Kreu Blog

Shqiptar Shaljani: “Po përballem me atë që unë e përjetoj si shënjestrim, intimidim, sharje dhe ofendime, në rrugë dhe sidomos në hapësirat publike të internetit”

Drini.us
-
0
Shqiptar Shaljani: “Po përballem me atë që unë e përjetoj si shënjestrim, intimidim, sharje dhe ofendime, në rrugë dhe sidomos në hapësirat publike të internetit”

Shqiptar Shaljani, Shalë e Bajgorës, Mitrovicë

PËRNDJEKJET E TË RIKTHYERVE NUK KANË BRIRË ?
Po e shkruaj këtë si qytetar, por edhe për miqtë e mi, që ta dinë në çfarë rrethanash po përpiqem të jetoj dhe të flas në vendin tim.
Jam rikthyer në besimin e të parëve. E kam bërë publikisht, sikurse publikisht e kam bërë edhe emrin tim dhe idenë time për një kishë katolike në Shalë të Bajgorës.
Nuk i kam kërkuar askujt të besojë si unë. Nuk i kam imponuar askujt asgjë. Kam kërkuar vetëm të drejtën time për të qenë i lirë në bindjen time.
Por ajo që po përjetoj nuk është dukuri e ditëve të fundit. Ka qenë e pranishme gjatë gjithë kësaj periudhe, ndërsa kohët e fundit është shpeshtuar dhe dendësuar.
Po përballem me atë që unë e përjetoj si shënjestrim, intimidim, sharje dhe ofendime, në rrugë dhe sidomos në hapësirat publike të internetit.
Dhe këtu lind pyetja:
Ku është shteti kur qytetari ndihet i pambrojtur?
Ndonjëherë duket sikur shërbimet përgjegjëse i kanë vënë “veshët në lesh”. Ndoshta jo. Ndoshta thjesht nuk kanë dëgjuar ende.
Edhe një “selam alejkum” nga një pjesëtar i policisë, në rrethanat kur bindja ime e re dhe identiteti im publik janë të njohura, mund të jetë vetëm një përshëndetje.
Por qytetari ka të drejtë të pyesë edhe për kontekstin.
Unë kam shkruar publikisht për disa trende ideologjike që i konsideroj të dëmshme. Kam shprehur bindjet e mia dhe kam kritikuar ide, jo të drejtën e askujt për të besuar ndryshe.
Prandaj kam edhe një bindje tjetër: se disa prej zhvillimeve që po përjetoj mund të kenë karakter intimidues dhe mund të synojnë, drejtpërdrejt ose tërthorazi, ta zbehin zërin tim publik.
Mund të jem gabim.
Pikërisht për këtë ekzistojnë institucionet, gjykatat dhe mjetet juridike.
Por një gjë duhet të jetë e qartë: unë nuk do ta shkëmbej të drejtën time për të folur me heshtje.
Nuk do t’u përgjigjem sharjeve me sharje, as urrejtjes me urrejtje.
Por as nuk do të pranoj që kritika ime ndaj ideve të interpretohet si humbje e të drejtave të mia si qytetar.
Kërkoj të njëjtin standard për të gjithë.
Nëse institucionet vendore nuk reagojnë ndaj asaj që unë e përjetoj si shënjestrim dhe intimidim, do t’u drejtohem institucioneve dhe mekanizmave juridikë kompetentë. Nëse rrugët juridike vendore nuk sjellin mbrojtjen që kërkon ligji, do ta shqyrtoj edhe ndjekjen e çështjes në mekanizmat ndërkombëtarë të të drejtave të njeriut, përfshirë rrugën e Strasburgut, nëse plotësohen kushtet juridike për një kërkesë të tillë.
Po ashtu, nëse e shoh të nevojshme, do t’i vë në dijeni edhe ambasadorët e vendeve të Quint-it, jo për t’u kërkuar të zëvendësojnë institucionet e Kosovës, por për t’i informuar për situatën dhe për të kërkuar vëmendje ndaj sigurisë dhe të drejtave të një qytetari.
Sepse unë nuk kërkoj privilegj.
Kërkoj mbrojtjen që ligji ua garanton qytetarëve.
Dhe nëse ligji është i barabartë për të gjithë, atëherë edhe rruga ime do të jetë e barabartë me të tjerët:
nga institucionet vendore, përmes të gjitha mjeteve juridike që më takojnë, e deri aty ku ligji lejon.
Do të vazhdoj të flas e të shkruaj.
Gjuhën mundën me ma shkurtuar, por fjalën kurrë.
Mund të më quajnë “antiislamist”, islamofob apo çfarëdo etikete tjetër. Këto etiketa nuk e ndryshojnë atë që jam dhe atë që mbroj: gjuhën, historinë, doket, zakonet dhe identitetin shqiptar.
E për këtë, siç thotë Fishta:
“Për sa t’mundem me ligjërue,
e sa gjallë me shpirt unë jam,
kurr Shqipni s’kam me t’harrue,
edhe n’vorr me t’përmend kam.”
Nëse përndjekjet e të rikthyerve nuk kanë brirë, atëherë le t’i shohim pa frikë:
me prova, me ligj, me drejtësi dhe me të njëjtin standard për të gjithë.
Sepse pyetja nuk është pse Shqiptar Shaljani po flet.
Pyetja është:
Pse po shqetëson kaq shumë fakti që ai ende po flet?

Shteti im duhet të jetë laik, që do të thotë ai nuk duhet të ketë fe zyrtare dhe as feja nuk duhet të ketë pushtet shtetëror

Drini.us
-
0
Shteti im duhet të jetë laik, që do të thotë ai nuk duhet të ketë fe zyrtare dhe as feja nuk duhet të ketë pushtet shtetëror

Intervistë me Blerim Nikën, aktivistin e njohur që i takon Çetës Pjetër Bogdani, pra, Lëvizjes Shqiptare për Rikthim në Katolicizëm, tashmë të shkrirë në Çetën Pjetër Bogdani, me të njëjtën thirrje për rikthim te rrënjët e vjetra katolike. Blerimi që nga viti 2024 është rikthyer në krishterizëm, religjion që për shumë shekuj ka qenë pjesë e ndërgjegjës së familjes së tij dhe të të gjitha familjeve shqiptare.

