RADOJKOHYQMETE KURBAN BAJRAMI DHE SHKENCA E QIMES NË VEZË
____
Dje, në “Rubikon”, Hykmete Bajrami na dha një leksion të paharrueshëm në një disiplinë që universitetet ende nuk e kanë futur në programet e tyre: shkencën e zhdukjes së përgjegjësisë politike.
Metoda është brilante.
Hiqe një të vërtetë.
Shtoje një gjysmë të vërtete.
Hiqe pjesën që të prek ty.
Pastaj gjeje fajtorin.
Nëse nuk gjendet, mos u shqetëso.
Fajtorin e ke gjithmonë: Ai quhet Albin Kurti.
Adriatik Kelmendi pyeste.
Hykmete Bajrami përgjigjej.
Dhe në studio ishte ulur edhe një mysafir tjetër, i padukshëm.
Përgjegjësia politike.
Por përgjegjësisë politike askush nuk ia dha mikrofonin.
Ndoshta sepse kishin frikë se do ta thoshte të vërtetën.
—
1. “Vendin në zgjedhje e dërgon Albin Kurti”
Kjo ishte kryevepra.
Bajrami deklaroi se gjashtë deputetë nuk mund ta dërgojnë vendin në zgjedhje dhe se këtë mund ta bëjë vetëm Kurti.
Kjo është një arritje e jashtëzakonshme e matematikës politike.
Gjashtë njerëz mund të ndikojnë në një proces vendimmarrës, por përgjegjësinë për pasojën e votës së tyre, mund ta zhvendosin në mënyrë magjike, te njeriu që nuk e ka votën e tyre.
Është njësoj si të thuash:
“Unë nuk e mbylla derën. Thjesht qëndrova para saj dhe refuzova ta hap.”
Në politikën e Bajramit kjo quhet neutralitet.
Në jetën normale quhet:
“Mos më fajëso mua që dera është e mbyllur. Unë vetëm po e mbaj dorezën.”
—
2. “Opozita nuk mund ta zgjidhë krizën”
Por kjo nuk është e gjitha. Magjia politike sapo ka filluar.
Gjashtë deputetë të LDK-së kanë deklaruar se nuk do ta mbështesin kandidatin për president, ndërsa Kryesia e LDK-së e ka miratuar kandidaturën.
Pra, kemi një situatë ku një pjesë e opozitës thotë:
“Ne nuk e votojmë.”
Dhe pastaj del një zë politik e thotë:
“Ne nuk kemi asnjë rol.”
Kjo është afërsisht sikur gjashtë njerëz ta kenë çelësin në dorë, të deklarojnë se nuk do ta përdorin dhe pastaj të ankohen se shtëpia nuk po hapet.
Kjo nuk është politikë.
Është magji me mandat deputeti.
—
3. “Që nga dhjetori 2024 kemi një qeveri në detyrë”
Dhe kur përgjegjësia është zhdukur me kaq elegancë, mbeten vetëm datat.
Këtu fillon pjesa ku datat shndërrohen në plastelinë.
Të thuash “qeveri në detyrë”, pa e shpjeguar saktësisht statusin kushtetues dhe juridik të qeverisë, periudhën përkatëse dhe bazën ligjore, nuk është analizë.
Është paketim televiziv.
Sepse publiku mund të mos ketë kohë ta hapë Kushtetutën gjatë reklamave.
Dhe kështu krijohet një formulë e re:
Nëse faktet janë të ndërlikuara, thjesht thuaji me një ton të sigurt.
Nëse dikush kërkon sqarim:
— Nga cila dispozitë?
— Nga situata.
— Cila situatë?
— Ajo që e ka krijuar Kurti.
Kaq.
Kushtetuta mund të pushojë së ekzistuari.
—
4. Katër ministri “krejtësisht joligjore”
Por tani vjen edhe më e bukura.
Bajrami pretendoi se katër ministri po funksionojnë në mënyrë joligjore dhe se aty paguhen ministra, zëvendësministra, këshilltarë dhe staf.
Mirë.
Por fjala “joligjore” është një fjalë shumë e rëndë.
Ajo kërkon prova.
Cili nen?
Cili ligj?
Cili vendim?
Cili organ kompetent e ka konstatuar shkeljen?
Sepse, përndryshe, mund të dal edhe unë nesër në “Rubikon” dhe të them:
“Karriga e tretë në rreshtin e dytë është antikushtetuese.”
Adriatiku:
— Përse?
Unë:
— Sepse kështu e ndiej.
Dhe nëse askush nuk kundërshton, pasnesër bëhemi shtet me Kushtetutë emocionale.
—
5. “Një e treta e pushtetit”
Dhe nga Kushtetuta emocionale kalojmë te perla tjetër: një e treta e pushtetit.
Bajrami tha se do ta votonte një qeveri të udhëhequr nga Kurti, nëse LDK-ja do të merrte së paku një të tretën e pushtetit dhe njërin prej dy posteve kryesore: presidentin ose kryeministrin.
Por pastaj tha se ajo vetë nuk do të pranonte kurrë të ishte ministre e Kurtit.
Pra:
“Nuk dua të jem ministre e Kurtit.”
Por:
“Do ta votoj qeverinë e Kurtit nëse partia ime merr një të tretën e pushtetit.”
Kjo është një formulë politike që mund të përdoret në çdo familje shqiptare:
— A do të martohesh me mua?
— Kurrë!
— Po nëse ta jap gjysmën e shtëpisë?
— Atëherë mund ta mendojmë.
Pra, dashuria është parimore.
Por tapia e pronës është e negociueshme.
—
6. Dhe pastaj vjen kandidatura për kryetare të LDK-së
Dhe kur parimet dhe pazaret për pushtet bashkëjetojnë kaq bukur, në skenë hyn edhe e ardhmja politike personale.
Në të njëjtën intervistë, Bajrami foli për kandidaturën e mundshme për kryetare të LDK-së dhe tha se, nëse gara është e drejtë dhe e hapur, do të jetë njëra prej kandidateve.
Dhe papritur gjithçka bëhet më e qartë.
Sepse një politikan mund të jetë njëkohësisht:
kundër Kurtit,
kundër qeverisë së Kurtit,
kundër ministrisë së Kurtit,
kundër kandidatit të Kurtit,
por potencialisht pro një pjese të pushtetit të Kurtit.
Kjo quhet politikë.
Ose, në terminologjinë e Pal Lekut:
“Nuk e dua tortën tënde, por ma jep një të tretën.”
—
PROBLEMI NUK ËSHTË KURTI
Të jemi të qartë.
Hykmete Bajrami ka të drejtë ta kundërshtojë Kurtin.
Ka të drejtë të mos e votojë Bekim Sejdiun.
Ka të drejtë të negociojë për pushtet.
Ka të drejtë të kandidojë për kryetare të LDK-së.
Por nuk ka të drejtë logjike të kërkojë që pasojat e vendimeve të veta politike të zhduken nga fotografia.
Demokracia nuk funksionon kështu:
Unë votoj, ti paguan.
Ajo funksionon kështu:
Unë votoj, vendimi im ka pasoja, por unë mbaj përgjegjësi politike edhe për vendimin tim edhe për pasojat.
Përndryshe kemi shpikur demokracinë me sigurim full-kasko:
Ti e përplas makinën.
Makina dëmtohet.
Por fajtor është këmbësori.
— Por kush ishte në timon?
— Unë.
— Kush e drejtonte?
— Unë.
— Atëherë kush e shkaktoi aksidentin?
— Kurti.
—
MIKROSKOPI
Dhe nëse përgjegjësia politike nuk pranon të zhduket, mbetet edhe një metodë tjetër: të kërkosh aq gjatë për imtësinë më të vogël, saqë pyetja kryesore të humbasë krejt nga sytë.
Këtu arrijmë te specialiteti i ri i Hykmete Bajramit:
kërkimi profesional i qimes në vezë.
Jo me sy të lirë.
Jo me lupë.
Me mikroskop.
Nëse nuk e gjen:
“Duhet të jetë aty.”
Nëse prapë nuk e gjen:
“Është fshehur.”
Nëse dikush thotë se nuk ekziston:
“Pikërisht kjo dëshmon se po fshihet.”
Në këtë çast, logjika merr pallton.
E mbyll derën.
Dhe largohet.
Pa lënë adresë.
Sepse nuk dëshiron të përfshihet në hetim.
—
DHE PASTAJ VIJEN RADOJÇIQI
Dhe pikërisht aty ku logjika e mbyll derën pas vetes, satira fillon të shkruhet pothuajse vetë.
Për Kurtin:
mikroskop.
Mikroskop elektronik.
Nëse duhet, teleskop.
Nëse teleskopi nuk mjafton, satelit.
Për Radojçiqin:
perde.
Sepse ekziston një optikë politike shumë interesante:
Sa më shumë të urrehet Kurti, aq më e fuqishme bëhet lupa.
Sa më shumë të kërkohet të justifikohet Radojçiqi, aq më mirë funksionon amnezia.
Mikroskop për Kurtin.
Teleskop romantik për Radojçiqin.
Kjo nuk është analizë.
Është optikë selektive.
—
EPILOGU
Dhe kur optika bëhet selektive, mbetet vetëm edhe një hap deri te teatri i plotë i absurdit.
Një ditë, në një studio televizive, mund të zhvillohet edhe ky dialog:
— Zonja Bajrami, a e gjetët qimen?
— Jo.
— Atëherë pse po thoni se ekziston?
— Sepse nuk po e gjejmë.
— Por si mund të jetë kjo provë?
— Sepse, po të ishte aty, do ta gjenim.
— Atëherë?
— Prandaj është fshehur.
— Kush e ka fshehur?
— Kurti.
— Po Radojçiqi?
— Për të nuk kemi mikroskop.
— Pse?
— Sepse aty përdorim zemrën.
Dhe kështu politika kosovare arrin kulmin e saj filozofik:
Urreje njërin aq shumë, sa të mos mund ta shohësh më të vërtetën, dhe duaje tjetrin aq shumë, sa të mos e shohësh fare.
Pula mbetet e pafajshme.
Veza mbetet pa qime.
Mikroskopi mbetet pa punë.
Kushtetuta vazhdon të presë.
Logjika largohet nga studioja.
Ndërsa Pinoku dhe Baroni Münchhausen takohen në korridor.
Pinoku pyet:
— Kush është kjo?
Münchhausen përgjigjet:
— Nuk e di.
— A gënjen?
— Jo.
— Atëherë pse po largohet logjika?
Münchhausen shikon nga studioja dhe thotë:
— Sepse këtu nuk ka më nevojë për të.
Dhe në fund, Nasradini do ta jepte diagnozën më të shkurtër:
“Kur nuk e gjen qimen në vezë, mos e fajëso pulën. Kontrollo mikroskopin.”
Por nëse mikroskopi është programuar që në fillim të gjejë vetëm Kurtin, atëherë rezultati është i garantuar:
Dëshmia ime personale, dokumentet e gjykimit dhe borxhi i shtetit ndaj së vërtetës
(Pjesëmarrës i drejtpërdrejtë në ngjarjet e Marsit 1981 dhe ish i burgosur politik 1981–1990)
Pas 45 vjetësh, pyetja se kush i organizoi demonstratat e 11 dhe 26 Marsit 1981 vazhdon të shtrohet në studio televizive, në debate publike dhe në rrëfimet e ish-veprimtarëve. Për mua kjo nuk është temë televizive. Është jetë. Është arrestim. Është aktakuzë. Është burg. Është rini e humbur. Dhe mbi të gjitha është një pjesë e historisë sonë kombëtare që duhet të shkruhet me dëshmi, dokumente dhe emra të saktë, jo sipas interesit të momentit.
11 MARSI – FILLIMI QË NUK MUND T’I VIShet NJË EMRI TË VETËM
Studimi i historianit Atdhe Hetemi, i mbështetur në burime arkivore, intervista dhe dokumentin e Gjykatës Supreme AP-KZH nr. 437/81, jep një dëshmi të rëndësishme për parapërgatitjen e 11 Marsit. Sipas këtij dokumentimi, më 10 mars 1981, në konviktin nr. 3, dhoma 310, Gani Koci kishte mbledhur Januz Januzi, Kadri Kryeziu, Ramadan Dobra, Murat Musliu, Selim Geci dhe Bedri Dobra.
Aty ishte vendosur që më 11 mars të ndërmerreshin “veprime konkrete” lidhur me kushtet e rënda të studentëve dhe që tubimi të bëhej në mensën e studentëve. Kjo është e rëndësishme sepse tregon se 11 Marsi nuk mund të reduktohet vetëm në tregimin e një pjate të thyer. Pakënaqësia për ushqimin dhe kushtet e konvikteve ishte reale, por kishte edhe parapërgatitje studentore. Vetë literatura akademike e trajton lëvizjen e vitit 1981 si një proces ku protesta sociale u shndërrua shumë shpejt në kërkesë politike për Republikën e Kosovës.
Prandaj, kur dikush sot thotë: “Unë i organizova të gjitha demonstratat e vitit 1981”, historia kërkon më shumë kujdes.
11 Marsi kishte aktorët e vet. 26 Marsi kishte organizimin e vet. 1 dhe 2 Prilli u kthyen në kryengritje shumë më të gjerë popullore. Pranvera 1981 ishte një proces, jo pronë e një individi.
⸻
25 MARSI – DHOMA 401 DHE KALIMI NË 402
Këtu flas si dëshmitar i drejtpërdrejtë. Mbrëmjen e 25 marsit 1981, dhoma ime ishte nr. 401 në konviktin e studentëve. Nga dhoma 401 kaluam në mënyrë të fshehtë në dhomën 402, ku, sipas kujtesës sime të drejtpërdrejtë, u zhvillua pjesa vendimtare e organizimit të demonstratës së 26 Marsit. Në bërthamën e organizimit ishim:
* Ali Lajçi
* Bajram Kosumi
* Hamdi Hajdini
* Riza Demaj
* Sylë Mujaj – sot Sak Muji
Ndërsa Abdullah Tahiri dhe Ibrahim Nikçi, sipas dëshmisë sime, kishin rol në mbrojtjen dhe sigurimin e organizimit nga jashtë.
Studimi i Atdhe Hetemit, duke iu referuar pikërisht aktgjykimit të Gjykatës Supreme AP-KZH nr. 437/81, dokumenton se mbrëmjen e 25 marsit Ali Lajçi, Hamdi Hajdini, Riza Demaj, Sylë Mujaj, Ramë Demaj, Bajram Kosumi dhe studentë të tjerë u takuan në dhomat 402 dhe 403 për të planifikuar demonstratën e 26 Marsit. Këtu dua të bëj një saktësim nga dëshmia ime: 401 ishte dhoma ime; nga 401 kaluam në 402 dhe aty u bë organizimi kryesor ku unë personalisht mora pjesë. Ky detaj duhet të mbetet në histori ashtu siç e kam përjetuar unë.
