqyrton gjykata.
Diplomacia serbe ka interes ta përdorë procesin në betejën më të gjerë për legjitimitetin
ndërkombëtar dhe për mënyrën se si interpretohet historia e luftës së Kosovës. Në këtë kuadër,
ekziston rreziku që procedurat gjyqësore të instrumentalizohen për të ndërtuar barazime politike
ose morale që nuk mund të nxirren automatikisht nga fakti se individë të caktuar po gjykohen.
Për Kosovën, sfida është e dyfishtë: të respektojë pavarësinë e drejtësisë dhe parimin e
përgjegjësisë individuale, ndërsa njëkohësisht të mos lejojë që proceset gjyqësore të shndërrohen në
argument për mohimin e përvojës historike të popullsisë së saj ose për barazimin e konteksteve të
ndryshme të luftës.
Legjitimiteti ndërkombëtar i Kosovës nuk mund të mbështetet vetëm në një narrativë historike, sado
e rëndësishme të jetë ajo. Ai kërkon gjithashtu institucione funksionale, sundim të ligjit, standarde
demokratike dhe aftësi për të argumentuar qëndrimet e veta mbi bazën e fakteve dhe të së drejtës
ndërkombëtare.
Asociacioni dhe kufijtë e kompromisit
Ndryshimi i raportit të fuqive dhe i përparësive diplomatike ka ndikuar edhe në mënyrën se si
trajtohet dialogu Kosovë–Serbi. Marrëveshja e vitit 2013 për normalizimin e marrëdhënieve
parashikoi krijimin e Asociacionit/Bashkësisë së komunave me shumicë serbe. Marrëveshja e vitit
2023, e njohur si Marrëveshja e Ohrit, e vendosi çështjen në një kornizë më të gjerë normalizimi
dhe përfshiu angazhimin për një nivel të përshtatshëm vetëmenaxhimi për komunitetin serb në
Kosovë.
Për Prishtinën, çështja themelore është se si mund të zbatohen këto angazhime pa cenuar
funksionalitetin e institucioneve shtetërore, rendin kushtetues dhe barazinë e qytetarëve. Për palën
serbe, çështja lidhet me shkallën e vetëorganizimit dhe të garancive institucionale për komunitetin
serb.
Problemi qëndron te hendeku ndërmjet formulimeve diplomatike dhe zbatimit të tyre konkret.
Termat si «vetëmenaxhim» nuk e përcaktojnë vetvetiu modelin institucional që do të krijohet. Për
këtë arsye, çdo propozim duhet të shqyrtohet në bazë të kompetencave që parashikon, marrëdhënies
së tij me rendin kushtetues të Kosovës dhe mekanizmave që do të garantojnë zbatimin e
marrëveshjeve.
Kosova përballet, pra, me një dilemë të vështirë: si të mbrojë sovranitetin dhe funksionalitetin e
shtetit, pa e kthyer refuzimin e çdo kompromisi në një pengesë për normalizimin e marrëdhënieve
dhe për ruajtjen e mbështetjes ndërkombëtare?
Një refuzim i pakushtëzuar i çdo formule kompromisi mund ta dobësojë pozitën diplomatike të
Kosovës, veçanërisht nëse nuk shoqërohet me një alternativë të besueshme. Por edhe pranimi i një
marrëveshjeje të paqartë, pa garanci të mjaftueshme juridike e institucionale, mund të krijojë
probleme të qëndrueshme për funksionimin e shtetit.
Prandaj, çështja nuk duhet shtruar si zgjedhje ndërmjet sovranitetit absolut dhe kompromisit me
çdo kusht. Ajo duhet trajtuar si kërkim i një zgjidhjeje që kombinon detyrimet ndërkombëtare me
mbrojtjen e rendit kushtetues, të të drejtave të komuniteteve dhe të funksionalitetit të institucioneve
të Kosovës.
Kissinger-i për të mbrojtur Popper-in?
Në këtë pikë, titulli i këtij opinioni merr kuptimin e tij të plotë. Pse Kosova mund të ketë nevojë për
Kissinger-in që të shpëtojë Popper-in?
Jo sepse realizmi gjeopolitik duhet të zëvendësojë demokracinë, lirinë apo shoqërinë e hapur.
Përkundrazi, sepse parimet demokratike nuk mund të mbrohen në mënyrë të qëndrueshme nëse
shpërfillet mjedisi strategjik në të cilin funksionon shteti.
Shoqëria e hapur ka nevojë për institucione demokratike, pluralizëm, sundim të ligjit dhe qytetarë
të lirë. Por këto vlera kanë nevojë edhe për siguri, për një shtet funksional dhe për një mjedis
ndërkombëtar që nuk e vë vazhdimisht në pikëpyetje ekzistencën e tij. Në rastin e Kosovës, prania e
KFOR-it dhe marrëdhëniet me aleatët perëndimorë mbeten pjesë e rëndësishme e këtij mjedisi të
sigurisë.
Nga ana tjetër, realizmi i Kissinger-it nuk duhet interpretuar si arsyetim për çdo kompromis apo si
pranim i domosdoshmërisë së nënshtrimit ndaj fuqive më të mëdha. Ai ofron një mënyrë për të
kuptuar kufizimet e veprimit politik, por nuk e zgjidh vetvetiu çështjen se cilat kompromise janë
legjitime dhe cilat rrezikojnë dhe minojnë rendin demokratik.
Për Kosovën, kjo nënkupton se marrëveshjet me Serbinë duhet të vlerësohen njëkohësisht në dy
rrafshe: në rrafshin strategjik, duke marrë parasysh raportin e fuqive dhe rëndësinë e mbështetjes
ndërkombëtare; dhe në rrafshin demokratik e kushtetues, duke shqyrtuar pasojat e tyre për
sovranitetin, institucionet dhe të drejtat e qytetarëve.
Historia e shtetndërtimit të Kosovës na kujton se parimet dhe fuqia nuk funksionojnë të ndara nga
njëra-tjetra. Vetëvendosja pa mbështetje dhe garanci ndërkombëtare mund të mbetet e pambrojtur;
ndërsa stabiliteti pa legjitimitet demokratik mund të prodhojë institucione të brishta dhe konflikte të
shtyra për më vonë.
Prandaj, sfida e Kosovës nuk është të zgjedhë përfundimisht midis Popper-it dhe Kissinger-it. Ajo
është të kuptojë se si mund të përdorë realizmin strategjik për të mbrojtur hapësirën brenda së cilës
mund të zhvillohet demokracia.
Kompromisi diplomatik nuk është domosdoshmërisht kapitullim, ashtu si dhe refuzimi i kompromisit
nuk është domosdoshmërisht mbrojtje e sovranitetit. Gjithçka varet nga përmbajtja e marrëveshjes,
garancitë që e shoqërojnë dhe aftësia e shtetit për ta zbatuar atë pa cenuar themelet e veta
kushtetuese.
Në një botë ku ekuilibrat ndërkombëtarë po ndryshojnë, Kosova ka nevojë për realizëm pa cinizëm,
për parime pa naivitet dhe për diplomaci që nuk e ngatërron mbijetesën afatshkurtër me sigurinë
afatgjatë. Vetëm kështu mund të mbrohet jo vetëm shteti, por edhe shoqëria e hapur që ai duhet t’u
garantojë qytetarëve të vet.