Blerimi është nga Kaliqani i Istogut. Ai është mjaft aktiv në debatet rreth historisë së religjionit dhe për shekujt e pushtimit nga Perandoria Osmane. Ai në debatet e tij të vazhdueshme e përdorë një gjuhë të butë, por të argumentuar dhe logjike.

Kjo ishte arsyeja që ta dalloja se meriton të intervistohet për librin tim “Shqiptarët në luftë me Islamin Global”.

Blerim Nika, ti je mjaft aktiv tashmë në ndriçimin e historisë së të parëve. A mund të japësh një shpjegim të hollësishëm se si u bë dhe çka ndikoi që u riktheve në vitin 2024 aty ku ishin stërgjyshërit tuaj ?

Blerim Nika: Rikthimi im në katolicizëm në vitin 2024 nuk ishte një vendim i marrë brenda një dite dhe as një vendim i imponuar nga dikush. Ishte rezultat i një procesi të gjatë të kërkimit tim personal, historik dhe shpirtëror. Të parët e mi kanë qenë katolikë.

Këtë nuk e them si hamendësim dhe as si një bindje të krijuar sot. E them si pjesë të historisë dhe të trashëgimisë së familjes sime. Unë kam lindur dhe jam rritur në një familje që e kanë konsideruar veten myslimane, por vetë nuk kam qenë praktikues i rregullt i Islamit.

Për një kohë të gjatë e kam pranuar këtë si një trashëgimi familjare, pa e shtyrë shumë thellë pyetjen se nga vjen ky besim ose se çfarë ishim më herët. Pastaj fillova ta studioj më seriozisht historinë e shqiptarëve, historinë e trojeve tona dhe historinë e paraardhësve të mi. Sa më shumë lexoja, aq më shumë më lindte një pyetje themelore: kush ishin të parët tanë para ndryshimeve të mëdha politike, shoqërore dhe fetare që kanë ndodhur në këto troje? Kjo më çoi te krishterimi i hershëm shqiptar dhe te tradita katolike. Dhe aty filloi edhe ndryshimi im personal. Unë nuk u riktheva te katolicizmi sepse dikush më tha se duhet ta bëja. U riktheva sepse kështu e gjeta veten përballë historisë sime dhe përballë ndërgjegjes sime. Pagëzimi dhe rikthimi në Kishën Katolike për mua janë çështje të ndërgjegjes. Është mënyra ime se si dua t’i mbroj rrënjët e mia dhe lidhjen e gjakut tim me Krishtin që dy mijë vjet. Unë jam shqiptar. Jam qytetar i një shteti laik. Jam katolik me bindje personale dhe me mënyrë jetese. Këto tri gjëra për mua nuk bien në kundërshtim me njëra-tjetrën.

Nga postimet e tua duket sheshit shqetësimi për dukuri negative të islamizimit. Nuk e shihje kështu kur ishe mysliman, edhe pse jo praktikant, e trashëguar prej familjes. Çka ndikoi që tash ta shohësh ndryshe dhe kombëtarisht të rrezikshme?

Blerim Nika: Po, e pranoj hapur se dikur nuk e shihja në këtë mënyrë. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse sot flas nga një përvojë personale. Kur e ke një besim të trashëguar nga familja, shpesh nuk e vë në pikëpyetje historinë e tij. Unë për një kohë të gjatë nuk i bëra ato pyetje. Sot i bëj. Unë nuk e shoh problemin te shqiptari që beson në përrallat myslimane. Shqiptarët myslimanë janë pjesë e kombit tim, pjesë e familjes sime shoqërore dhe pjesë e historisë sonë.

Unë nuk kam problem me një shqiptar sepse e konsideron veten mysliman. Problemi që unë shoh është politizimi i fesë. Nuk pajtohem që feja islame të shndërrohet në “çështje turke” – myslimane, në një çështje që iu duhet historikisht Serbisë dhe Rusisë, që nuk kanë dashur të na shihnin ndryshe, përpos si Mysliman, për të na bërë të pa rrënjë kulturore e historike, jovendës dhe të pa ardhmëri. Dhe fatkeqësisht, Islami që nga themelimi i tij ishte vetëm politik. Prej vitit 1912 ishte Serbia që në gjeografinë shqiptare që e kishte nën robëri (sundim), u kujdes për “ruajtjen e Islamit” për ne. Për këtë arsye qysh në vitin 1924 , pra vetëm 12 vite, pasi e kishte okupuar atë pjesë të vendit tonë, në Shkup e hapi Medresën e Madhe “Mbreti Aleksandër”. Qëllimi ishte që shqiptarët të mos jenë vetja e tyre, pra që mos ta harrojnë Islamin, që e kishte sjellë kryesisht me dhunë Perendoria Osmane, dhe që të përgatitej atmosfera prej kuadrove të atyshme, që të bëhej shpërngulja e detyrueshme për në Turqi, pra që shqiptarët të largoheshin prej këtyre hapësirave “si Myslimanë”.

Unë e shoh si problem të madh faktin kur një ideologji vjen si fe dhe përdoret për të ndërtuar ndarje politike, kur një institucion fetar, në këtë rast, sillet sikur ka mandat të flasë në emër të gjithë popullit, kur identiteti fetar vendoset mbi identitetin qytetar e kombëtar dhe kur simbolet fetare përdoren për të ndryshuar karakterin laik të shtetit.

Unë konstatoj gjithashtu se, në shumë raste, debati për islamizimin është paraqitur vetëm si çështje besimi, ndërsa unë e shoh si çështje të historisë, identitetit, institucioneve dhe shtetit. Për mua, një shqiptar mund të jetë mysliman dhe njëkohësisht shqiptar i përkushtuar. Por unë nuk pranoj që për shkak se dikush është mysliman, të më kërkohet mua të hesht për historinë, për laicitetin e shtetit e sidomos për tendencën për ta rrënuar këtë laicitet duke e zëvendësuar me sheriat.