GJASHTË PARULLAT
Në dhomën 402 nuk po bënim muhabet. Po përgatitej aksioni. Sipas dëshmisë sime, Riza Demaj lexonte dhe shtjellonte pikat e kërkesave, ndërsa Hamdi Hajdini dhe unë shkruanim parullat. U përgatitën gjashtë parulla. Ato u palosën dhe u mbajtën të fshehura në brez, që të mund të nxirreshin në momentin e duhur pa u zbuluar nga policia apo shërbimet e sigurisë. Të nesërmen, nga mesdita, ato filluan të shpërndaheshin. Edhe dokumentimi akademik konfirmon se atë natë ishin përgatitur slogane dhe një tekst me kërkesa, ndërsa më 26 mars studentët ngritën pankartat e përgatitura paraprakisht. Ky është pikërisht vendi ku dëshmia ime personale dhe dokumenti historik takohen.
⸻
26 MARSI – NGA KONVIKTET NË DEMONSTRATË
Më 26 Mars organizimi kishte disa elemente konkrete: mbylljen dhe mobilizimin e konvikteve, grumbullimin e studentëve, leximin e kërkesave, mbajtjen e fjalimeve, nxjerrjen e parullave dhe përpjekjen për ta kthyer protestën në një kërkesë të qartë politike.
Burimet akademike dokumentojnë se më 26 mars konvikti u bllokua. Kur erdhën rektori Gazmend Zajmi, profesorë dhe përfaqësues politikë, u zhvillua debat me studentët. Riza Demaj lexoi kërkesat, ndërsa Ali Lajçi, Hamdi Hajdini dhe të tjerë folën para studentëve. Më pas u ngritën parullat e përgatitura më herët. Kërkesat nuk ishin më vetëm për ushqim. Ato përfshinin papunësinë, pozitën ekonomike të Kosovës, Trepçën, çështje identitare dhe kërkesa politike. Dhe pastaj erdhi dhuna. Dokumentet që citon Hetemi tregojnë se autoritetet federale sollën forca shtesë të policisë; qindra studentë u rrahën në Qendrën e Studentëve. Aty Pranvera studentore po shndërrohej në diçka shumë më të madhe.
⸻
NGA 26 MARSI TE 1 DHE 2 PRILLI
Dhuna e 26 Marsit nuk e shuajti revoltën. E shumëfishoi atë. Studentët e rrahur u kthyen në qytetet dhe fshatrat e tyre. Lajmi u përhap në Kosovë dhe më 1 e 2 prill demonstratat morën përmasa gjithëpopullore. Në përkujtimin institucional të 45-vjetorit, edhe Qeveria e Kosovës e përshkroi 26 Marsin si momentin kur protesta studentore mori përmasa të një demonstrate kombëtare dhe kur u artikuluan fuqishëm parulla si “Kosova Republikë”. Kjo është arsyeja pse unë 1981-shin nuk e shoh vetëm si “protestë studentore”. Për brezin tonë ishte Pranvera e Madhe shqiptare.
⸻
ÇMIMI QË PAGUAM
Pas demonstratave nisi vala e arrestimeve. Sipas materialeve arkivore të përdorura në studimin e Hetemit, deri më 10 qershor 1981 raportoheshin 506 persona të arrestuar: mes tyre persona të akuzuar për pjesëmarrje, organizim, shkrim parullash dhe shpërndarje materialesh. Presidenca e RSFJ-së kishte raportuar një numër edhe më të madh personash të arrestuar nën dyshimin për “veprimtari armiqësore”.
Dhe një fakt që ka rëndësi të jashtëzakonshme për historinë tonë: Gjykata Supreme e Kosovës dënoi 21 studentë me gjithsej 223 vjet burgim, sipas aktgjykimit AP-KZH nr. 437/81. Unë isha njëri prej atij brezi të dënuar. Në aktakuzë quhesha Sylë Mujaj. Sot jam Sak Muji. Por njeriu është i njëjti. Dhe dëshmia është e njëjta.
⸻
PSE DUHEN HAPUR DOSJET?
Sepse 45 vjet më vonë ende kemi debate se: kush organizoi, kush infiltronte, kush raportonte, kush arrestonte, kush torturonte, kush shkruante aktakuzat, dhe kush i vuloste dënimet. Në vend që t’ia bëjmë gjyqin historisë nëpër studio televizive, shteti duhet të hapë arkivat. Të publikohet aktakuza 125-faqëshe. Të publikohet AP-KZH nr. 437/81. Të publikohen procesverbalet e hetuesisë dhe gjykimit. Të hapen dosjet e Sigurimit Shtetëror, policisë, prokurorive dhe gjykatave për të burgosurit politikë. Vetëm atëherë mund të flasim seriozisht për lustrim. Lustrimi nuk duhet të jetë hakmarrje dhe as shpallje fajtorësh me postime në Facebook. Duhet të jetë një proces ligjor, institucional, me dokumente, me të drejtën e përgjigjes dhe me përgjegjësi individuale.
⸻
EDHE NJË FJALË PËR DEBATET E SOTME
Gazetarët e sotëm, përfshirë Ermal Pandurin apo cilindo moderator tjetër, kanë të drejtë t’i shtrojnë pyetjet më të vështira. Por edhe ne, dëshmitarët e gjallë, kemi të drejtë të themi: mos na e tregoni historinë tonë pa na pyetur ne që ishim aty. Gazetaria duhet ta hapë debatin. Arkivi duhet ta provojë. Dëshmitari duhet të dëgjohet. Gjykata duhet të lexohet. Dhe historia duhet të mbetet më e madhe se çdo parti, grup apo individ.
⸻
DËSHMIA IME
Unë nuk them se Sylë Mujaj e bëri Pranverën e vitit 1981. As nuk pranoj që dikush tjetër ta marrë tërë Pranverën për vete. Unë them atë që kam parë dhe bërë: Dhoma ime ishte 401. Kalova në 402. Mora pjesë në organizimin e 25 Marsit. Me Hamdi Hajdinin shkrova parulla. Riza Demaj lexonte kërkesat. Parullat u fshehën dhe u shpërndanë më 26 Mars. Studentët u organizuan. Policia na goditi. Pastaj u arrestuam, u gjykuam dhe u dënuam. Dhe emri Sylë Mujaj figuron sot edhe në literaturën akademike si njëri nga pjesëmarrësit në takimin organizativ të 25 marsit për demonstratën e 26 Marsit. Ky është dallimi mes kujtesës së lirë dhe dëshmisë: kur kujtesa takohet me dokumentin, ajo bëhet histori.
Prandaj sot, para Kosovës, Shqipërisë dhe brezave që erdhën pas nesh, kërkoj vetëm një gjë: HAPNI DOSJET E PRANVERËS 1981!
Jo për hakmarrje. Për të vërtetën. Për drejtësinë. Për ata që nuk janë më. Dhe për një Kosovë që duhet ta dijë saktësisht se prej nga erdhi liria e saj.
***
KOSOVA REPUBLIKË! 11–26 MARS 1981: NGA MENSA E STUDENTËVE TE DHOMA 402
Dëshmia ime si pjesëmarrës – dhe dokumentet që duhet ta thonë fjalën e fundit
Nga Sak Muji – ish Sylë Mujaj
Për portalin DRINI
Pas 45 vjetësh, ende shtrohet pyetja: Kush i organizoi demonstratat e Marsit 1981 në Prishtinë? Për mua kjo pyetje nuk është teori. Unë isha aty. Isha student, pjesëmarrës, organizator në faza të caktuara të ngjarjeve, më pas i arrestuar, i akuzuar dhe i dënuar. Prandaj dua që dëshmia ime të qëndrojë përballë dokumenteve, jo për t’ia marrë meritën askujt, por që historia të mos privatizohet nga askush.
10 MARSI – NJË DITË PARA SHPËRTHIMIT
Sipas kujtesës sime të drejtpërdrejtë, që më 10 mars 1981, edhe ne ishim të përfshirë në lëvizjet dhe diskutimet e studentëve. Në sallën mbi mensën e studentëve, te “Fatos Deva”, zhvilloheshin takime, biseda dhe pakënaqësia ishte e dukshme. Në të njëjtën kohë, dokumentacioni i përdorur nga historiani Atdhe Hetemi evidenton edhe një tjetër takim organizativ atë mbrëmje: rreth orës 20:00, në Konviktin nr. 3, dhoma 310, ku përmenden Gani Koci, Januz Januzi, Kadri Kryeziu, Ramadan Dobra, Murat Musliu, Selim Geci dhe Bedri Dobra. Sipas aktgjykimit të Gjykatës Supreme AP-KZH nr. 437/81, të cituar në studim, ata kishin planifikuar “veprime konkrete” për ditën pasuese. Kjo, në mendimin tim, tregon diçka shumë të rëndësishme: 11 Marsi nuk ishte pronë e një grupi të vetëm. Kishte disa rrjedha studentore që po bashkoheshin në të njëjtën pakënaqësi.
PJATA QË U BË SIMBOL – POR EDHE KËTU DUHET DOKUMENTI
Në kujtesën tonë të atyre ditëve, thyerja e pjatës në mensë lidhej me Abdullah Tahirin. Kështu e kam ruajtur dhe dëgjuar unë ngjarjen mes pjesëmarrësve. Por dua të jem korrekt para historisë: një punim akademik i botuar së fundi për demonstratat e vitit 1981 përmend Bahrije Kastratin si studenten që hodhi pjatën në shenjë revolte. Prandaj këtu nuk dua të zëvendësoj një version me një tjetër. Përkundrazi: Le të hapen procesverbalet. Le të krahasohen dëshmitë. Le të flasin pjesëmarrësit e gjallë. Pikërisht kështu ndërtohet historia serioze.
11 MARSI – PROTESTA NUK MBETI MË TE PJATA
Më 11 mars pakënaqësia për ushqimin, kushtet e rënda në konvikte dhe gjendjen studentore doli shumë shpejt përtej mensës. Dokumentet e cituara nga studiuesit tregojnë se policia ndërhyri me forcë dhe se Ali Lajçi, në një moment të protestës, u ngjit në një shtyllë dhe iu drejtua masës kundër dhunës policore. Raportet e asaj kohe flasin për rreth 2.000 studentë dhe qytetarë në protestën e asaj nate. Në kujtesën time, një nga momentet më dramatike ishte përplasja e Ibrahim Nikçit me një polic. Në një kronologji të botuar më vonë është dhënë dëshmia se Ibrahimi ia mori armën policit dhe, gjatë përleshjes, shtiu në drejtim të një polici tjetër. Këtë duhet ta trajtojmë si dëshmi të pjesëmarrësve, ndërsa dokumentacioni policor e gjyqësor duhet të përdoret për verifikimin përfundimtar të çdo detaji. Për mua, ajo natë shënoi një ndryshim të madh: studentët e kuptuan se përballë nuk kishin më vetëm administratën e mensës, por aparatin e shtetit.
NGA 11 DERI MË 25 MARS – QENDRA E STUDENTËVE NUK FJETI
Nga 11 deri më 26 mars ne jetuam në një gjendje mobilizimi pothuajse të përhershëm. Në Qendrën e Studentëve njihej mirë kush e përkrahte protestën dhe kush ishte kundër saj. Informacionet kalonin nga konvikti në konvikt. Takoheshim, diskutonim, ruanim njëri-tjetrin dhe përpiqeshim të kuptonim lëvizjet e policisë dhe të sigurimit. Në kujtesën time kanë mbetur edhe zjarret që ndiznim si shenjë takimi dhe qëndrese. Nuk ishim një ushtri me një komandë të vetme. Ishim studentë, grupe të organizuara, veprimtarë ilegalë dhe shumë të rinj që, edhe pa qenë pjesë e ndonjë organizate, e kuptonin se Kosova nuk mund të vazhdonte në atë gjendje.
25 MARSI – NGA DHOMA IME 401 NË DHOMËN 402
Ky është momenti për të cilin dëshmia ime është shumë konkrete. Dhoma ime ishte 401. Kur morëm informacion se njerëz të sigurimit kishin hyrë në Qendrën e Studentëve, nga dhoma ime 401 kaluam fshehurazi në dhomën 402. Aty u zhvillua organizimi kryesor për 26 Marsin. Në bërthamën ku isha vetë përfshiheshin: Ali Lajçi, Bajram Kosumi, Hamdi Hajdini, Riza Demaj, dhe unë – Sylë Mujaj, sot Sak Muji.
Screenshot
Sipas dëshmisë sime, Ibrahim Nikçi dhe Abdullah Tahiri kishin rol të rëndësishëm në sigurimin dhe mbrojtjen tonë nga jashtë. Këtë pjesë e mbështet në thelb edhe literatura akademike: Atdhe Hetemi, duke iu referuar aktgjykimit AP-KZH nr. 437/81, dokumenton se mbrëmjen e 25 marsit Ali Lajçi, Hamdi Hajdini, Riza Demaj, Sylë Mujaj, Ramë Demaj, Bajram Kosumi dhe studentë të tjerë u takuan në dhomat 402 dhe 403 për përgatitjen e demonstratës së 26 Marsit. Pra, fakti që Sylë Mujaj ishte aty nuk është vetëm kujtesa ime. Figuron edhe në dokumentacionin e përpunuar nga studimet historike. KËRKESAT DHE PARULLAT Në dhomën 402 u përcaktuan detyrat. Sipas dëshmisë sime, Bajram Kosumi punoi në përpilimin e kërkesave, ndërsa Riza Demaj kishte detyrën e leximit të tekstit para masës. Ali Lajçit iu besua fjala publike. Ndërsa për përgatitjen dhe shkrimin e parullave punuam Hamdi Hajdini dhe unë. U përgatitën gjashtë parulla, të cilat i palosëm dhe i mbajtëm të fshehura në brez. Qëllimi ishte të mos na zbuloheshin para se demonstrata të merrte formë. Më 26 mars ato dolën mes studentëve. Dokumentacioni akademik konfirmon gjithashtu se paraprakisht ishin përgatitur pankarta dhe kërkesa dhe se më 26 Mars Riza Demaj lexoi kërkesat, ndërsa Ali Lajçi, Hamdi Hajdini dhe të tjerë iu drejtuan studentëve.
26 MARSI – NGA STUDENTËT TE “KOSOVA REPUBLIKË”
Më 26 Mars nuk bëhej më fjalë vetëm për cilësinë e ushqimit. Kërkesat prekën papunësinë, pozitën ekonomike të Kosovës, Trepçën, regjistrimin e popullsisë, çështjet identitare dhe statusin politik të Kosovës. Aty ishte bërë e qartë se protesta sociale po kthehej në lëvizje politike. Kosova Republikë nuk ishte më pëshpëritje. Po bëhej kërkesë publike.
ARRESTIMET – NGA GRUPET E PARA TE 21 TË DËNUARIT
Në kujtesën time të arrestimeve dhe proceseve të para, fillimisht u veçuam Ali Lajçi, Bajram Kosumi, Riza Demaj dhe unë – Sylë Mujaj. Më pas u përfshi edhe Hamdi Hajdini, pastaj grupet u zgjeruan – në nëntë, njëmbëdhjetë dhe në fund procesi u bashkua në akuzën e rëndë politike ndaj 21 studentëve. Për kronologjinë e saktë të secilit grupim të parë duhet të botojmë aktakuzën dhe vendimet, sepse këtu dokumenti ka përparësi ndaj kujtesës. Por rezultati përfundimtar është i dokumentuar: Gjykata Supreme e Kosovës dënoi 21 studentë me gjithsej 223 vjet burgim, sipas aktgjykimit AP-KZH nr. 437/81. Në atë listë figuron edhe Sylë Mujaj, me dënim 10-vjeçar. Ky është fakt që nuk mund të zhduket nga asnjë debat televiziv.