Kritika ndaj një ideologjie nuk është urrejtje ndaj njerëzve që kanë një fe të caktuar. Ky dallim për mua është shumë i rëndësishëm.

Nga shkrimet e tua duket se ke një shqetësim të veçantë për Bashkësinë Islame të Kosovës dhe për udhëheqësin e saj, Naim Tërnavën. A mendon se ai po e “shpëton” popullin mysliman, apo kemi të bëjmë me një rol që shkon përtej një institucioni fetar?

Blerim Nika: Unë nuk merrem me shpirtin e Naim Tërnavës dhe as nuk pretendoj të di se çfarë ka në zemrën e tij. Këtë ia lë Zotit. Ajo që unë mund dhe duhet të diskutoj është roli publik i një udhëheqësi fetar, në këtë rast, dhe roli institucional i Bashkësisë Islame të Kosovës. BIK-u është institucion fetar. Është aprovuar themelimi i tij prej pushtuesit barbar serbo-sllav. Ky institucion nuk është shtet dhe nuk është përfaqësues i të gjithë qytetarëve të Kosovës. Ky institucion i jep llogari shtetit dhe jo anasjelltas. Kosova ka qytetarë myslimanë, katolikë, ortodoksë, protestantë, ateistë dhe qytetarë që nuk identifikohen me asnjë fe.

Prandaj askush nuk mund të flasë në emër të të gjithë popullit vetëm në bazë të përkatësisë fetare. Kur një udhëheqës fetar shfaqet në aktivitete publike, politike apo institucionale, unë mendoj se duhet të jetë shumë e qartë se në çfarë cilësie është aty. Unë nuk do ta përdor fjalën “mercenarizëm” pa prova konkrete. Është fjalë e rëndë dhe kërkon prova të rënda. Por unë kërkoj transparencë.

Nga vijnë paratë?

Kush financon?

Çfarë marrëdhëniesh institucionale ekzistojnë?

Çfarë ndikimi krijojnë investimet fetare nga jashtë?

A ka kushte politike ose kulturore bashkë me financimin?

Këto janë pyetje legjitime në një shtet laik. Unë nuk jam kundër të drejtës së myslimanëve për të ushtruar fenë e tyre. Jam kundër çdo ideje që një institucion fetar të shndërrohet në autoritet paralel politik ose kombëtar.

Ju flisni shpesh për periudhën osmane, islamizimin dhe ndikimet që kanë ardhur më pas. A mos jemi zgjuar vonë?

Blerim Nika: Unë besoj se ne shqiptarët jemi vonuar shumë në trajtimin serioz të historisë sonë. Por, unë nuk dua ta shkruaj historinë me slogane. Historia duhet të studiohet me dokumente. Perandoria Osmane erdhi në trojet shqiptare si pushtuese dhe solli ndryshime të thella politike, shoqërore, ekonomike dhe fetare. Kjo perandori primitive shkatërroi historinë e popullit tonë, na zhyti në varfëri ekstreme. Procesi i islamizimit nuk mund të shpjegohet vetëm me një fjali, sepse ai ka qenë gradual, i ndryshëm nga një krahinë në tjetrën dhe i ndikuar nga shumë faktorë.

Unë nuk pranoj as romantizimin e këtij procesi si një histori ku shqiptarët thjesht u zgjuan një ditë dhe me dëshirë të pastër u bënë myslimanë. Nga ana tjetër, nuk dua të them se çdo shqiptar është konvertuar me shpatë. Këtë po e shohim sot se si kemi shqiptarë që sillen si osmanë, ndonëse Perandoria Osmane ka ngordhur që disa shekuj. Unë konstatoj se kanë ekzistuar faktorë politikë, shoqërorë, ekonomikë dhe institucionalë që ndikuan në ndryshimet fetare.

Po, ka pasur dhunë të llojllojshme që detyruan shqiptarët të islamizohen, diskriminim dhe ndryshime të statusit të komuniteteve të krishtera. Këto duhet të studiohen pa frikë. Perandoria Osmane, me tehun e shpatës, ka islamizuar në hapësirat shqiptare. Por, fatkeqësisht, kemi pasur edhe shumë vasalë e pakurrizorë shqipfolës që i kanë shërbyer kësaj perandorie në dëm të popullit shqiptar. Pastaj, shumë shqiptarë e kanë pranuar islamizimin për të mos iu nënshtruar presioneve ekonomike.

E dikur më vonë, shumë të tjerë e kanë pranuar në mënyrë vullnetare, si soji i Tërnavës ose disa mullaheve të tjerë që sot shajnë çdo gjë shqiptare. Një xhami do të duhej të ishte, para së gjithash, vend adhurimi për besimtarët. Por kur financimi, organizimi fetar dhe ndikimi politik vijnë nga jashtë, atëherë shteti ka të drejtë të kërkojë transparencë. Pastaj edhe ne kemi të drejtë të dyshojmë e, po ashtu, edhe t’i bojkotojmë këto objekte kur në to predikohet dhunë dhe anti-shqiptarizëm.

Edhe periudha pas vitit 1999 duhet studiuar me të njëjtin seriozitet. Organizatat fetare nga jashtë kanë ardhur në Kosovë dhe kanë pasur ndikim në forma të ndryshme. Por ndikimi i huaj duhet të jetë transparent dhe në përputhje me ligjet e Kosovës.

A jemi zgjuar vonë?

Unë them se kemi humbur shumë kohë duke pasur frikë nga debatet e vështira. Por nuk është vonë për t’i bërë këto debate me dije, dokumente dhe pa urrejtje.

BIK ka ndërtuar dhe rinovuar shumë xhami. Në politikë, sipas teje, kemi parë afrim të shumë politikanëve me BIK-un dhe përdorim të Islamit në fushën politike. Çfarë duhet të bëjmë kur politika dhe feja përzihen?

Blerim Nika: Unë nuk jam kundër që një politikan të hyjë në një xhami, të flasë me qytetarë myslimanë apo të marrë pjesë në një ceremoni fetare. Kjo është pjesë e jetës publike. Problemi fillon kur politika dhe feja shkrihen në njëra-tjetrën. Shteti im duhet të jetë laik. Kjo do të thotë se shteti nuk duhet të ketë fe zyrtare dhe as feja nuk duhet të ketë pushtet shtetëror.