KUSH I ORGANIZOI DEMONSTRATAT?
Përgjigjja ime është: Nuk pati vetëm një dorë. 11 Marsi kishte disa bërthama e rrjedha studentore. Pas 11 Marsit organizimi u zgjerua. Në 25–26 Mars ekzistonte tashmë një bërthamë e qartë dhe e organizuar në Qendrën e Studentëve, në të cilën isha edhe unë. Më 1 dhe 2 prill, lëvizja doli përtej çdo grupi dhe u bë revoltë masive shqiptare. Prandaj askush nuk duhet të thotë: “Unë e bëra Pranverën 1981.” Jo. E bëmë ne studentët, të rinjtë, veprimtarët dhe populli që e mori kërkesën për liri dhe e çoi më tej.
LUSTRIMI – JO HAKMARRJE, POR E VËRTETË
Sot Kosovës i mungon ende një përballje e plotë me aparatin e represionit të asaj kohe. Por lustrimi nuk duhet të bëhet duke shpallur njerëz fajtorë në studio televizive. Duhet të fillojë me: hapjen e dosjeve, aktakuzave, procesverbaleve, urdhrave të policisë, raporteve të Sigurimit Shtetëror, vendimeve të prokurorëve dhe gjykatësve. Pastaj, emër për emër, dokument për dokument, të sqarohet kush torturoi, kush urdhëroi, kush shpifi dhe kush dënoi. Edhe gazetarëve të sotëm, përfshirë Ermal Pandurin dhe cilindo tjetër që hap këto tema, u them: pyetni fort, por hapeni dokumentin dhe dëgjojini të gjithë dëshmitarët. Gazetari nuk është gjykatës. Dëshmitari nuk është pronar i të gjithë historisë.
Dokumenti është ura ndërmjet kujtesës dhe së vërtetës historike. Unë jam ende këtu për të dëshmuar: Më 10 Mars ishim pjesë e lëvizjeve studentore. Më 11 Mars isha pjesëmarrës. Nga 11 deri më 26 Mars ishim në organizim të vazhdueshëm. Dhoma ime ishte 401. Nga 401 kaluam ilegalisht në 402. Aty përgatitëm 26 Marsin. Me Hamdi Hajdinin shkrova parullat. U arrestova. U gjykova. U dënova. Atëherë quhesha Sylë Mujaj. Sot jam Sak Muji. Emri ndryshoi. Dëshmia jo. Dhe Pranvera 1981 mbetet një nga themelet politike të rrugës që, pas shumë sakrificash të tjera, çoi Kosovën drejt çlirimit dhe lirisë.
GJASHTË PARULLAT E SHKRUARA NË DHOMËN 402
Një nga dëshmitë më konkrete të organizimit të 25–26 Marsit 1981 janë gjashtë parullat që, sipas kujtesës sime të drejtpërdrejtë, i shkruam në copa çarçafi, afërsisht në madhësinë e një të tretës së çarçafit.
Parullat ishin:
1. “REPUBLIKË – KUSHTETUTË, JA ME HATËR, JA ME LUFTË!”
2. “POSHTË BORGJEZIA!”
3. “TREPÇA PUNON – BEOGRADI NDËRTON!”
4. “UNITET!” 5. “TË LIROHEN SHOKËT NGA BURGU!”
6. “KUSH S’BASHKOHET ËSHTË TRADHTAR!”
Këto nuk ishin fjalë të shkruara rastësisht. Ato përmbledhnin frymën e revoltës së atëhershme: kërkesën për Republikë e Kushtetutë, kundërshtimin ndaj pabarazisë ekonomike, shfrytëzimit të Kosovës, kërkesën për unitet dhe lirimin e të burgosurve. Sipas dëshmisë sime, Hamdi Hajdini dhe unë, Sylë Mujaj – sot Sak Muji, i shkruam këto parulla, ndërsa organizimi i përgjithshëm bëhej në koordinim me shokët në dhomën 402. Parullat u palosën, u fshehën në brez dhe më 26 Mars u nxorën e u shpërndanë në momentin e caktuar mes studentëve. Kjo është një pjesë e historisë që duhet të ruhet me formulimin e saj të saktë, sepse parullat janë dokument politik i vetë kohës. Dhe pikërisht këtu shihet qartë se 26 Marsi nuk ishte vetëm reagim spontan: kishte përgatitje, kishte tekst, kishte detyra dhe kishte mesazh politik të formuluar paraprakisht.
HAPNI DOSJET! LE TË FLASË E VËRTETA! KOSOVA REPUBLIKË!
Sak Muji – ish Sylë Mujaj
Pjesëmarrës i drejtpërdrejtë i ngjarjeve të Marsit 1981
I burgosur politik 1981–1990
Për portalin DRINI
EPILOG
45 vjet më vonë: pse ngatërrohet ende Pranvera 1981? Pas 45 vjetësh, një pyetje vazhdon të më shqetësojë: Pse disa debate televizive vazhdojnë t’i ngatërrojnë faktet, kur ne – pjesëmarrësit e drejtpërdrejtë të Pranverës së Madhe 1981 – jemi ende gjallë, kemi kujtesën, aktakuzat, aktgjykimet dhe dëshmitë tona? Kur gazetari Ermal Panduri ose kushdo tjetër hap këtë temë, unë nuk kërkoj që të marrë anën time. Kërkoj vetëm një gjë: të dallojë mes dëshmisë, interpretimit dhe faktit të dokumentuar. Nëse dikush thotë se një person apo një grup “i organizoi të gjitha”, le ta sjellë dokumentin. Nëse dikush thotë se një dëshmitar “ishte kundër” apo “ishte për”, le ta tregojë rolin konkret, datën, procesverbalin, aktgjykimin. Nëse dikush e mohon dëshminë tonë, le të na ftojë përballë dokumenteve. Unë jam gati. Jo me thashetheme. Jo me nostalgji. Jo me propagandë. Me dëshmi dhe fakte. Unë, Sak Muji – ish Sylë Mujaj, jam në gjendje të dal në çdo studio televizive, në Kosovë apo Shqipëri, dhe të flas për 10, 11, 25 dhe 26 Marsin 1981, për dhomën 401, për kalimin në 402, për përgatitjen e parullave, për arrestimet, aktakuzat dhe dënimet. Dhe jo vetëm unë. Janë gjallë edhe njerëz të tjerë që ishin pjesë e asaj kohe. Prandaj është e papranueshme që historia e Pranverës 1981 të reduktohet në versionin e një individi, të një partie apo të një studioje televizive.
Sa i përket emrave si Abdullah Prapashtica, Azem Vllasi, Veton Surroi apo kujtdo tjetër që sot jep interpretimin e vet për atë periudhë, unë them vetëm këtë: çdo njeri ka të drejtë të flasë, por askush nuk ka të drejtë ta zëvendësojë dokumentin me kujtesën e vet. Për rolin e secilit duhet të flasin arkivat, procesverbalet, vendimet e institucioneve të asaj kohe dhe dëshmitë e drejtpërdrejta. Unë nuk dua t’i shpall askujt faj pa prova.
Por as nuk pranoj që ata që ishin pjesë e sistemit politik, administrativ apo ideologjik të Jugosllavisë së atëhershme, sot të na tregojnë neve – të burgosurve dhe të dënuarve – çfarë kemi përjetuar, pa u ballafaquar me dokumentet. Kush qëndron pas dezinformatave? Këtë pyetje nuk mund ta përgjigjem me hamendje. Nuk dua të bëj atë që kritikoj.
Prandaj them: Hapni dosjet.
Atëherë do të shihet:
* kush raportonte;
* kush arrestonte;
* kush merrte në pyetje;
* kush torturonte;
* kush formulonte aktakuzat;
* kush dëshmonte;
* kush vuloste dënimet;
* dhe kush sot e ndryshon rrëfimin.
Pa këtë hapje, çdo akuzë për “kush qëndron prapa” mbetet vetëm dyshim. Pranvera 1981 nuk është pronë e askujt Ajo ishte ngritje studentore, politike dhe kombëtare. Ne investuam rininë tonë. Disa investuan vitet e burgut. Disa shëndetin. Disa jetën. Dhe brezat pas nesh e çuan atë frymë deri te lufta çlirimtare dhe shteti i Kosovës. Prandaj sot, në dy shtetet shqiptare dhe në trojet shqiptare jashtë tyre, kemi detyrë ta ruajmë këtë histori pa shtrembërime. Jo për hakmarrje. Për drejtësi historike. Jo për përçarje. Për lustrim institucional. Jo për të shpallur fajtorë në televizion. Por për ta bërë të qartë se kush çfarë bëri dhe çfarë përgjegjësie kishte.
Ftesa ime publike
Unë jam i gatshëm të dal përballë kujtdo në studio televizive. Me aktakuzat. Me aktgjykimet. Me emrat. Me datat. Me dëshminë time personale. Le të ftohen edhe dëshmitarët e tjerë. Le të vendosen dokumentet mbi tavolinë. Dhe le të vendosë publiku mbi bazën e fakteve.
Sepse 45 vjet pas Pranverës 1981, ne nuk kemi më nevojë për mite të reja. Kemi nevojë për të vërtetën.
Ekziston një keqkuptim i vogël lidhur me demokracinë:
Ne ende besojmë se shtetet qeverisen nga politikanët, ndërsa politikanët nga votuesit e tyre.
Është një besim shumë i bukur. Gati romantik. Ashtu siç është bukur të besosh se banka ta ruan paranë sepse të do.
Fatkeqësisht, si shumica e besimeve romantike, edhe ky nuk ka shumë lidhje me realitetin.
Në katet e sipërme të botës, atje ku nuk arrin as zhurma e qytetarëve, as aroma e pakëndshme e demokracisë së zakonshme, prej kohësh vlen një rregull shumë më praktik:
Nëse nuk mund ta blesh shtetin drejtpërdrejt, bli ndikimin mbi ata që e qeverisin.
Nuk është e nevojshme të imagjinojmë një dhomë të errët ku dhjetë burra me puro vendosin fatin e planetit mbi një hartë. Realiteti është shumë më banal dhe, pikërisht për këtë arsye, shumë më shqetësues.
Mjafton të shohësh se si funksionon pushteti.
Në Rusi, Vladimir Putin e ka përqendruar pushtetin politik në një shkallë të jashtëzakonshme, ndërsa rreth Kremlinit është krijuar një sistem ku politika, pasuria dhe besnikëria ndaj pushtetit janë bërë pjesë e së njëjtës arkitekturë.
Në Shtetet e Bashkuara, Donald Trump e ka dëshmuar se sa e fortë mund të bëhet lidhja ndërmjet politikës, parave, ndikimit mediatik dhe personalizimit të pushtetit.
Në Kinë, Xi Jinping ka grumbulluar në duart e veta një fuqi politike që do ta kishte bërë edhe perandorin e dikurshëm të mendonte:
“Pak më ngadalë, se po ma prishni reputacionin.”
Ndërsa në Korenë e Veriut, Kim Jong-un drejton një shtet bërthamor ku pushteti politik, ushtarak dhe personal janë të lidhur aq ngushtë, saqë koncepti i kontrollit demokratik tingëllon pothuajse si një shaka e importuar nga një planet tjetër.
Në këtë shfaqje të madhe, njerëzimi ka një vend krejt të denjë:
ulet në publik, paguan biletën dhe, herë pas here, voton për aktorin e radhës.
Ndërkohë, shtetet janë shndërruar gradualisht në lodrat e tyre.
Vetëm se këto janë lodra goxha të shtrenjta: kanë buxhete, ushtri, raketa, ekonomi, kufij dhe miliona njerëz që jetojnë brenda tyre.
Problemi është se lodrat, kur bien në duart e njerëzve të papërgjegjshëm, mund të thyhen.
Me shtetet, megjithatë, ekziston një problem i vogël:
kur ato thyhen, zakonisht nuk ka ndonjë punishte ku mund t’i çosh për riparim.
Historia na e ka dhënë tashmë demonstrimin.
Në tetor të vitit 1962, gjatë krizës së raketave në Kubë, John F. Kennedy dhe Nikita Hrushovi e çuan botën në prag të luftës bërthamore.
Për disa ditë, qytetërimi njerëzor nuk ishte më larg katastrofës sesa distanca ndërmjet dy telefonatave, dy gabimeve njerëzore dhe dy egove politike.
Dhe kjo ndodhi në një kohë kur njerëzit ende kishin iluzionin se po mësonin të silleshin me përgjegjësi.
Sot kemi më shumë armë.
Më shumë raketa.
Më shumë teknologji.
Më shumë informacion.
Më shumë butona.
Dhe, çuditërisht, ende të njëjtin njeri.
Kjo është pjesa që duhet të na shqetësojë.
Sepse teknologjia ka përparuar me shpejtësinë e dritës, ndërsa maturia politike duket se ka marrë autobusin urban.
Dhe pastaj vjen edhe një hollësi tjetër, e cila në pamje të parë mund të duket e parëndësishme:
Disa nga njerëzit që kontrollojnë arsenalet më të mëdha të shkatërrimit në historinë e njerëzimit janë njerëz me pushtet pothuajse të pakufizuar dhe me mundësi të jashtëzakonshme për të marrë vendime që prekin miliona njerëz.
Një pensionist i zakonshëm, kur zemërohet me botën, mund ta thyejë televizorin.
Një president i një fuqie bërthamore mund të urdhërojë diçka që nuk mund ta zhbëjë më asnjë televizor në botë.
Dhe kështu arrijmë te objekti më i rëndësishëm i qytetërimit modern:
butoni.
Gjatë mijëra vjetëve, njeriu ka shpikur pafundësisht gjëra të nevojshme, e sidomos të panevojshme.
Ka shpikur rrotën, shtypshkronjën, vaksinat, internetin, inteligjencën artificiale dhe një numër të pafund mënyrash për ta harxhuar kot kohën e vet.
Por, në kulmin e përparimit të tij, ai shpiku edhe armën më vdekjeprurëse në historinë e njerëzimit dhe, për arsye që deri më sot nuk i ka sqaruar asnjë komision serioz hetimor, vendosi pranë saj edhe një buton.
Pastaj kërkoi njerëz që të mbanin gishtin mbi të.
Dhe tani pret që gjithçka të shkojë mirë.
Ky është, me sa duket, kulmi i optimizmit njerëzor.
Njeriu ka shpikur sistemet më të ndërlikuara të kontrollit, por në fund të gjithë sistemit qëndron një gjë shumë primitive:
një gisht.
Një gisht mund të jetë i qetë.
Mund të jetë nervoz.
Mund të jetë i lodhur.
Mund të jetë i zemëruar.
Mund të jetë i bindur se historia i ka dhënë atij një mision të madh.
Dhe butoni nuk ka asnjë mendim për këtë.
Ai vetëm pret.
Oligarkisë nuk i mjafton t’i kontrollojë politikanët, ekonomitë dhe shtetet.
Nuk i mjafton as fakti që politika është shndërruar në një teatër ku aktorët ndërrohen, ndërsa pronari i teatrit mbetet gjithmonë i njëjti.