Unë dua një shtet që nuk i nënshtrohet asnjë feje. Kjo është shumë e rëndësishme. Sa u përket partive politike dhe individëve konkretë, unë nuk dua të bëj akuza pa prova. Nuk është profesionale të thuash se një parti apo një politikan po kryen “detyrë të huaj” vetëm sepse ka marrëdhënie me një institucion fetar. Por unë mendoj se çdo marrëdhënie mes politikës, fesë dhe financimeve të huaja duhet të jetë transparente dhe e verifikueshme.

Politika duhet t’u shërbejë qytetarëve, ndërsa institucionet fetare duhet të merren me misionin e tyre fetar. Pa i kaluar limitet, pa hyrë në taborin që nuk i takon. Sepse aty nuk kemi të bëjmë thjesht me fe, por kur një ideologji e kamufluar si fe tenton t’i fusë duart në shtet dhe histori, atëherë kemi të bëjmë me invazion. Dhe invazionit duhet t’i përgjigjemi duke e kundërshtuar, e pse jo edhe duke e luftuar për t’i mbrojtur vlerat tona perëndimore, evropiane e laike.

Është folur për xhaminë e madhe në Prishtinë, financimet nga Turqia dhe për rolin e Turqisë në restaurimin e objekteve fetare shqiptare. Çfarë kuptimi ka kjo për ty?

Blerim Nika: Unë nuk kam problem me bashkëpunimin ndërmjet Kosovës dhe Turqisë. Turqia është shtet me të cilin Kosova ka marrëdhënie diplomatike. Por kur flasim për financime të mëdha në fushën fetare, unë kërkoj transparencë. Nëse them që një shtet i huaj nuk ka të drejtë të financojë në shtetin tonë në objekte fetare, kjo nuk është islamofobi. Është praktikë që zbatohet gati nga të gjitha shtetet evropiane. Nuk është e drejtë që Turqia të vijë si financues i madh i objekteve islame, të paraqitet si supermik i shqiptarëve, ndërsa në anën tjetër, në Turqi, nuk ua respekton të drejtat shqiptarëve që janë larguar nga hapësirat shqiptare me marrëveshje turko-sllave.

Nuk është e drejtë që t’i lejohet financimi Turqisë në Kosovë në objekte fetare dhe, në anën tjetër, Turqia financon fabrika në Serbi. Sa për historinë osmane, unë nuk pranoj romantizimin e pushtimeve. Nëse dikush e paraqet pushtimin osman vetëm si një mision për të sjellë Islamin te shqiptarët, unë nuk pajtohem me atë interpretim. Historia duhet të jetë histori, jo propagandë. Edhe restaurimi i një objekti historik duhet parë në kontekstin e tij historik dhe kulturor. Nuk kam problem që monumentet të ruhen. Kam problem kur historia përdoret për të krijuar një identitet politik të sotëm.

Pastaj mendoj që shumë xhami në hapësira shqiptare që janë financuar nga vetë sulltanët osmanë duhet të shndërrohen në objekte muzeumesh që dëshmojnë për pushtimin e egër osman. Dhe, po të pyetesha unë, emrat e sulltanëve do t’i ndaloja me ligj që të admirohen nga hoxhallarët shqipfolës. Shteti i Kosovës e ka Kushtetutën, institucione dhe qytetarë me besime të ndryshme. Këtë duhet ta respektojmë.

Disa studiues islamë dhe historianë thonë se shqiptarët e pranuan Islamin vullnetarisht dhe përmendin shqiptarët që arritën deri në postet më të larta të Perandorisë Osmane. Si i sheh këto argumente?

Blerim Nika: Po, ka pasur konvertime të vullnetshme nga shqiptarë pa kurrizorë. Ka pasur interesa shoqërore dhe ekonomike. Ka pasur edhe presione dhe dhunë të natyrave të ndryshme. Ka pasur njerëz që e kanë përqafuar Islamin me bindje dhe njerëz që kanë ruajtur krishterimin për breza. Ka pasur presion të madh që shqiptarët të islamizohen, dhe këtë presion nuk e ka bërë vetëm pushtuesi i atëhershëm; këtë presion e kanë bërë pastaj shqiptarët e shkombëtarizuar e të islamizuar.

Se çfarë presioni të madh mund të ketë pasur atëherë, mund ta shohim edhe sot. Ne që jemi rikthyer në krishterim me vullnetin tonë të lirë po përjetojmë presione të mëdha shoqërore. Duke filluar nga familjet tona, rrethi shoqëror etj. Dhe një gjë tjetër është shumë e rëndësishme: është e pafalshme që vezirët shqiptarë të atëhershëm sot të glorifikohen si heronj! Kjo është anti-njerëzore. Çdo popull normal e dënon tradhtarin, por vetëm ne, qyqarët shqiptarë, u thurim elozhe tradhtarëve. Dhe pse e bëjmë këtë? Vetëm për shkak të një feje, që sot na është imponuar në mënyrë manipulative si “shumicë”. Ne duhet ta pranojmë historinë tonë në tërësi. Shqiptarët u islamizuan dhunshëm. Dhe kemi edhe shumë pakurrizorë që e pranuan vullnetshëm për të jetuar lirshëm nën pushtimin osman.

Ju shqetëson edhe përdorimi i fjalëve “shumicë” dhe “pakicë” në kuptimin fetar dhe lidhja që bëni me terminologjinë e lëvizjeve islamiste. Çfarë po i bëjmë vetes?