Duhet të ndodhë edhe kjo:
Në krye të kësaj piramide duhet të qëndrojnë njerëz që kanë aq shumë pushtet, saqë mund ta marrin me vete gjithë planetin në udhëtimin e tyre të fundit.
Dhe këtu shfaqet pyetja që askush nuk dëshiron ta bëjë:
Po sikur njëri prej tyre të vendosë se ferri është tepër i mërzitshëm për të shkuar atje vetëm?
Atëherë mund të na ftojë të gjithëve.
Njerëzit.
Kafshët.
Zogjtë.
Pemët.
Detet.
Qytetet.
Fëmijët që nuk kanë votuar kurrë.
Dhe madje edhe ata që kanë votuar.
Të gjithë.
Një ekskursion i përbashkët drejt fundit të botës.
Pa pasaportë.
Pa vizë.
Pa kthim.
Dhe ndoshta ironia më e madhe është se një pjesë e njerëzimit ende sillet sikur problemi kryesor është se kush do t’i fitojë zgjedhjet e ardhshme.
Ndërkohë, pyetja më e rëndësishme është:
A do të ekzistojë bota deri në zgjedhjet e ardhshme?
Ndoshta pikërisht kjo është arsyeja pse njerëzimi sot ndodhet në një gjendje më të rrezikshme se kurrë më parë:
jo sepse na mungon teknologjia,
por sepse kemi krijuar teknologji që kërkon më shumë përgjegjësi sesa kanë ata që e mbajnë botën në pëllëmbë të dorës.
Kemi mësuar ta ndajmë atomin.
Mirëpo ende nuk kemi mësuar ta ndajmë pushtetin nga marrëzia.
Kemi mësuar të dërgojmë makina në Mars.
Mirëpo ende nuk kemi mësuar ta dërgojmë një diktator në pension pa qenë nevoja të presim që ai të vdesë.
Kemi krijuar inteligjencën artificiale.
Por ende nuk kemi krijuar një sistem artificial që ta ndalojë një njeri real kur inteligjenca e tij natyrore vendos të bëjë ndonjë marrëzi.
Kemi ndërtuar raketa që mund të arrijnë në anën tjetër të planetit.
Por ende nuk kemi ndërtuar një mekanizëm që mund t’i thotë pushtetarit:
“Jo. Mjaft. Ti nuk je pronari i njerëzimit.”
Dhe kjo është tragjikomedia e fundit e qytetërimit tonë:
Njeriu ia ka dalë të nënshtrojë natyrën, të pushtojë hapësirën dhe të shfrytëzojë energjinë e atomit — por ende nuk ka gjetur një mënyrë për ta shpëtuar botën nga njeriu që mban gishtin mbi buton.
Ndoshta, pas gjithë këtyre mijëra vjetëve të përparimit, pikërisht ky është mësimi që ende nuk kemi arritur ta kuptojmë:
nuk mjafton të dish si ta ndërtosh butonin.
Duhet të dish edhe kujt t’ia besosh gishtin.
Sepse qytetërimi nuk matet vetëm me atë se sa larg mund të shkojë njeriu.
Matet edhe me atë se sa larg është i aftë të mos shkojë kur e ka fuqinë për ta bërë këtë.
Dhe njerëzimi, për fat të keq, ende nuk e ka kaluar këtë provim.
Madje, problemi është se provimi ka vetëm një pyetje:
“Çfarë do të bësh kur ta kesh gishtin mbi buton?”
Dhe përgjigjja e gabuar nuk ka mundësi të përsëritjes së provimit.
____
DIE MENSCHHEIT UND DER LETZTE KNOPF
Autor: Lirim Gashi
____
Es gibt ein kleines Missverständnis in Bezug auf die Demokratie:
Wir glauben noch immer, dass Staaten von Politikern regiert werden und Politiker von ihren Wählern.
Das ist ein sehr schöner Glaube. Fast romantisch. So wie es schön ist zu glauben, dass eine Bank dein Geld aufbewahrt, weil sie dich liebt.
Leider hat auch dieser Glaube, wie die meisten romantischen Überzeugungen, nicht allzu viel mit der Wirklichkeit zu tun.
In den oberen Etagen der Welt, dort, wo weder der Lärm der Bürger noch der unangenehme Geruch gewöhnlicher Demokratie hinaufdringt, gilt längst eine wesentlich praktischere Regel:
Wenn du einen Staat nicht direkt kaufen kannst, dann kaufe dir Einfluss auf diejenigen, die ihn regieren.
Wir müssen uns dabei keinen dunklen Raum vorstellen, in dem zehn Männer mit Zigarren über einer Weltkarte sitzen und über das Schicksal des Planeten entscheiden. Die Wirklichkeit ist viel banaler – und gerade deshalb viel beunruhigender.
Es genügt, einen Blick darauf zu werfen, wie Macht funktioniert.
In Russland hat Wladimir Putin die politische Macht in außergewöhnlichem Maße konzentriert, während rund um den Kreml ein System entstanden ist, in dem Politik, Reichtum und Loyalität gegenüber der Staatsmacht zu Bestandteilen derselben Architektur geworden sind.
In den Vereinigten Staaten hat Donald Trump gezeigt, wie stark die Verbindung zwischen Politik, Geld, medialem Einfluss und der Personalisierung von Macht werden kann.
In China hat Xi Jinping politische Macht in seinen Händen konzentriert, die selbst einen einstigen Kaiser zu dem Gedanken gebracht hätte:
„Ein bisschen langsamer – ihr ruiniert mir noch den Ruf.“
Und in Nordkorea regiert Kim Jong-un einen Atomstaat, in dem politische, militärische und persönliche Macht derart eng miteinander verbunden sind, dass der Begriff demokratische Kontrolle beinahe wie ein Witz klingt, der von einem anderen Planeten importiert wurde.
In diesem großen Schauspiel hat die Menschheit einen durchaus anständigen Platz:
Sie sitzt im Publikum, bezahlt die Eintrittskarte und stimmt von Zeit zu Zeit für den nächsten Schauspieler.
Währenddessen sind Staaten nach und nach zu ihren Spielzeugen geworden.
Nur handelt es sich um ziemlich teure Spielzeuge: Sie verfügen über Haushalte, Armeen, Raketen, Volkswirtschaften, Grenzen und Millionen von Menschen, die in ihnen leben.
Das Problem ist, dass Spielzeuge, wenn sie in die Hände verantwortungsloser Menschen geraten, kaputtgehen können.
Bei Staaten gibt es allerdings ein kleines Problem:
Wenn sie kaputtgehen, gibt es gewöhnlich keine Werkstatt, in die man sie zur Reparatur bringen könnte.
Die Geschichte hat uns bereits eine Demonstration geliefert.
Im Oktober 1962, während der Kubakrise, brachten John F. Kennedy und Nikita Chruschtschow die Welt an den Rand eines Atomkriegs.
Einige Tage lang war die menschliche Zivilisation von der Katastrophe nicht weiter entfernt als die Entfernung zwischen zwei Telefonanrufen, zwei menschlichen Fehlern und zwei politischen Egos.
Und das geschah zu einer Zeit, in der die Menschen noch die Illusion hatten, sie würden lernen, sich verantwortungsvoll zu verhalten.
Heute haben wir mehr Waffen.
Mehr Raketen.
Mehr Technologie.
Mehr Informationen.
Mehr Knöpfe.
Und, erstaunlicherweise, noch immer denselben Menschen.
Genau das sollte uns beunruhigen.
Denn die Technologie ist mit Lichtgeschwindigkeit vorangeschritten, während die politische Reife offenbar in einen Stadtbus gestiegen ist.
Und dann kommt noch eine Kleinigkeit hinzu, die auf den ersten Blick unbedeutend erscheinen mag:
Einige der Menschen, die über die größten Vernichtungsarsenale in der Geschichte der Menschheit verfügen, besitzen nahezu unbegrenzte Macht und außergewöhnliche Möglichkeiten, Entscheidungen zu treffen, die Millionen von Menschen betreffen.
Ein gewöhnlicher Rentner kann, wenn er sich über die Welt ärgert, seinen Fernseher kaputtmachen.
Der Präsident einer Atommacht kann etwas anordnen, das kein Fernseher der Welt mehr rückgängig machen kann.
Und damit gelangen wir zum wichtigsten Gegenstand der modernen Zivilisation:
dem Knopf.
Im Laufe von Jahrtausenden hat der Mensch unzählige Dinge erfunden, die notwendig waren – und vor allem eine endlose Zahl solcher, die vollkommen überflüssig waren.
Er erfand das Rad, die Druckerpresse, Impfstoffe, das Internet, künstliche Intelligenz und eine schier unendliche Zahl von Möglichkeiten, seine eigene Zeit sinnlos zu vergeuden.
Doch auf dem Höhepunkt seines Fortschritts erfand er auch die tödlichste Waffe in der Geschichte der Menschheit und stellte aus Gründen, die bis heute keine ernsthafte Untersuchungskommission klären konnte, auch noch einen Knopf daneben.
Dann suchte er nach Menschen, die ihren Finger darüber halten würden.
Und nun erwartet er, dass alles gut gehen wird.
Das ist offenbar der Höhepunkt menschlichen Optimismus.
Der Mensch hat die kompliziertesten Kontrollsysteme erfunden, doch am Ende des gesamten Systems steht etwas ausgesprochen Primitives:
ein einziger Finger.
Ein Finger kann ruhig sein.
Er kann nervös sein.
Er kann müde sein.
Er kann wütend sein.
Er kann davon überzeugt sein, dass die Geschichte ihm eine große Mission anvertraut hat.
Und der Knopf hat dazu keinerlei Meinung.
Er wartet einfach.
Für eine Oligarchie reicht es nicht aus, Politiker, Volkswirtschaften und Staaten zu kontrollieren.
Es reicht ihr auch nicht, dass die Politik zu einem Theater geworden ist, in dem die Schauspieler ausgewechselt werden, während der Besitzer des Theaters immer derselbe bleibt.
Es muss noch etwas geschehen:
An der Spitze dieser Pyramide müssen Menschen stehen, die über so viel Macht verfügen, dass sie den gesamten Planeten auf ihre letzte Reise mitnehmen könnten.
Und hier taucht die Frage auf, die niemand stellen möchte:
Was, wenn einer von ihnen beschließt, dass die Hölle zu langweilig ist, um allein dorthin zu gehen?
Dann könnte er uns alle einladen.
Menschen.
Tiere.
Vögel.
Bäume.
Meere.
Städte.
Kinder, die niemals gewählt haben.
Und sogar diejenigen, die gewählt haben.
Alle.
Ein gemeinsamer Ausflug zum Ende der Welt.
Ohne Pass.
Ohne Visum.
Ohne Rückkehr.
Und vielleicht liegt die größte Ironie darin, dass ein Teil der Menschheit sich noch immer so verhält, als bestünde das Hauptproblem darin, wer die nächsten Wahlen gewinnen wird.
Währenddessen lautet die wichtigste Frage:
Wird die Welt überhaupt noch bis zu den nächsten Wahlen existieren?
Vielleicht ist genau das der Grund, warum sich die Menschheit heute in einem gefährlicheren Zustand befindet als je zuvor:
nicht weil es uns an Technologie mangelt,
sondern weil wir Technologien geschaffen haben, die mehr Verantwortung verlangen, als diejenigen besitzen, die die Welt in ihrer Hand halten.
Wir haben gelernt, das Atom zu spalten.
Aber wir haben noch immer nicht gelernt, die Macht vom Wahnsinn zu trennen.
Wir haben gelernt, Maschinen zum Mars zu schicken.
Aber wir haben noch immer nicht gelernt, einen Diktator in den Ruhestand zu schicken, ohne darauf warten zu müssen, dass er stirbt.
Wir haben künstliche Intelligenz geschaffen.
Aber wir haben noch immer kein künstliches System geschaffen, das einen echten Menschen aufhalten könnte, wenn seine natürliche Intelligenz beschließt, irgendeinen Unsinn anzustellen.
Wir haben Raketen gebaut, die das andere Ende des Planeten erreichen können.
Aber wir haben noch immer keinen Mechanismus gebaut, der einem Mächtigen sagen könnte:
„Nein. Genug. Du bist nicht der Besitzer der Menschheit.“
Und das ist die letzte Tragikomödie unserer Zivilisation:
Der Mensch hat es geschafft, die Natur zu bezwingen, den Weltraum zu erobern und die Energie des Atoms nutzbar zu machen – aber er hat noch immer keinen Weg gefunden, die Welt vor dem Menschen zu retten, dessen Finger auf dem Knopf liegt.
Vielleicht ist das, nach all diesen Jahrtausenden des Fortschritts, genau die Lektion, die wir noch immer nicht verstanden haben:
Es reicht nicht zu wissen, wie man einen Knopf baut.
Man muss auch wissen, wem man den Finger anvertrauen darf.
Denn eine Zivilisation bemisst sich nicht nur daran, wie weit der Mensch gelangen kann.
Sie bemisst sich auch daran, wie fähig er ist, nicht zu weit zu gehen, wenn er die Macht dazu besitzt.
Und die Menschheit hat diese Prüfung leider noch immer nicht bestanden.
Mehr noch: Das Problem besteht darin, dass die Prüfung nur eine einzige Frage enthält:
„Was wirst du tun, wenn dein Finger auf dem Knopf liegt?“
Und auf eine falsche Antwort gibt es keine Möglichkeit, die Prüfung zu wiederholen.
____
ČOVEČANSTVO I POSLEDNJE DUGME
Autor: Lirim Gashi
____
Postoji jedan mali nesporazum u vezi sa demokratijom:
Mi i dalje verujemo da državama upravljaju političari, a političarima njihovi birači.
To je veoma lepo verovanje. Gotovo romantično. Kao što je lepo verovati da banka čuva tvoj novac zato što te voli.
Nažalost, kao i većina romantičnih uverenja, ni ovo nema mnogo veze sa stvarnošću.
Na gornjim spratovima sveta, tamo gde ne dopiru ni buka građana ni neprijatan miris obične demokratije, odavno važi jedno mnogo praktičnije pravilo:
Ako ne možeš direktno da kupiš državu, kupi uticaj na one koji njome upravljaju.
Nema potrebe da zamišljamo mračnu sobu u kojoj desetorica muškaraca sa cigarama odlučuju o sudbini planete nad mapom. Stvarnost je mnogo banalnija i upravo zato mnogo uznemirujuća.
Dovoljno je pogledati kako funkcioniše vlast.
U Rusiji je Vladimir Putin koncentrisao političku moć u izuzetnoj meri, dok je oko Kremlja stvoren sistem u kojem su politika, bogatstvo i lojalnost vlasti postali delovi iste arhitekture.
U Sjedinjenim Američkim Državama, Donald Tramp je pokazao koliko snažna može postati veza između politike, novca, medijskog uticaja i personalizacije vlasti.
U Kini je Si Đinping koncentrisao u svojim rukama političku moć koja bi čak i nekadašnjeg cara naterala da pomisli:
„Malo sporije, pokvarićete mi reputaciju.“
A u Severnoj Koreji Kim Džong Un upravlja nuklearnom državom u kojoj su politička, vojna i lična vlast toliko čvrsto povezane da pojam demokratske kontrole zvuči gotovo kao šala uvezena sa neke druge planete.
U toj velikoj predstavi čovečanstvo ima sasvim pristojno mesto:
sedi u publici, plaća kartu i, s vremena na vreme, glasa za sledećeg glumca.
U međuvremenu, države su postepeno pretvorene u njihove igračke.
Samo što su to prilično skupe igračke: imaju budžete, vojske, rakete, ekonomije, granice i milione ljudi koji u njima žive.
Problem je u tome što igračke, kada dospeju u ruke neodgovornih ljudi, mogu da se polome.
Sa državama, međutim, postoji jedan mali problem:
kada se one polome, obično nema radionice u koju možeš da ih odneseš na popravku.
Istorija nam je već pružila demonstraciju.
U oktobru 1962. godine, tokom Kubanske raketne krize, Džon F. Kenedi i Nikita Hruščov doveli su svet na ivicu nuklearnog rata.
Nekoliko dana ljudska civilizacija nije bila dalje od katastrofe nego što je razdaljina između dva telefonska poziva, dve ljudske greške i dva politička ega.
A to se dogodilo u vreme kada su ljudi još uvek imali iluziju da uče da se ponašaju odgovorno.
Danas imamo više oružja.
Više raketa.
Više tehnologije.
Više informacija.
Više dugmadi.
I, začudo, još uvek istog čoveka.
To je deo koji bi trebalo da nas zabrine.
Jer tehnologija je napredovala brzinom svetlosti, dok je politička zrelost, izgleda, sela u gradski autobus.
A onda dolazi još jedna sitnica, koja na prvi pogled može delovati nevažna:
Neki od ljudi koji kontrolišu najveće arsenale uništenja u istoriji čovečanstva jesu ljudi sa gotovo neograničenom moći i izuzetnim mogućnostima da donose odluke koje pogađaju milione ljudi.
Običan penzioner, kada se naljuti na svet, može da razbije televizor.
Predsednik jedne nuklearne sile može da naredi nešto što više nijedan televizor na svetu ne može da poništi.
I tako dolazimo do najvažnijeg predmeta moderne civilizacije:
dugmeta.
Tokom hiljada godina čovek je izumeo bezbroj stvari koje su bile neophodne, a naročito onih koje su bile potpuno nepotrebne.
Izumeo je točak, štamparsku presu, vakcine, internet, veštačku inteligenciju i beskrajan broj načina da uzalud troši sopstveno vreme.
Ali, na vrhuncu svog napretka, izumeo je i najubitačnije oružje u istoriji čovečanstva i, iz razloga koje do danas nijedna ozbiljna istražna komisija nije razjasnila, stavio pored njega i jedno dugme.
Zatim je potražio ljude koji će držati prst iznad njega.
I sada očekuje da će sve proći dobro.
To je, po svemu sudeći, vrhunac ljudskog optimizma.
Čovek je izumeo najkomplikovanije sisteme kontrole, ali na kraju celog sistema stoji nešto veoma primitivno:
jedan prst.
Prst može biti miran.
Može biti nervozan.
Može biti umoran.
Može biti ljut.
Može biti uveren da mu je istorija poverila veliku misiju.
A dugme o tome nema nikakvo mišljenje.
Ono samo čeka.
Oligarhiji nije dovoljno da kontroliše političare, ekonomije i države.
Nije joj dovoljno ni to što se politika pretvorila u pozorište u kojem se glumci menjaju, dok vlasnik pozorišta ostaje uvek isti.
Mora da se dogodi i ovo:
Na vrhu te piramide moraju stajati ljudi koji imaju toliko moći da mogu povesti sa sobom celu planetu na svoje poslednje putovanje.
I tu se pojavljuje pitanje koje niko ne želi da postavi:
Šta ako neko od njih odluči da je pakao previše dosadan da bi tamo otišao sam?
Onda bi mogao da pozove sve nas.
Ljude.
Životinje.
Ptice.
Drveće.
Mora.
Gradove.
Decu koja nikada nisu glasala.
Pa čak i one koji jesu glasali.
Sve.
Zajednički izlet prema kraju sveta.
Bez pasoša.
Bez vize.
Bez povratka.
A možda je najveća ironija u tome što se deo čovečanstva i dalje ponaša kao da je glavni problem u tome ko će pobediti na sledećim izborima.
U međuvremenu, najvažnije pitanje glasi:
Hoće li svet uopšte postojati do sledećih izbora?
Možda je upravo to razlog zbog kojeg se čovečanstvo danas nalazi u opasnijem stanju nego ikada ranije:
ne zato što nam nedostaje tehnologija,
već zato što smo stvorili tehnologije koje zahtevaju više odgovornosti nego što je imaju oni koji drže svet na dlanu.
Naučili smo da delimo atom.
Ali još uvek nismo naučili da odvojimo vlast od ludila.
Naučili smo da šaljemo mašine na Mars.
Ali još uvek nismo naučili da pošaljemo diktatora u penziju, a da ne moramo da čekamo da umre.
Stvorili smo veštačku inteligenciju.
Ali još uvek nismo stvorili veštački sistem koji bi mogao da zaustavi stvarnog čoveka kada njegova prirodna inteligencija odluči da napravi neku glupost.
Izgradili smo rakete koje mogu da dosegnu drugi kraj planete.
Ali još uvek nismo izgradili mehanizam koji bi moćniku mogao da kaže:
„Ne. Dosta. Ti nisi vlasnik čovečanstva.“
I to je poslednja tragikomedija naše civilizacije:
Čovek je uspeo da potčini prirodu, osvoji svemir i iskoristi energiju atoma — ali još uvek nije pronašao način da spase svet od čoveka koji drži prst na dugmetu.
Možda je, posle svih tih hiljada godina napretka, upravo to lekcija koju još uvek nismo uspeli da shvatimo:
nije dovoljno znati kako napraviti dugme.
Moraš znati i kome poveriti prst.
Jer civilizacija se ne meri samo time dokle čovek može da stigne.
Meri se i time koliko je sposoban da ne ode predaleko kada ima moć da to učini.
A čovečanstvo, nažalost, još uvek nije položilo taj ispit.
Štaviše, problem je u tome što ispit ima samo jedno pitanje:
„Šta ćeš učiniti kada ti prst bude na dugmetu?“
A na pogrešan odgovor nema mogućnosti ponavljanja ispita.
1.Iluzionet se nuk duhet filluar lufta kundër Serbisë nazifashiste!
Nuk dihet çfar rrethanash i pret Bashkimi Evropian, OKB apo opinionin botëror prej Serbisë se “do të transformohët”. Jo, denazifshaizmi në Serbi nuk do të ndodhë fare. Se Serbia është shoqëri dhe shtet gjenocidal po tregohët këto ditë, me rastin e vdekjës së kriminelit Ratko Mlladiq, të denuar përjetë nga Tribunali i drejtësës në Hagë, për gjenocidin në Srebërnicë dhe vise tjera në Bosnje dhe Hercegovinë. Jo vetëm ky rast kriminal, por shoqëria serbe u ka ngritë lapidar edhe shumë kriminelëve tjerë nga Lufta e Dytë Botërore. Dhe, nuk është çudi sepse popujt kur jetojnë në iluxione, nuk dijnë ta dallojnë ditën nga nata!
Në dekadën e fundit të shekullit XX-të një pjesë e popullit shqiptar të drejtuar nga partitë “institucionaliste” hapur deklarohej: “Nuk duam luftë sepse nuk kemi kushte të luftojmë me ushtrinë e katërtë në Evropë”.Një pjesë e tyre e dinin saktësisht se nuk është ashtu, prandaj ia filluan përgatitjës për luftë çlirimtare.Megjithë këtë, bindjet politike duhej përfilluar, për ndryshe kundërshtarët e hanin plumbin. Pastaj këta “patriotë me bateria” shkonin edhe më “thell”, e akuzonte UÇK-ën për: “terroriste”. Dhe për këtë qëndrim, nuk është çudi tragjike sepse UÇK-ën ashtu quanin edhe diplomatët Perendimor. Bile ata na thonin në sy, dhe pa u turpëruar fare. Ne mbroheshim se jemi kah luftojmë për liri dhe nuk jemi kundër asnjë populli civilë dhe duarthatë, si jemi ne. UÇK nuk vret fëmi dhe pleq e civilë, si po vepron okupatori nazifashist serbian ndaj popullit tonë. Për ato nominime, pak me fajin tonë popullor dhe politik, e më shumë me detyrimin nga të huajtë, për shumë çështje shtetëformuese, lufta çlirimtare duhej të vazhdonte.Po sot, kush po na pengon për t` i themeluar institucionet shtetërore të Republikës Kosovës, të paktën mund të themi vetëm egoja jonë e prapambetur dhe ambicioze për fotele pa meritë.
Jemi duke jetuar në një kohë të turbullt, me plot intriga dhe përpiekje që ato mos të marrin “pashaportë” qytetare. Si duket, rrethanat e krijuara nga politika,në Republikën e Kosovës nuk do të ketë qetësi përderisa partitë të janë të bindura se “populli nuk është pronë e tyre”, duke e kuptuar se me popullin nuk duhet eksperimentuar, nuk duhët bërë çfar të duan.Për këtë fenomen fatkeq Adem Dema thoshte: përderi sa partitë të mendojnë se çdo gjë mund të eksperimentojnë në popull, pavarësi të plotë demokratike nuk do të kemi. E ealiteti sot po dëshmohet në vepër. Po ndodhë ky fenomen, sepse një pjesë jo e vogël e popullit është kah e jeton jetën “indiferente”, thue se duhët të tjerët ta drejtojnë Kosovën, prandaj nuk dalin në zgjedhje fare. Po, numri i atyre që në përqindje nuk dalin në zgjedhje, sillet nga 54 deri në 60% (përqind). Prandaj, ia them opinionit se po të dilinin në zgjedhje 65 deri në 71 plus % përqind, nuk do të kishte sot në Republikën e Kosovës kurrfar krize, përpos që eventualisht kriza të vinte e imponuar nga forcat e jashtëme.Me këtë siellje alternativisht ata që nuk po dalin në zgjedhje le të dihet se po i ndihmojnë Serbisë nazifashiste të kërcnohet për çdo ditë e javë pa pushim.
2.Denacifikimi i Serbisë nuk do të ndodh- apo nuk po ndodhë
Qe sa herë e them se është mbush Serbia me nazifashista dhe nuk ka asnjë shenjë se ata do të pushojnë për rrealizimin e synimeve dhe programeve të tyre okupuese të trojeve shqiptare. Programi i tyre që quhet “Bota Serbe”, këtë gjendje e synon. E kush po ia plotëson deshirat, konkludoni vet, por mendoni seriozisht për fatin e juaj.
Së këndjemi, në Evropë janë dy lloje të shteteve që e provuan kësi rregjimi politik thellësisht antinjerësor, rregjim ky që po gjallëron në Serbinë nazifashiste. Të dy shtetët:Italia dhe Gjermania që e devijuan historinë gjatë gjysmës së parë të shekullit XX, sot janë shembull i demokracisë dhe lirisë së vërtetë të njeriut nëse jeton ose gjindet rastësisht në këto shtete të respektuara. E kundërta, ngjan në Serbinë nazifashiste, e cila qysh më 1807 e shpalosi programin për shfarosjën e hebrejëve dhe shqiptarëve. Obligimin për shfarosjën e hebrejëve e kreu deri sa me Serbinë drejtonte Karagjorgje Petroviqi. Ky prijës analfabet me bindje politika ishte pro rus. Pas likudimit tij tragjik nga pushteti,në politikën për shfarosjën e shqiptarëve që u shfaq më 1844 dhe e përsos deri më 1 dhjetor 1877, në shfarosjën e 714 fshatrave dhe 6 qyteteve shqiptare të Sanxhakut Nishit drejtonte Dinastia e Obrenoviqëve. Kjo dinasti ishte e rreshtuar politikisht kah Perendimi. Vazhduese e asaj politike: me thikë, zjarr, pushkë dhe topa i zbatoi Mbretëria (nga 1904) Kragjorgjeviqe serbe ndaj Vilajetit Kosovës dhe Manstirit më 1912, kinse po lufton për largimin e Osmanlisë me ndihmën e fallangës kryqzatë Evropiane në përgjithësi. Kjo politikë i kishte dy mbështetje: mbështetja e parë peshongte në Marrëveshjën sekrete Rusi-Austro Hungari më 15 janar 1877 në Budapesht; marrëveshtja e dytë peshonte në Konventën sekrete Austro Hungari-Serbi më 28 qershori 1881.Rrezultat e këtyre komploteve ishte okupimi i Vilajetit Kosovës dhe Vilajetit Manstirit nga Serbia nazifashiste. Nazifashiste për shkakun sepse Serbia çdo tokë shqiptare që e ka okupuar me ndihmën e disa shteteve Evropiane ka programuar gjithnjë gjenocid- shpronësim, shpërngulje dhe shfarosje të shqiptarëve në përgjithësi. Ndërsa më 1877 në çlirimin e Bullgarisë do të ndihmojë Rusia, krejtë me prapavi për t` iu afruar Stambollit. E vërteta, lufta Bullgaro Turke (pexo ruso-tyrke) u zhvillua në bazë të Marrëveshjës Austriako Ruse nga 15 janari 1877. Se si ndodhi kjo kryqzata që quhet Lufta Ballkanike 1912 lexoni me vëmendje: Golgota shqiptare , 1913 Wienë nga L. Fraindlling, Llav Trocki, Barbaritë e ushtrisë serbe në Kosovë dhe Maqedoni më 1912, Lazër Mjeda, Atrocitet e ushtarëve serbian ndaj bashkombasëve të mi në Luftën Ballkanike në tetor-nëntor 1912 si dhe shtypin Perendimor të kohës, madje edhe shkrimet e Dimitrie Tucoviqit për Çështjën shqiptare.
3.Lufta e Parë Botërore ndodhi me fajin e intrigave të kurdisura nga Serbia
Në bazë të dokumenteve arkivore me she një “top sekret” Ministri Rus Sazanovi do t` i drejtohet Nikolla Pashiqit në fillim të vitit 1914: “Mjaft keni fituar, është koha të pushoni. Nuk mundeni t` i rrealizoni dy synime pa asnjë shkëputje. Nëse keni fituar në Jug, mos nxitoni kah okupimi i Bosnje Hercegovinës sepse Wjena atë tokë e ka okupuar më 1875 dhe e ka aneksuar më 1908”.Por politika ekspanziniste serbe u drejtua kah okupimi i Bosje Hercegovinës, sidomos në qershor 1914, për çka u bë njëri ndër shkaktarët e fillimit të Luftës Botërore 1914-1918.
Pasi që Franca dhe Anglia e kthyen ushtrinë serbe në fund të vitit 1918, ajo ushtri së bashku me shumë mercenarë nga Afrika nuk la metodë barabare pa përdorë për shfarosjën e shqiptarëve në tërë Vilajetin e Kosovës. Mizoritë u zbatuan sidomos në 14 fshatra të Llapit, ku katudi Prapashticë u rrafshua me tokë; ndaj fshatrave të Rugovës të cilat u kthyen në krematorium (lexo librin: H. Bajrami, Mizoritë serbe në Rugovë, Plavë dhe Guci më 1919, (Botim i Univerzitetit “Haxhi Zeka”, 844 shqiptarë të masakruar në shkurt 1919 në Rugovë. Emtar e të vrarëve i ka botuar Bedri Pejani.).