Blerim Nika: Unë mendoj se po i bëjmë dëm vetes kur fillojmë ta shohim shqiptarin, para së gjithash, si mysliman, katolik, ortodoks apo ateist. Para të gjitha këtyre, kemi qytetarin. Unë nuk dua që një shqiptar të më thotë: “Ti je pakicë, unë jam shumicë”, sikur kjo t’i japë atij më shumë të drejtë mbi shtetin ose mbi kombin. Në një shtet laik, shumica numerike e një feje nuk duhet të shndërrohet në privilegj politik. Për sa i përket Vëllazërisë Myslimane që është themeluar në Egjipt më 1928 nga mësuesi reformator Hassan al-Banna dhe lëvizjeve të ndryshme islamiste, këtu duhet të jemi shumë të saktë. Vëllazëria Myslimane ka ndikuar në zhvillimin e disa rrymave ekstremiste islamiste. Terroristi i madh islamik, tashmë i ndjerë, Osama bin Laden përbehej në të. Terminologjia e saj ka depërtuar nga imamët edhe në Kosovën tonë. Pra, terminologjia “shumicë” dhe “pakicë” ka qëllime të caktuara. Qëllime djellëzore e antishqiptare. Por shteti laik duhet t’i luftojë këto tendenca, nëse nuk është vetë i kapur prej rrymave islamike. Unë nuk them se çdo mysliman është pjesë e këtyre lëvizjeve. Absolutisht jo.

Deri para luftës kemi pasur një Islam të butë në vendin tonë. Të butë mund ta konsiderojmë pasi që shqiptarët ia kanë përshtatur vetes së tyre dhe kulturës së tyre. Por çka ka ndodhur pas luftës, kjo nuk ka të bëjë më me atë Islamin që e kemi njohur para luftës. Tash kemi të bëjmë me Islamin global që dëshiron të pushtojë gjithçka mbi faqen e dheut.

Dhe pikërisht për këtë unë këmbëngul: shqiptari mysliman nuk është armiku im. Por çdo ideologji që kërkon ta zëvendësojë shtetin laik me një rend fetar duhet të diskutohet dhe të kundërshtohet me mjete demokratike dhe ligjore.

Ti ke bërë akuza të forta ndaj BIK-ut dhe ke përmendur edhe raste të personave që janë përballur me ekstremizmin islamik. Si e sheh qëndrimin e shtetit dhe çfarë duhet bërë? E kemi rastin e policit hetues Muhamet Lika që e vranë islamikët…?!

Blerim Nika: Unë konstatoj se Kosova duhet të jetë shumë e kujdesshme ndaj çdo forme të ekstremizmit fetar, pavarësisht nga feja apo ideologjia prej së cilës vjen. Nëse dikush përdor fenë për të justifikuar dhunën, kërcënimin, diskriminimin ose nënshtrimin e të tjerëve, atëherë shteti duhet të reagojë në përputhje me ligjin.

Sa i përket BIK-ut, unë nuk besoj se është e drejtë të thuhet në mënyrë kolektive se të gjithë imamët apo të gjithë besimtarët myslimanë janë kundër kombit shqiptar. Kjo do të ishte e padrejtë dhe e pasaktë. Unë kritikoj qëndrime, struktura, deklarata dhe veprime konkrete kur i konsideroj problematike. Nuk e gjykoj njeriun vetëm për shkak të fesë së tij.

Edhe rasti i Muhamet Likës, të cilin e përmendni, duhet të trajtohet me seriozitetin që meriton çdo rast i një vrasjeje. Nëse ekzistojnë prova për motive ekstremiste, ato duhet të hetohen dhe të bëhen publike nga institucionet kompetente. Nuk dua të ndërtoj një përfundim përfundimtar mbi një rast kriminal pa pasur para vetes të gjitha dokumentet e hetimit dhe gjykimit.

Ajo që unë kërkoj është shumë e thjeshtë: shtet funksional, drejtësi, transparencë dhe zbatim të ligjit. Dhe, nëse vërtetohet që është vrarë nga ekstremizmi islamik, atëherë të dënohen vrasësit, organizuesit e vrasjes me dënime kapitale konform ligjeve të vendit. Nuk dua hakmarrje. Nuk dua dhunë. Nuk dua që dikush të sulmohet sepse ka një fe tjetër. Dua që shteti të mbrojë qytetarin dhe Kushtetutën.

Në fund, cili është qëndrimi yt?

Blerim Nika: Qëndrimi im është i qartë. Unë jam rikthyer në katolicizëm. Të parët e mi kanë qenë katolikë dhe unë e kam parë të nevojshme ta njoh më thellë këtë trashëgimi. Unë besoj te Krishti dhe te Kisha Katolike. Dhe, në të njëjtën kohë, shfrytëzoj të drejtën time njerëzore e ligjore duke iu bërë thirrje të gjithë shqiptarëve që, në mënyrë të lirë e vullnetare, të pagëzohen po ashtu në Kishën Katolike Apostolike. Unë e respektoj të drejtën e çdo shqiptari për të besuar. Unë e kundërshtoj politizimin e fesë. Unë e mbroj shtetin laik. Unë besoj se identiteti kombëtar shqiptar nuk duhet të ndërtohet mbi përkatësinë fetare.

Unë konstatoj se historia jonë duhet të studiohet më seriozisht dhe pa komplekse. Unë nuk dua që shqiptarët të urrejnë njëri-tjetrin për shkak të fesë. Por po aq qartë them se nuk do të hesht kur shoh që feja përdoret si instrument politik, kur historia shtrembërohet ose kur karakteri laik i shtetit vihet në pikëpyetje. Unë nuk jam për dhunë. Nuk jam për hakmarrje. Nuk jam për diskriminim. Jam për argumentin, dokumentin, ligjin dhe ndërgjegjen.

Unë i takoj Çetës Pjetër Bogdani. Pra, Lëvizja Shqiptare për Rikthim në Katolicizëm është shkrirë në Çetën Pjetër Bogdani, me të njëjtën thirrje për rikthim te rrënjët e vjetra katolike. Jam shqiptar. Jam qytetar i një shteti laik. Jam katolik. Dhe këto identitete për mua nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Krishti dhe Atdheu mbi gjithçka e sidomos në zemër. Njeriu përballë meje, gjithmonë me dinjitet. Dhe dashuria si ura që duhet të na bashkojë.

Intervistoi: Gjergj – Bajram Kabashi

Nga raporti i Dick Marty-t te Haga: shqiptarët duhet të kërkojnë drejtësi me padi ndërkombëtare ndaj Serbisë dhe Rusisë

Drini.us
-
0
Nga raporti i Dick Marty-t te Haga: shqiptarët duhet të kërkojnë drejtësi me padi ndërkombëtare ndaj Serbisë dhe Rusisë

Luan – Asllan Dibrani, Gjermani

Shqiptarët duhet të kërkojnë zbardhjen e së vërtetës dhe të shqyrtojnë një padi ndërkombëtare lidhur me raportin e Dick Marty-t dhe pasojat e tij. Çdo rol i Serbisë, Rusisë apo i mbështetësve të këtij raporti në përhapjen e pretendimeve të rreme duhet të hetohet mbi prova. Akuza kërkon dokumente; përgjegjësia kërkon drejtësi.

APEL I FEDERATËS SË ARBËRISË

Një thirrje për unitet kombëtar, dokumentim, të vërtetën, drejtësinë dhe veprimin juridik

Ka ardhur koha që shqiptarët të shtrojnë një pyetje ndryshe.

Jo vetëm: Si do të mbrohemi?

Por:

Si do ta dokumentojmë të vërtetën? Si do ta paraqesim atë para botës? Dhe, aty ku ekziston baza juridike, a ka ardhur koha që edhe shqiptarët të kërkojnë drejtësi përmes rrugëve ligjore? 

Për më shumë se dy dekada, çështja e akuzave të ngritura ndaj pjesëtarëve të UÇK-së ka mbetur një nga temat më të rënda dhe më të ndjeshme të historisë së Kosovës pas luftës.

Në qendër të kësaj historie qëndron edhe raporti i Dick Marty-t, i miratuar nga Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës më 25 janar 2011, pas raportit të paraqitur më 7 janar 2011. Raporti ngriti pretendime serioze për trajtime çnjerëzore, zhdukje personash dhe trafikim të paligjshëm të organeve dhe kërkoi hetime. Por një raport parlamentar nuk është vetvetiu një aktgjykim penal.

Pikërisht këtu duhet të fillojë një qasje e re:

Të ndahet qartë ajo që është pretenduar, ajo që është hetuar, ajo që është provuar dhe ajo që mbetet ende objekt shqyrtimi.

Nga raporti i Marty-t te Haga

Raporti i Marty-t nuk mbeti vetëm dokument politik apo parlamentar.

Pas tij, Bashkimi Evropian krijoi Special Investigative Task Force për të hetuar pretendimet e përfshira në raport. Më pas, në kuadër të një procesi institucional dhe juridik, u krijuan Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar, me seli në Hagë. Vetë Dhomat e Specializuara deklarojnë se kanë juridiksion mbi krime kundër njerëzimit, krime lufte dhe vepra të tjera sipas ligjit të Kosovës, në lidhje me pretendimet e raportuara në raportin e Këshillit të Evropës të 7 janarit 2011.

Pra, rruga ka qenë:

Raporti → hetimi → Haga → procesi gjyqësor.

Pyetja që shtrohet tani është:

A duhet që shqiptarët të mbeten vetëm në pozitën e të akuzuarit dhe të mbrojtjes, apo duhet të ndërtojnë edhe dokumentacionin, argumentimin dhe veprimet e tyre juridike?

Dick Marty vdiq. Por pyetjet nuk kanë vdekur

Dick Marty vdiq më 28 dhjetor 2023, në moshën 78-vjeçare.

Por vdekja e autorit të një raporti nuk e mbyll automatikisht një çështje historike, juridike apo institucionale.

Federata e Arbërisë nuk e sheh këtë çështje si një betejë personale kundër një njeriu që nuk jeton më.

Pyetja është shumë më e madhe:

Çfarë përgjegjësie kanë pasur institucionet? Çfarë provash janë mbledhur? Çfarë është vërtetuar? Çfarë nuk është vërtetuar? Çfarë pasojash kanë prodhuar akuzat? Dhe cilat mjete juridike ekzistojnë sot për të kërkuar sqarim, korrigjim ose përgjegjësi, aty ku ligji e lejon?

Këto janë pyetje që nuk varen nga jeta apo vdekja e një personi.

Ato varen nga dokumentet, provat, ligji dhe institucionet.

Një raport nuk mund të zëvendësojë drejtësinë

Raporti i Marty-t pati pasoja të rëndësishme institucionale. Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës kërkoi hetime mbi pretendimet, ndërsa më pas u zhvillua një hetim ndërkombëtar për to.

Por drejtësia nuk ndërtohet vetëm mbi një raport.

Drejtësia ndërtohet mbi prova, procedura, dëshmi të verifikueshme dhe vendime gjyqësore.

Prandaj edhe përgjigjja shqiptare duhet të jetë institucionale, profesionale dhe e dokumentuar.

Ne nuk kërkojmë që bota të na besojë verbërisht. Kërkojmë që bota të shohë dokumentet.

Ne nuk kërkojmë privilegj para ligjit. Kërkojmë barazi para ligjit.

Ne nuk kërkojmë hakmarrje. Kërkojmë përgjegjësi aty ku provat dhe ligji e justifikojnë.

Historia e Kosovës nuk mund të lexohet vetëm nga njëra anë

Një analizë serioze e drejtësisë ndërkombëtare për Kosovën duhet të përfshijë të gjitha provat dhe të gjitha krimet e dokumentuara, pa përjashtim.

Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë dënoi disa zyrtarë të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë serbë për krime të kryera ndaj popullsisë shqiptare të Kosovës gjatë vitit 1999. Në vendimet e saj u trajtuan, ndër të tjera, dëbimet, transferimet e dhunshme, vrasjet, përndjekjet, dhuna seksuale dhe shkatërrimi i objekteve fetare. Disa nga këto dënime u konfirmuan edhe në apel.

Kjo pjesë e historisë është dokumentuar në procese gjyqësore ndërkombëtare.

Por një fakt nuk e anulon tjetrin.

Nëse janë kryer krime nga cilido individ, cilado strukturë apo cilado palë, ato duhet të hetohen mbi bazën e provave.

Drejtësia nuk duhet të ketë flamur.

Drejtësia duhet të ketë standard.