Mizoritë antishiptare kurrë nuk kanë pushuar
Serbia nazifashiste në 1918-1941, në firmën Mbretëria SKS (Jugosllave nga 1929), i deportoi mbi 250 000 shqiptarë në Anadolli (Turqi). Më 1938 politika nazifashiste serbe sajoi me Turqinë Konventën famëkeqe ku parashihet shfarosja e të gjitha fshatrave shqiptare në Shqipërinë kontinentale deri më 1944. Të gjitha programimet lirishtë mund të quhën politikë gjenocidi.Mbi atë politikë që e kishte një traditë kriminale Vasa Çubrilloviqi sajoi programin dhe atë e dorzoi në shtabin komunist dhe shtabin çetnik, kushdo që ta fitojë luftën, në nantor 1944. Serbia nazifashiste pra me Programin “Likvidimi i shqiptarëve derisa të zgjasin operacionet luftarake, 3 nëntor 1944” u dëshmua se çka do t` u ndodhë shqiptarëve në vijim. Rrezultat i këtij programi deri më 1966 është se në Turqi u deprotuan 415 000 shqiptarë në Turqi gjatë viteve 1949-1953. E vërteta vitet 1966-1989 do të karakterizohën me përpilime të planeve sekrete për defaktorizimin e Kosovës me “Librin e Kaltërt” 1975, me të cilin synohej kthimi i Kushtetutës Kosovës nga viti 1974 në vlerë zero. Lidhur me këtë edhe “Platforma politike për Kosovën 1981; Memoranduami i Akademisë serbe 1986;Programi Jugosllav Për Kosovën më 1988; degradimi i Autonomisë Kosovës më 23 mars 1989 –të gjitha janë nga një platformë politike nazifashiste që e synoi Kralevina, e vazhdoi RSFJ dhe e mbylli RFJ me theqafe pas Luftës fitimtare të UÇK-ës 1989-1999, dhe pas bombardimeve të NATO-s 24 mars -10 qershor 1999.
5.Serbia nazifashiste synoi shfarosjën e shqiptarëve më 1998/99
Serbia nazifashiste në luftën e fundit 1998-1999 i deportoi nga Kosova mbi 1 000 000 shqiptarë, pasojat e së cilit deprotim ndihën edhe sot, sepse një pjesë jo e vogël e shqiptarëve u larguan në tërë rruzullin tokësor. Po edhe pas kapitullimit të Serbisë më 10 qershor 1999, intrigat dhe komplotet serbe nuk do të pushojnë.
Sot Serbia nazifashiste është e ndrydhur në zgjërimin e politikës nazifashiste nga tri forca: Kisha Ortodokse që “komandohet nga qielli”; shteti dhe ushtria me polici që komandohën nga ideologjia naziste, gjithnjë me thika, zjarr, pushkë dhe topa gjithënjë duke u kërcnuar; sherbimet e nëntokës që paguhën nga qarqet nazifashiste pansllave ruse, krejtë me prapavi që Rusisë t` i kthehet shansa të dali në “Katër detrat”, për t` i qëndruar Shqiptarisë me shpatë në qafë.Por, kjo politikë e smurë është parë në realitetin e saj objaktiv më 1983 kur është varrosur Aleksandër Rankoviqi, dhe po përseritët si mentalitet infektiv më 2026 (shtator), kur po zgjatë ceremonia e varrosjës së kriminelit Ratko Mlladiq.Së këndejmi është për mëkat se si Perendimi i “egër” nuk po e vfrenë këtë realitet serbian.Dhe, mendoi se Serbia pa i paguar reparacionet e luftës ndaj Bosnjës, dhe ndaj Kosovës, nuk do të defashizohët kurrë me asnjë rrethanë.
Filozofia politike e Adem Demaçit për UÇK-ën
Politikën serbiane nuk ka shansë që ta mësoi ndonjë instutucion shekncor, politik, juridik apo kriminalistik shtetëror pa i njohur pragamet që bërën në kontinuitet për dy shekuj pa mabrim.Në Lidhje me këtë në shqiptari, kur përmendët emri i Adem Demaçit menjëherë mendohët për të drejtat njerëzore, lirinë nacionale dhe çlirimin kombëtar. E vërteta, Adem Demaçi nuk është vetëm emër i rrafshit politik dhe kombëtar, por me luftën e tij, me programin e tij, lirisht mund të quhët edhe personalitet evropian që i dhuroi kontinentit vjetër një përceptim, se luftën e asnjë populli nuk ka fuqi që mund ta ndalë, nëse bënë luftë të drejtë. Ndërsa, pengesat që dalin përpara,në procesin e luftës, mund të janë nga okupatori dhe bashkpunëtorët e dukshëm dhe të atillë që maskohën, sipas situatave, por që sakrificat e mbujnë çdo pengesë.
Shembull historik, si pengesë e luftës për çlirimin e Kosovës do të publikohët në Beograd si program dokumenti për shfarosje të shqiptarëve me emrin: “Sprzhana zemlja”-Toka e djegur, 1998. Realizimi i këtij programi do të metastazojë deri në gjenocid më 1998/99, që u rrealizua me programin vijues “Koridorët përplasëse”,me rrezultat që mbi gjysma e shqiptarëve të Kosovës u detyruan të largohën. Programi i tretë nazifashist serbian ishte “Patkoi”, i cili kishte për synim shkatrrimin definitiv të UÇK-ës .Tani shtrohet pyetja? Pse në luftën e UÇK-s u inkorporua NATO, ndërsa luftës për çlirimin e Kosovës një pjesë jo e vogël e shqiptarëve iu shmang, madje duke bërë propogandë aktive që: “mos bëni rrezistencë sepse okupatori, e ka ushtrinë e katërtë në Evropë, prandaj do të na shfarosë në tërësi”. Përgjegja se një pjesë jo e vogël shqiptare e sabotoi luftën, është sepse kjo shtresë e pelqente pa vetëdie pozitën e robit. Ajo pozitë faktike që robërinë e mbulonte me fraza se: “po ushtrojm pushtet demokratik”, ndërsa pushteti i okupatorit në rrolin e gjelatit, po zbatonte një taktikë lufte e njohur me emrin “lëkura e leopardit”, kuptohët për ta friksuar masën shqiptare, që të bombardohën lokalitetet aty këtu në formë oazash.
Lidhur me këtë situatë që ishte “pjekur” me dekada, Zyra Politike e UÇK-ës e drejtuar nga Adem Demaçi,me detyrë speciale u themelua në verë të vitit 1998 me seli në Prishtinë. Ajo Zyrë në histori shënon një fenomen botëror, mendoi të paparë.Në atë përfaqësi kanë vepruar 12 intelektualë si këshilltarë të Adem Demaçit- Bacit. Aty kanë shërbyer edhe disa punëtorë ndihmës. E vërteta, asnjëri prej atyre këshilltarëve nuk është penduar për punën që kanë bërë. Me këtë, shumë personalitete që atëbotë e vizitonin Zyrën Politike të UÇK-ës, e shtronin pyetjën: “Si mund të funksion ky institucion politik, kur armiqësia ndaj pushtetit serbian është detyra jauj primare”. Në këtë pyetje Adem Demaçi- Baca përgjigjej sidomos para gazetarëve të institucioneve të njohura botërore: “Po, i kemi ndarë detyrat e veprimit kompleks të personelit të Zyrës. Ato detyra janë ekskluzivisht politike, dhe mu për këtë edhe pushteti i okupatorit po na toleron, për faktin se kur të dojë mundet për të na pushkatuar, dhe ne nuk maskohemi pas asnjë fraze. Si duket pushteti okupator është kah kalkulon me tretmanin tonë, dhe ka për qëllim, që të na likvidojë të fudnit”. Dhe ky fenomen po ndodhë, sepse Shtabi i Përgjithshëm i UÇK-ës që ka zëdhënës Jakup Krasniqin. Prandaj, nëse sulmohemi shumë shpejtë do ta kuptojë bota e civilizuar. Pra informata e dalur nga Jakup Krasniqi për UÇK-ën është bërë sikurse informata e Xhimi Sheas për NATO-n. E ky nivelizim për Zyrën Politike të UÇK-ës ishte me domethënje të madhe politiko-diplomatike, që të veprojmë jo njëanshëm por me objektivitet profesional.Pra katërciprisht na ka shpëtuar mundësia e shpërndajës së informatës, e cila ishte bërë fuqi prodhuese në glob.
Këtë shkrim po e mbyllim me një aksiomë që po forcohët në Ballkan se:Populli po e don shtetin. Ndërsa edhe shteti si emër konkret me kushtetutë e ligje civilizuse po e nderon popullin. Por, politika nuk po e donë as popullin e as shtetin, sepse po lufton për dominim. Si duket një pjesë jo e vogël e politikës shqiptare është kah jeton në iluzione se do ta grabitë pushtetin pa e votuar elektorati.
Këtyre ditëve, duke pritur me shqetësim të madh, po edhe me një ankth të pashpjegueshëm, “bilansin” e aktgjykimit të katërshes nga Gjykata, nëpër kuloare, po edhe në ca media, po “fryhen” dhe po komentohen lloj-lloj skenarësh se çfarë mund të ndodhë në Kosovë më 16 shtator 2026, në orën 10:00?
Ndër këta skenarë ka të atillë që janë të zymtë, por ka edhe optimistë. Mirëpo, në gjykimin tim rreth kësaj “meteorologjie politike”, pyetja apo çështja kryesore sociologjike rreth kësaj date nuk më duket se qëndron te ajo “hamletiane”, se “a do të ketë ndonjë kaos?”, por “në ç’shkallë do të ketë tronditje” në formë dhe përmbajtje të një shoku moral që do të mund të shkaktonte ndonjë emocion masiv aq të fuqishëm sa që i njëjti emocion të mund të “kapej” nga aktorë politikë dhe të shndërrohet në ndonjë mobilizim konfrontues, brenda skenës sonë edhe ashtu të brishtë politike, apo do të ndodhë e kundërta dhe çlirimtarët do të shpallen të pafajshëm?”
Tani për tani duket që dy opsionet i kanë shanset e tyre 50%/50%. Mirëpo, nëse analizojmë opsionin e parë, përmes një fakti dhe treguesi evident që u demonstrua në shkurt, në ditën e Pavarësisë, ku dhjetëra mijëra njerëz dolën në Prishtinë në mbështetje të katër ish-krerëve të UÇK-së, kuptojmë se tashmë ekziston një bazë reale e gatishmërisë për mobilizim dhe demonstrim shumë më masovik ndaj aktgjykimit. Por, tani jo më si çështje juridike, por si atakim ndaj çështjes së identitetit, dinjitetit dhe historisë sonë kombëtare. Dhe ky është ai rreziku hipotetik, për të cilin kuloaret, po edhe ca media, po i “fryjnë” zjarrit.
Sepse në kulturën dhe etnopsikologjinë e përditshmërisë kosovare, është kah krijohet ngadalë, por sigurt ndjenja e rrezikut apo kërcënimit ndaj këtyre këtyre vlerave.Kjo ndjenjë, është interesant ka mbijetua sidomos te një shtresë e shoqërisë apo një kamp militant që ka lidhje emocionale, po edhe empati ndaj luftës së UÇK-së. Më interesantja është se kjo ndjenjë nuk ka qenë gjithaq “aktive” sidomos kur ishin në pyetje temat e shkeljeve dhe procedurave juridike, apo temat që ndërlidhen rreth vonesave për konstituimin e institucioneve të Kuvendit, po edhe ato qeveritare, sa mund të jetë e gatshëm tani të reagojë kur janë në pyetje kuptimet dhe mesazhet simbolike që u japin ngjarjet rreth aktgjykimit. Ku, për një pjesë të madhe të shqiptarëve të Kosovës, Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi që ende janë të lidhur me narrativën e luftës, çlirimit, sakrificës dhe krijimit të shtetit mund të “zgjohen” brofshëm. Kështu që, një aktgjykim i rëndë mund të përjetohet emocionalisht edhe si goditje ndaj kësaj pjese të identitetit tonë kolektiv, edhe nëse juridikisht ai aktgjykim nga ana e Gjykatës së Hagës, do të mund të “promovohet” vetëm si aktgjykim individual për secilin që gjendet atje.
Sipas teorisë së Émile Durkheim-it, situata për të cilën po flasim është ideale për një “collective effervescence”, apo për një gjendje të atillë ku emocionet individuale derdhen apo amplifikohen në një emocion të përbashkët, ku individi i deridjeshëm, i vetmuar nëpër skutat e rrjeteve sociale, apo nëpër kuloare “debatonte” në vetmi, tash ka rastin që në një protestë të madhe, si i revoltuar tejskajshëm, të shndërrohet në atom dhe t’i qesë jashtë të gjitha frustrimet e akumuluara, qoftë shkaku i ngërçit, qoftë shkaku i pakënaqësisë socioekonomike, apo qoftë edhe nga shkaku i aktgjykimit të Gjykatës në Hagë.
Pra, si po shihet, skenari i tillë bart me vete rreziqe edhe për sigurinë, po edhe për stabilitetin e vendit. Tani, nëse vazhdojmë të ngremë situata hipotetike për opsionin e parë, mund hasim edhe tre skenarë tjerë, po ashtu hipotetikë.
Skenari i parë, sipas lentes sonë sociologjike, mund ta identifikojmë si një skenar “të butë”, shkaku se shoku apo tronditja që mund të shkaktohet nga aktgjykimi, pra momenti kur merret lajmi se katërshja është dënuar ashpër, ka gjasa të shpërfillet politikisht por jo edhe emocionalisht dhe pa ndonjë shpërthim të theksuar kolektiv. Ky aktgjykim i Hagës mund të jetë i rëndë në kuptimin e ndonjë dënimi drastik, por shoqëria, mëllefin dhe zemërimin e saj nuk e shndërron me automatizëm në dhunë, por e artikulon në forma tjera më të buta dhe më paqësore. Me qëllim që të dëshmohet si shoqëri e pjekur që di të menaxhojë ndjenjat e veta kolektive, kundrejt një padrejtësie ndaj çlirimtarëve. Lajmi, në ditën e parë, ndonëse shokues, mund të karakterizohet në heshtje, në pritje, në protesta dhe deklarata politike nga të gjitha subjektet tona, pra, me një mobilizim jo edhe aq pompoz sa simbolik. Kjo ditë mund të shënohet përmes tubimeve madhështore, sikurse ai i shkurtit, ku u panë flamuj dhe protagonistët historikë të UÇK-së, veteranë, familjarë, ku mund të bëhen apele për padrejtësinë jo vetëm ndaj katërshes, por edhe ndaj vlerave të luftëtarëve dhe mbarë qytetarisë kosovare. Pra, një pamje impozante që Evropës do t’i dëshmonte kulturë sjelljeje, po edhe demonstrim të denjë civilizues, ku protesta nuk ka shanse të shndërrohet në dhunë dhe shkatërrime të tjera. Ndonëse ka frustrim e zemërim të madh, qytetarët arrijnë gjithë dufin ta kanalizojnë dhe shfryjnë përmes protestës, medias, deklaratave politike, peticioneve, apelit dhe sidomos përmes debateve konstruktive publike. Në fakt, ky do të ishte skenari më i dëshirueshëm.