Nga mbrojtja te dokumentimi, nga dokumentimi te veprimi juridik

Për shumë vite shqiptarët janë gjendur në pozitën e mbrojtjes.

Kanë reaguar.

Kanë kundërshtuar.

Kanë protestuar.

Kanë shpjeguar.

Por sot duhet bërë një hap tjetër:

Të ndërtohet një sistem i qëndrueshëm shqiptar i dokumentimit dhe i mbrojtjes juridike ndërkombëtare.

Dhe, aty ku ekziston bazë juridike, të shqyrtohet edhe mundësia për veprime juridike dhe padi.

Federata e Arbërisë propozon krijimin e një:

Komisioni Shqiptar për Dokumentimin, të Vërtetën dhe Drejtësinë Ndërkombëtare

Ky nuk duhet të jetë një komision partiak.

Nuk duhet të jetë një strukturë për propagandë.

Nuk duhet të jetë një organizëm për të shpallur paraprakisht fajtorë apo të pafajshëm njerëz të caktuar.

Duhet të jetë një trup profesional, me juristë, historianë, studiues, arkivistë, ekspertë të së drejtës ndërkombëtare, gazetarë hulumtues, përfaqësues të viktimave dhe ekspertë të diasporës.

Detyra e tij duhet të jetë mbledhja, verifikimi, sistemimi dhe ruajtja e dokumenteve.

“Dosja Shqiptare për të Vërtetën dhe Drejtësinë”

Federata e Arbërisë propozon gjithashtu krijimin e një arkivi të posaçëm dokumentar:

DOSJA SHQIPTARE PËR TË VËRTETËN DHE DREJTËSINË

Në të duhet të mblidhen:

  • dokumente gjyqësore;
  • raporte ndërkombëtare;
  • dëshmi dhe deklarata të verifikueshme;
  • materiale arkivore;
  • dokumente të institucioneve shqiptare dhe kosovare;
  • dokumente të organizatave ndërkombëtare;
  • fotografi dhe materiale audiovizuale;
  • dëshmi të viktimave;
  • studime akademike;
  • materiale të medias dhe gazetarisë hulumtuese;
  • dokumente që lidhen me krimet e kryera ndaj shqiptarëve gjatë luftës;
  • si dhe çdo material tjetër që mund të ketë vlerë provuese.

Çdo dokument duhet të klasifikohet sipas burimit, datës, autenticitetit dhe vlerës së tij provuese.

Sepse historia nuk mbrohet vetëm me fjalë.

Historia mbrohet me arkiv.

“Shtëpia e Verdhë”: as heshtje, as shpallje pa prova

Një nga çështjet më të përfolura që lidhet me raportin e Marty-t është ajo që në diskursin publik është njohur si “Shtëpia e Verdhë”.

Këtu duhet të jemi veçanërisht të kujdesshëm.

Nuk është detyrë e një organizate politike, kulturore apo shoqërore të shpallë si të provuar atë që duhet të përcaktohet nga provat dhe gjykatat.

Por po aq e papranueshme do të ishte që një çështje kaq serioze të mbyllej vetëm me heshtje.

Prandaj kërkohet dokumentim.

Kërkohet hetim profesional.

Kërkohet transparencë.

Kërkohet që çdo pretendim të përballet me prova.

As heshtje. As gjykim paraprak. Prova dhe drejtësi.

Nuk mjafton të kundërshtosh. Duhet të dish të dokumentosh

Shqiptarët kanë pasur njerëz të zotë, dëshmitarë të drejtpërdrejtë, studiues, gazetarë dhe profesionistë.

Por ajo që ka munguar shpesh ka qenë koordinimi.

Një dokument gjendet në Prishtinë.

Një tjetër në Tiranë.

Një dëshmi në diasporë.

Një arkiv në Gjermani.

Një fotografi në Zvicër.

Një dëshmitar në Kosovë.

Një studiues në SHBA.

Dhe të gjitha këto mbeten të shpërndara.

Kjo duhet të ndryshojë.

Duhet krijuar një qendër e koordinimit dokumentar shqiptar, e cila do të mundësonte që materialet të mblidhen, të digjitalizohen, të kontrollohen dhe të përdoren nga ekspertët sipas standardeve profesionale.

Çfarë kërkon konkretisht Federata e Arbërisë?

Federata e Arbërisë propozon:

  1. Krijimin e një grupi të pavarur juridik dhe dokumentar.
    Me juristë të së drejtës ndërkombëtare, studiues dhe ekspertë të dokumentimit.
  2. Krijimin e “Dosjes Shqiptare për të Vërtetën dhe Drejtësinë”.
    Një arkiv të strukturuar dhe të verifikueshëm.
  3. Digjitalizimin dhe ruajtjen e arkivave.
    Dokumentet me rëndësi historike dhe juridike nuk duhet të mbeten të shpërndara apo të rrezikojnë të humbasin.
  4. Përfshirjen e diasporës shqiptare.
    Universitete, juristë, historianë, gazetarë, arkivistë dhe profesionistë shqiptarë në Evropë, Amerikë dhe vende të tjera duhet të bëhen pjesë e këtij procesi.
  5. Përgatitjen e dokumenteve në disa gjuhë.
    Shqip, anglisht, gjermanisht, frëngjisht dhe gjuhë të tjera, sipas nevojës.
  6. Shqyrtimin profesional të përgjegjësive të mundshme.
    Jo me vendime të parapërcaktuara, por mbi bazën e provave dhe ligjit, duke përfshirë edhe vlerësimin e mundësisë për padi ose veprime të tjera juridike, aty ku ekziston bazë ligjore.
  7. Krijimin e një rrjeti të përhershëm ekspertësh shqiptarë.
    Sepse kjo nuk duhet të jetë vetëm përgjigje ndaj një raporti të vjetër. Duhet të jetë një mekanizëm që funksionon sa herë që përballë shqiptarëve ngrihet një çështje madhore historike, juridike apo ndërkombëtare.

Po përgjegjësia e institucioneve?

Këtu duhet të bëjmë edhe një pyetje tjetër.