Skenari i dytë, i opsionit të parë, që po e identifikoj si skenar “i mesëm”, që po ashtu është shkaktuar nga shoku apo tronditja morale dhe zemërimi ndaj aktgjykimit, ka gjasa të shkaktojë një kundërshti dhe përplasje shumë më të theksuar se sa ai i skenarit “të butë”. Imagjinone për një moment situatën hipotetike, po qe se, p.sh., në orën 10:00–10:15 shpallet aktgjykimi për ndonjë dënim drakonik! Jam shumë i bindur që me të dëgjuar aktvendimin me dhjetëra mijëra qytetarë do t’i vërshonin rrugët e kryeqytetit, po edhe ato të qyteteve kryesore të Kosovës. Sepse, ky “dënim” në sytë e këtyre qytetarëve nuk do të perceptohet më vetëm si dënim për “Thaçin, Veselin, Selimin dhe Krasniqin”, por edhe për gjithë popullin e Kosovës. Dhe ky është ai ndryshimi fatal që mundet me na fut në “skenarin e mesëm” ku krahas patriotëve dhe njerëzve të rëndomtë mund të mobilizohen edhe grupe e klane tjera që nuk ia duan të mirën Kosovës dhe që “kujdestarojnë” online për t’u bërë kaos në gjithë vendin. Në këtë skenar, protesta mund të bëhet shumë më dramatike, shumë më folklorike e ikonografike, po edhe shumë më mobilizuese sesa protesta e shkurtit. Kjo protestë me elemente të një eskalimi të shpejtuar po edhe me prirjet klasike krijon kondita reale edhe për një radikalizëm të rrezikshëm për sigurinë e Republikës. Madje, mund të ketë edhe arrestime sporadike, mund të ketë edhe përdorim të tepruar të forcës nga ana e organeve të rendit që do të mund ta elektrizonin masën protestuese. Kjo është ajo pika ku grupet që nuk ia dëshirojnë të mirën Republikës, do “shprehin gatishmërinë” e vetë për ta kthyer protestën dhe revoltën qytetare në një situatë kundër institucioneve, apo anti-establishment. Dhe disponimi kolektiv i nisur me moton “anti-Hagë”, “Duhet të mbrojmë luftën”, apo “Duhet të kundërshtojmë Gjykatën Speciale”, shumë lehtë mund të shndërrohej në sloganin e njohur si political opportunity, se: “Duhet të rrëzojmë qeverinë”, se “Duhet të bie qeveria Kurti”, e madje edhe ajo se; “Duhet të kundërshtojmë Perëndimin”!? Eh, kjo është ajo që Serbia, është kah e pret qe 27 vite!?
Skenari i tretë, i opsionit të parë, që po e identifikoj tani si skenar “i zi”, apo skenari më i keq që mund t’i ndodhë Kosovës, e që dikush nga armiqtë tanë të brendshëm dhe të jashtëm mezi pret të aktivizohet dhe Kosovës, t’i dal flaka! Ashtu siç paralajmëruan Xhozef Diogard dhe Xhorxh Robertëson, se kjo situatë gati tensionuese të pasojë nga collective effervescence në një kaos të rrezikshëm. Mirëpo, ndonëse ky është skenari më ekstrem që mund t’i ndodhë Kosovës, pas 16 shtatorit, ai në gjykimin tim ka pak shanse të ndodhë në rrethanat dhe konditat e një sigurie dhe mobilizimi që e ka Kosova aktualisht. Mirëpo, s’mund të themi që është edhe jo i pamundur, ngase varet shumë nga pesha dhe masa e dënimit që do të “peshohet” nga aktgjykimi i Gjykatës së Hagës. Një situatë e tillë dramatike do të prodhonte, përveç një shoku moral, edhe një mobilizim të shpejtë dhe masiv të qytetarëve, pastaj një polarizim shumë më të theksuar politik, ngase subjektet e dala nga lufta (PDK dhe AAK) do të ndiheshin të “obliguara” që ta acarojnë situatën edhe më tej me incidente sporadike të dhunshme, të cilat pastaj do të mund ta paralizonin edhe jetën institucionale. Pra, ky do të ishte ai momenti më i frikshëm kur qytetaria tani do të bëhej ai “akteri” kryesor i asaj që sociologjikisht njihet si “spirale e delegjitimimit”. Sepse derisa institucionet do të thirreshin në ruajtjen e rendit dhe të qetësisë së Republikës, masat protestuese do të mund të thonin: “Ju po na rrahni dhe po ndiqni”, pastaj “Ju po ushtroni dhunë të pa arsyeshme ndaj nesh, sepse ne jemi ata që e kemi krijuar dhe po e mbrojmë këte shtet” etj. Ndërkaq, në anën tjetër organet e rendit dhe qetësisë, do të bindeshin se janë në rrugë të drejtë për ta mbrojtur kauzën e shtetësisë dhe Republikës.
Ky skenar hipotetik as që e paramendoj se mund të ndodhë ndonjëherë, edhe për një arsye të thjeshtë: nuk besoj që ka subjekt politik apo grupe qytetare që e dëshirojnë shkatërrimin e asaj që u arrit me mund dhe sakrifica të mëdha në njerëz dhe dëme materiale. Mirëpo, meqë ende nuk e kemi finalizuar shtetësinë tonë dhe po jetojmë në kohën e “betejave” hibride, mund të ketë grupe dhe armiq që kanë plane meskine për ta degraduar dhe kontestuar këtë shtetësi, duke përhapur thashetheme si karburant emocional dhe duke prodhuar imazhe të rreme të dhunës të stilit “policia vrau dikë”, “ka shumë viktima”, “po arrestohen veteranët e luftës”, që do të mund të mobilizonin brenda një kohe shumë të shkurtër qindra mijëra njerëz në protestë. Një situatë e tillë emocionale do ta ngrinte konkurrencën midis politikanëve për një radikalizim të paparë, se “kush është më patriot?”, “kush po e mbron më shumë UÇK-në?”, “kush është më shumë kundër Hagës?”. Natyrisht, një gjendje e tillë polarizuese turmën demonstruese do ta shndërronte në turmë agresive ku do të depërtonin edhe elemente që do i frynin zjarrit dhe retorika agresive tash nuk do të drejtohej vetëm kundër Hagës, por edhe kundër “tradhtarëve”, kundër “kolaboracionistëve” dhe “shqiptarëve që e mbështesin Gjykatën”…
Aktualisht, mendoj se skenari i parë është i pritur, skenari i dytë është skenari që realisht duhet të merret më së shumti me seriozitet, ndërsa skenari i zi si i mundshëm. Fakti që vetë Gjykata e Hagës ka planifikuar transmetim publik të aktgjykimit dhe se interesi për pjesëmarrje fizike, po edhe përmes rrjeteve sociale, do të jetë jashtëzakonisht i lartë, tregon se 16 shtatori tashmë është “instaluar” në mendjen e elektoratit të Pdk-s e sidomos të ca zyrtarëve të lartë të cilët janë të pasinqert kur zhurmojnë për kinse interesimin e rikthimit të ish liderit të tyre nè krye të këtij subjekti që po ngarkohet panevojshem me emocione publike…
Dikur,
me burra të ndershëm e gra fisnike,
me djem të bukur e të hareshëm,
me gocat porsi kanarina,
me krojet e kristalta të Katrojëve,
ku shuanim etjen
kur kullosnim bagëtinë.
Doriu hingëllonte
te Ura e Kojelit,
Laroi bërlykej në Kërshaja,
Ugiçi tundte kambanën
dhe i printe tufës
drejt livadheve të Orlishtës,
si të ishte epror.
Vajzat luanin guralec,
djemtë lojën e sokolit.
Kur bënte vapë,
delet nën hijen e lisave
mrizonin,
kurse ne,
sikur në kor,
këngës ia thoshim.
Kishim një shkollë të vogël,
vetëm me dy dhoma
e një hajat,
në një bregore.
Edhe pse në klasë kishim vetëm
dërrasën e zezë
dhe shkumësin,
ndiheshim të kënaqur,
sepse kishim mollët,
ftonjtë, dardhat,
kumbullat, qershitë,
thanat e lajthitë,
si dhe aromën e këndshme
të blinjve
e mjaltin e bletëve.
Sot,
Përpellac i stuhive e shtrëngatave,
ke mbetur pa njeri;
asnjë oxhak
nuk nxjerr më tym,
vetëm zogjtë
të bëjnë roje mbi Kapi.
Kur më kap malli,
shkoj te Fusha e Gurit,
kërkoj gjurmët e hapave
të mësuesit Qazim Uka
dhe zilen e shkollës,
në duart e shtëpiakut
Shaqir Beqiri,
e imagjinoj,
teksa na thërriste
për rreshtim.
Emocionohem
dhe qaj
porsi fëmijë jetim.
Rini e ndritur, rini,
kthehu në Përpellac,
në tokën e Miftar Zejnullahut
e Skënder Zejnullahut,
Ferat Aliut, Bekim Manit
dhe dëshmorëve të tjerë,
që e mbrojtën me gjak
nga kriminelë,
çetnikë e neofashistë.
Përpellac i lashtësisë,
arterie lidhëse,
që shpie në Kurshumli e Nish
të Shqipnisë së Vjetër.
Sikur ty të bukur
s’gjej askund tjetër.
Arif Ejupi, Gjenevë, 24 qershor 2010
Shënim autorial : Përpellaci për mua nuk është vetëm një emër vendi.
Është një kujtim që merr frymë, një copëz historie familjare dhe një urë që më lidh me nënën time të ndjerë.
Në ato kroje, livadhe, shtigje, lisa e bregore jetojnë ende kujtimet e një kohe që nuk kthehet më. Aty mbetën zërat e fëmijëve, tingulli i ziles së shkollës, hingëllima e kuajve, kambanat e bagëtive, kënga e barinjve dhe aroma e blinjve.
Mbetën edhe emrat e njerëzve që e deshën, e punuan dhe e mbrojtën atë tokë. Këtë poezi e kam shkruar si një përulje para kujtesës së tyre dhe si një homazh për vendlindjen e nënës sime.
Në çdo varg ka mall, dhimbje dhe dashuri për një vend që sot është më i heshtur, por që në shpirtin tim vazhdon të jetë i gjallë. Sa herë e kujtoj Përpellacin, më duket sikur rikthehem për një çast në një botë të humbur, por assesi të harruar.
XHAMIA TEK MUZEU I KOSOVËS TË BËHET “MUZEU PJETËR BOGDANI”.
___
Nëse Pjetër Bogdani gjykohet sot pse u ngrit kundër Perandorisë Osmane, atëherë është koha që edhe pushtimi osman të quhet dhe të kujtohet me emrin e vet: pushtim.
Aty të ngrihet shtatorja e Pjetër Bogdanit, si simbol i rezistencës shqiptare dhe i kujtesës së një populli që nuk e humbi identitetin nën pushtimin osman.
Jo kundër fesë. Jo kundër shqiptarëve myslimanë.
Por kundër romantizimit dhe glorifikimit të pushtimit me qëllim fshirjes së historisë.
Prishtina duhet ta nderojë Bogdanin, jo ta glorifikojë pushtuesin.
Historia e një shteti nuk fillon vetëm ditën kur ngrihet flamuri shtetëror apo kur arrijnë njohjet ndërkombëtare. Por, ajo nis shumë më herët, pikërisht atëherë kur një popull arrin ta shndërrojë aspiratën për liri në vullnet politik, vullnetin në përfaqësim, ndërsa përfaqësimin në të drejtë dhe institucion.
Në këtë këndvështrim timin analitik e shoh 7 shtatorin e vitit 1990, Kushtetutën e Kaçanikut dhe plejadën parlamentare që mori mbi vete një prej përgjegjësive më të mëdha politike të kohës. Brenda atij brezi intelektualësh dhe veprimtarësh qëndrojnë edhe tre përfaqësues të Klinës: Nikollë Shabanaj (1931–1999), Halil Maxharraj (1926–Bashota dhe Hysen Bashota (1925–1995), së bashku me deputetët e tjerë pjesëmarrës.
Prania e tyre në këtë histori nuk mbështetet vetëm në kujtesën lokale apo në dëshmitë institucionale të Kosovës. Emrat e tyre janë dokumentuar nominalisht edhe në literaturën akademike në gjuhën angleze. Në studimin The Political Movement for the Republic of Kosovo – July 2, 1990, në tabelën “Delegates of the Constitutional Declaration of July 2nd”, në faqen 168, të tre figurojnë në listën e delegatëve: Hysen Bashota, nr. 43; Nikoll Shabani, nr. 95; dhe Halil Maxhari, nr. 96. Format Shabani dhe Maxhari janë ato që përdoren në këtë burim akademik, ndërsa në burimet biografike hasen edhe trajtat Nikollë Shabanaj dhe Halil Maxharraj. Kështu, përfaqësuesit e Klinës dokumentohen së bashku nominalisht në një botim akademik në gjuhën angleze, në lidhje të drejtpërdrejtë me Deklaratën Kushtetuese të 2 korrikut 1990.
Për mua, deputetët klinas, së bashku me deputetët e tjerë pjesëmarrës, përbëjnë hallkën e parë të heronjve institucionalë në themelet e Republikës së Kosovës: njerëzit që, në një kohë kur Republika ende nuk kishte fuqinë t’i mbronte, patën guximin ta mbronin idealin e saj me mandat, votë dhe Kushtetutë.
Heroizmi në historinë e një kombi nuk shkruhet vetëm në fushëbetejë. Ekziston edhe heroizmi qytetar e institucional: të votosh kur vota mund të të kushtojë lirinë; të nënshkruash kur nënshkrimi mund të sjellë përndjekje; ta mbrosh mandatin kur institucioni yt mbyllet me forcë. Deputetët e vitit 1990 u gjendën pikërisht përballë kësaj prove.
2 korriku dhe 7 shtatori 1990 janë dy gurë të së njëjtës urë historike. I pari artikuloi politikisht Republikën e Kosovës, ndërsa i dyti i dha asaj trajtën kushtetuese. Menjëherë pas Deklaratës Kushtetuese të 2 korrikut 1990, autoritetet serbe, më 5 korrik, shpërndanë Kuvendin dhe organet ekzekutive të Kosovës. Por mbyllja e dyerve të institucionit nuk e mbylli vullnetin politik të përfaqësuesve shqiptarë të asaj kohe. Pushteti mund ta mbyllte një sallë, por nuk mund ta mbyllte një ide që tashmë kishte zënë rrënjë në ndërgjegjen politike të popullit. Dhe kështu erdhi 7 shtatori 1990.
Në rrethana të jashtëzakonshme dhe nën kërcënimin e represionit serb, delegatët e Kuvendit të shpërndarë u mblodhën fshehurazi në Kaçanik. Aty u miratua Kushtetuta e Republikës së Kosovës, duke i dhënë aspiratës politike për Republikë një trajtë të organizuar kushtetuese.
Edhe dokumentacioni i paraqitur vite më vonë në procedurën para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë e dëshmon këtë zhvillim historik. Në parashtresën e Republikës së Polonisë përmenden akti i 7 shtatorit dhe Kushtetuta e Kaçanikut, ndërsa edhe parashtresa e Serbisë, megjithëse nga një pozicion juridik krejtësisht i kundërt, evidenton mbledhjen e delegatëve dhe miratimin e Kushtetutës. Kjo përputhje faktike ndërmjet burimeve me interpretime të kundërta i jep 7 shtatorit një peshë të veçantë dokumentare. Vlerësimet juridike mund të ndryshojnë, por fakti historik mbetet: deputetët u mblodhën dhe, në kushte të jashtëzakonshme, i dhanë aspiratës për Republikë trajtën e një akti kushtetues.
Njëkohësisht, edhe International Crisis Group, në raportin Kosovo Spring, e regjistron 7 shtatorin si ditën kur delegatët e Kuvendit të shpërndarë u mblodhën fshehurazi në Kaçanik dhe miratuan Kushtetutën që e afirmonte Kosovën si republikë sovrane brenda Jugosllavisë.
Për hir të saktësisë historike, kjo nuk ishte ende pavarësia e plotë shtetërore dhe juridike e 17 shkurtit 2008. Ishte, megjithatë, një etapë vendimtare në rrugën që, nga kërkesa për Republikë, do të kalonte drejt vetëvendosjes dhe, shumë vite më vonë, drejt shtetit sovran e të pavarur.
Autori i shkrimit Lekë Mrijaj
Kaçaniku, prandaj, nuk ishte një seancë parlamentare e zakonshme. Nuk kishte gardë shtetërore, protokoll diplomatik apo sigurinë e një parlamenti të lirë. Kishte fshehtësi, kërcënim dhe pasiguri. Por kishte diçka që pushteti nuk mund ta shpërndante me dekret: vullnetin për Republikën. Deputetëve ua kishin marrë sallën, por jo mandatin; ua kishin mbyllur institucionin, por jo ndërgjegjen. Përballë forcës vendosën Kushtetutën; përballë nënshtrimit politik, Republikën. Edhe çmimi i këtij veprimi ishte real.
Sipas dokumentimit të International Crisis Group, vetëm dhjetë ditë më vonë, më 17 shtator 1990, 111 delegatë dhe gjashtë anëtarë të Qeverisë së Kosovës u akuzuan lidhur me aktet e 2 korrikut dhe 7 shtatorit. Human Rights Watch/Helsinki Watch ka dokumentuar gjithashtu klimën e rëndë të represionit në Kosovën e fillimit të viteve nëntëdhjetë: arrestimet, presionin policor, largimin e shqiptarëve nga institucionet dhe vendet e punës, si dhe shkelje të tjera të të drejtave të njeriut. Në atë atmosferë, vota merrte një kuptim tjetër. Nuk ishte vetëm procedurë parlamentare; ishte qëndrim, rrezik dhe përgjegjësi historike.
Pikërisht këtu i vendos edhe tre përfaqësuesit e Klinës: jo të shkëputur nga deputetët e tjerë dhe as mbi ta, por si pjesë të së njëjtës plejadë parlamentare që nuk pranoi që shpërndarja e Kuvendit të shndërrohej edhe në shpërndarje të aspiratës për Republikë.
Në këtë kuptim, përfaqësuesit klinas, së bashku me kolegët e tyre, mbeten hallka e parë e heronjve institucionalë të Republikës së Kosovës. Heroizmi i tyre ishte heroizëm i mandatit, i votës dhe i Kushtetutës. Ata nuk e kishin ende pas vetes shtetin sovran e të pavarur; e kishin përpara si ideal. Nuk e kishin Republikën si fuqi që mund t’i mbronte; e kishin si amanet historik që duhej mbrojtur.
Historia që pasoi dëshmoi se Kaçaniku ishte një hallkë themelore, por jo fundi i rrugës. Referendumi i vitit 1991 e çoi më tej kërkesën për vetëvendosje. Në vitet pasuese u ngrit sistemi institucional paralel. Studiuesi britanik Howard Clark, në veprën Civil Resistance in Kosovo, e ka analizuar këtë organizim si një formë të gjerë të rezistencës civile, përmes së cilës shqiptarët e Kosovës mbajtën gjallë jetën politike, arsimore dhe shoqërore jashtë strukturave të kontrolluara nga Beogradi.
Ishte, në një kuptim më të gjerë, një popull që përpiqej ta mbante ndezur kandilin e shtetësisë, ndërkohë që rreth tij frynte era e represionit.
Pastaj erdhi etapa më e rëndë dhe më e përgjakshme: lufta e viteve 1998–1999. Ushtria Çlirimtare e Kosovës, luftëtarët dhe dëshmorët e saj, viktimat civile, masakrat, dëbimet masive dhe qëndresa e popullit shqiptar e çuan çështjen e Kosovës në një dimension tjetër.
Dokumentimi ndërkombëtar, përfshirë raportet e Human Rights Watch, ka paraqitur gjerësisht përmasat e dhunës, krimeve dhe dëbimeve gjatë konfliktit. Ndërhyrja e NATO-s dhe përfundimi i luftës hapën kapitullin e çlirimit, kthimit të të dëbuarve, administrimit ndërkombëtar dhe rindërtimit institucional.
Prandaj, shtetësia e Kosovës së sotme nuk është fryt i një date të vetme. Ajo është një zinxhir historik sakrifice, qëndrese dhe përgjegjësie. Në njërën hallkë qëndrojnë deputetët që artikuluan Republikën politikisht dhe kushtetueshmërisht; në tjetrën, rezistenca qytetare dhe institucionet paralele. Më pas vijnë luftëtarët dhe dëshmorët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, viktimat civile, sakrifica e popullit, aleatët ndërkombëtarë, çlirimi dhe rindërtimi institucional.
Ky rrugëtim arrin në një prej datave më të mëdha të historisë sonë moderne: 17 shkurtin 2008. Asnjëra hallkë nuk ia merr lavdinë tjetrës, por asnjëra nuk duhet harruar.
Studiues si Noel Malcolm, Julie A. Mertus, Howard Clark dhe Tim Judah, nga këndvështrime të ndryshme, i kanë trajtuar krizën kushtetuese të fundit të viteve tetëdhjetë, aktet politike të vitit 1990, rezistencën civile dhe konfliktin e mëvonshëm si pjesë të një procesi më të gjatë të transformimit të çështjes së Kosovës. Në këtë perspektivë, Kaçaniku nuk është një episod i shkëputur nga rrjedha e historisë. Ai është një prej gurëve të rëndësishëm në rrugën nga mbrojtja e pozitës kushtetuese të Kosovës drejt artikulimit të Republikës dhe shtetësisë.
Më 17 shkurt 2008, Republika e Kosovës shpalli pavarësinë, duke u deklaruar shtet sovran dhe demokratik. Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në Opinionin e saj Këshillëdhënës, arriti në përfundimin se miratimi i Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Natyrisht, nuk duhet ndërtuar artificialisht një vijë juridike e pandërprerë nga Kaçaniku deri te pavarësia e vitit 2008. Historia kushtetuese dhe ndërkombëtare është më komplekse. Por ekziston një vazhdimësi e fuqishme historike, politike dhe shtetformuese. Dhe brenda saj qëndron brezi parlamentar i vitit 1990. Përfaqësuesit e asaj kohe nuk mund ta dinin se si do të përfundonte historia. Nuk mund ta dinin se do të vinte lufta, ndërhyrja ndërkombëtare, çlirimi dhe, përfundimisht, 17 shkurti 2008. Ata njihnin vetëm përgjegjësinë e çastit të tyre. Pikërisht këtu qëndron madhështia e tyre.
Guximi historik nuk matet vetëm me atë që dimë ne sot, por edhe me atë që ata nuk mund ta dinin atëherë. Në vitin 1990 nuk kishte garanci për fundin e rrugës. Përpara qëndronin pasiguria, represioni dhe rreziku. Zgjedhja ishte ndërmjet pranimit të shuarjes politike dhe vazhdimit të përpjekjes për Republikën e Kosovës.
Prandaj, tre deputetët klinas nuk duhet t’i shohim vetëm si emra të një komune. Ata janë pjesë e një brezi shumë më të gjerë parlamentar dhe e një kujtese shtetformuese që i përket gjithë Kosovës.
Republika nuk u shkrua nga një njeri. Ajo u artikulua nga një brez, u mbrojt dhe u pagua me sakrificë, ndërsa u ndërtua nga breza të tjerë. Për këtë arsye i konsideroj deputetët pjesëmarrës të vitit 1990 hallkën e parë të heronjve institucionalë të Republikës së Kosovës. Pas tyre erdhën veprimtarët e rezistencës, të burgosurit politikë, luftëtarët e lirisë, dëshmorët, martirët dhe viktimat e pafajshme. Të gjithë, në etapa dhe forma të ndryshme, përbëjnë mozaikun e madh të shtetformimit tonë. Sepse shteti nuk ngrihet në një etapë të vetme. Ai ndërtohet brez pas brezi: njëri vendos themelet, tjetri ngre muret, ndërsa një brez tjetër e çon çatinë deri te drita e lirisë.
Më 7 shtator 1990, ata nuk e kishin Republikën e Kosovës si shtet sovran dhe të pavarur pas vetes. E kishin përpara. Nuk e kishin si realitet të përfunduar. E kishin si ideal. Nuk e kishin si fuqi që mund t’i mbronte. E kishin si amanet dhe përgjegjësi që duhej mbrojtur.
Prandaj, kur sot shqiptojmë emrin Republika e Kosovës, duhet t’i kujtojmë edhe ata që e artikuluan Republikën shumë përpara se pavarësia të bëhej realitet. Në mesin e atij brezi, për Klinën dhe kujtesën tonë historike, qëndrojnë Hysen Bashota (1925–1995), Nikollë Shabanaj (1931–1999) dhe Halil Maxharraj (1926–1998), së bashku me deputetët e tjerë pjesëmarrës. Një brez. Një mandat historik. Një Kushtetutë. Një ideal – Republika e Kosovës.
Kjo është arsyeja pse 7 shtatori 1990 mbetet një gurthemel i kujtesës shtetërore të Kosovës, ndërsa ata që morën mbi vete barrën e atij akti meritojnë të kujtohen si hallka e parë e heronjve institucionalë të Republikës, sepse, atëherë kur Republika e Kosovës ende nuk kishte forcën për t’i mbrojtur, ata, pra vet deputetët e patën guximin ta mbronin Republikën e Kosovës.
Njeriu që ka udhëhequr gjenocidin në Bosnjë, Ratko Mlladiq, u varros me nderime ushtarake në Topqider të Beogradit me himnin “Tamo daleko”, (Atje larg).
Kufomën e gjeneralit famëkeq serb e të dënuar nga Tribunali i Haagës për krime të luftës dhe krime kundër njerëzimit, Ratko Mladić, shteti serb dhe serbët e pritën si hero.
Ishte shumë zhgënjyese me e pa që ai shtet e ai popull asnjëherë nuk ndryshuan dhe që janë totalisht të papërmirësueshëm, e qe besa, as që nuk ndiejnë keqardhje për tërë ato krime çnjerëzore që shteti i tyre i ka kryer nëpër luftërat e viteve të ‘90-ta në Gadishullin tonë. Është tepër zhgënjyese dhe e rrezikshme se si ai shtet kriminal ende i ushqenë gjeneratat e tyre të reja me helm nacionalist, shovenist e ekspansionist, e me dokrrat nacionaliste se “serbët janë popull qiellorë”.
Edhe pse kanë kaluar mbi 31 vite nga masakra e mbi 8,500 civilëve të pambrojtur e të paarmatosur boshnjakë në Srebrenicë, e kanë kaluar mbi 27 vite nga masakrat e mbi 17,000 civilëve fëmijë, gra e pleqë shqiptarë në Kosovë si dhe nga dëbimet masive të afro një milionë shqiptarëve nga shtëpitë dhe trojet e tyre në Kosovë, serbët ende i presin e i nderojnë kasapët e tyre si heronjë kombëtarë.
Serbët dhe shteti i tyre, të cilët i nderojnë kasapët e tyre si heronjë kombëtarë, e që nuk tregojnë as minimumin e keqardhjes dhe ndjeshmërisë për ata qindra mijëra të vrarë e të masakruar nga “heronjët” e tyre si pjestarë të forcave të tyre ushtarake e paramilitare serbe, asnjëherë nuk i përmendin faktet se mes viteve 2000 – 2010, Sërbia e kishte numrin ekstremisht të lartë të vetëvrasjeve të ish-pjestarëve të tyre të luftërave në Kroaci, BeH dhe Kosovë. Kjo simbas agjencionit serb të statistikave (SORS). Ndërsa, simbas të dhënave nga studimet mjeksore të veteranëve serb të luftës, shumica absolute e atyre që kanë kryer vetëvrasje, vuanin nga PTSD të rëndë dhe vetëvrasjet i kanë kryer përafërsisht 5-6 vite pas përfundimit të luftërave dhe që numri i vetëvrasjeve të “heronjëve” serb të lufës, tejkalojnë shifrën 35,000. Pra, derisa në Europë numri mesatar i vetëvrasjeve në 100,000 banorë atëkohë ishte 11 në 100,000, ndërsa në Botë ishte 9 në 100,000, në Sërbi ky numër ishte 25 në 100,000 banorë.
Ato vetëvrasje të shumta të veteranëve të tyre të luftës, do të duhej të ishin sinjal i qartë për gjeneratat e reja në Sërbi, se vendi i tyre dhe ushtarët e tyre nuk kanë bërë kurrëfarë lufte heroike e vetëmbojtëse apo në mbrojtje të Sërbisë, por që kanë kryer luftë me qëllime ekspensioniste duke kryer krime të tmerrshme dhe gjenocide të tmerrshme sistematike ndaj qindra mijëra civilëve të pambrojtur e të paarmatosur joserb, duke mos i kursyer as foshnjet, fëmijët, gratë dhe pleqtë, të cilët e përbëjnë mbi 90 për qind të viktimave të luftërave të viteve të ‘90-ta në Gadishullin tonë.
E që ndërgjegjia e tyre e papastër i ka shtyer deri në vetëvrasje mbi 35,000 të tillë.
Prandaj, është me rëndësi të madhe edhe për hirë të së kaluarës, por më shumë për hirë të së ardhmes, që Kosova, Kroacia dhe BeH bashkarisht të ngrisin padi kundër Sërbisë dhe të kërkohet nga Bashkësia Ndërkombëtare, që krimet e tmerrshme e gjenocidale të kryera nga aparati shtetërorë serb, dhe forcat e tyre ushtarako-policore e paramilitare serbe të kryera me qëllime ekspansioniste e nacionaliste nëpër luftërat ballkanike të viteve të ‘90-ta, të pranohen si gjenocid dhe krim kundër njerëzimit.
Përndryshe, ekziston rreziku që ato luftëra të ndodhin prapë në Gadishullin tonë Ilirik, të quajtur nga turqit ‘Ballkan”.