Përse shqiptarët shpesh reagojnë vetëm pasi një çështje është bërë ndërkombëtare?

Përse presim që dokumentet tona të mblidhen nga të tjerët?

Përse nuk kemi arkiva të plota?

Përse nuk kemi ekipe të përhershme ekspertësh?

Përse shpesh një individ shqiptar përballet i vetëm me institucione të mëdha ndërkombëtare?

Kjo nuk është vetëm pyetje për të kaluarën.

Është pyetje për të ardhmen.

Një komb që nuk dokumenton historinë e vet rrezikon që historinë e tij ta dokumentojnë të tjerët.

A ka ardhur koha të kërkojmë llogari?

Po, por llogaria duhet kërkuar në mënyrën e duhur.

Jo me zemërim.

Jo me shpifje.

Jo me hakmarrje.

Jo me gjykime të bëra në rrjete sociale.

Por me dosje.

Me dokumente.

Me ekspertizë.

Me avokatë.

Me institucione.

Me procedura ligjore.

Dhe, aty ku ekziston baza juridike, me padi, ankime ose forma të tjera të veprimit ligjor.

Fakti që Dick Marty nuk jeton më nuk do të thotë se çdo çështje juridike është automatikisht e mbyllur; por as nuk do të thotë se ekziston automatikisht një padi kundër tij ose kundër trashëgimisë së tij. Kjo duhet të vlerësohet nga juristë kompetentë, sipas ligjit dhe juridiksionit përkatës.

Prandaj Federata e Arbërisë kërkon shqyrtim juridik profesional, jo deklarata të pambështetura.

Mjaft me përçarje!

Dhe tani vijmë te pjesa më e rëndësishme.

Leni grindjet në mes veti, o shqiptarë!

Kosova nuk mund të mbetet vetëm.

Shqipëria nuk mund të mbetet vetëm.

Lugina e Preshevës nuk mund të mbetet vetëm.

Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut nuk mund të mbeten vetëm.

Shqiptarët në Mal të Zi nuk mund të mbeten vetëm.

Çamëria nuk mund të mbetet vetëm.

Dhe diaspora shqiptare nuk duhet të jetë vetëm spektatore.

Ne mund të kemi mendime të ndryshme.

Mund të kemi bindje të ndryshme.

Mund të kemi parti të ndryshme.

Por përballë çështjeve të mëdha kombëtare, duhet të dimë të krijojmë mekanizma profesionalë që funksionojnë përtej ndarjeve ditore.

MJAFT ME PËRÇARJE!

Uniteti nuk do të thotë që të gjithë duhet të mendojnë njësoj.

Uniteti do të thotë të dimë të bashkëpunojmë kur interesi i përbashkët kërkon dokumentim, kulturë, shkencë, drejtësi dhe përgjegjësi.

Një mekanizëm për çdo sfidë kombëtare

Çështja Marty është vetëm një shembull.

Nesër mund të jetë një çështje tjetër.

Një dokument i falsifikuar.

Një pretendim historik.

Një çështje pronësie kulturore.

Një manipulim arkivor.

Një akuzë ndërkombëtare.

Një trashëgimi e mohuar.

Një krim i pazbardhur.

Një figurë shqiptare e denigruar.

Një monument i rrezikuar.

Nëse për çdo rast fillojmë nga zero, do të jemi gjithmonë të vonuar.

Prandaj duhet të krijojmë një strukturë të përhershme.

Një strukturë që nuk ndryshon sipas qeverive.

Nuk ndryshon sipas partive.

Nuk ndryshon sipas emocioneve të ditës.

Por punon mbi dokumentin, ekspertizën dhe ligjin.

Federata e Arbërisë: nga fjala te organizimi

Federata e Arbërisë e sheh këtë nismë në përputhje me misionin e saj për të lidhur shqiptarët në fushën e kulturës, shkencës, artit, dijes dhe bashkëpunimit institucional.

IDENTITET • UNITET • KULTURË • SHKENCË • ART

Këto nuk duhet të jenë vetëm fjalë.

Duhet të jenë punë.

Duhet të jenë arkiva.

Duhet të jenë institucione.

Duhet të jenë projekte.

Duhet të jenë ura bashkëpunimi.

Dhe, kur është e nevojshme, duhet të jenë edhe mjete për mbrojtjen e së vërtetës shqiptare në arenën ndërkombëtare.

Diaspora nuk duhet të jetë vetëm spektatore

Miliona shqiptarë jetojnë jashtë trojeve shqiptare.

Mes tyre ka profesorë.

Ka juristë.

Ka mjekë.

Ka historianë.

Ka inxhinierë.

Ka gazetarë.

Ka artistë.

Ka studiues.

Ka biznesmenë.

Ka arkivistë.

Ka profesionistë të institucioneve evropiane dhe ndërkombëtare.

Kjo pasuri njerëzore duhet të organizohet.

Diaspora nuk duhet të thirret vetëm kur duhen para.

Duhet të thirret kur duhen dije.

Kur duhen dokumente.

Kur duhet ekspertizë.

Kur duhet përfaqësim.

Kur duhet të ndërtohet një urë me institucionet e vendeve ku jetojnë shqiptarët.

Të mos presim gjithmonë që të tjerët ta shkruajnë historinë tonë

Kjo është sfida.

Jo ta shkruajmë historinë sipas dëshirës sonë.

Por ta dokumentojmë sipas fakteve.

Jo të fshehim atë që nuk na pëlqen.

Por ta përballojmë me prova.

Jo të shpallim të vërtetë çdo pretendim që na favorizon.

Por të kërkojmë standard të njëjtë për çdo pretendim.

Jo të mbrojmë dikë vetëm sepse është shqiptar.

Por as të pranojmë një akuzë vetëm sepse është shkruar nga një autor apo institucion ndërkombëtar.

Standardi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë.

Ky nuk është apel për hakmarrje. Është apel për përgjegjësi.

Federata e Arbërisë nuk kërkon një drejtësi shqiptare kundër një drejtësie ndërkombëtare.

Kërkon drejtësi.

Nuk kërkon që dikush të shpallet fajtor pa gjykim.

Kërkon që provat të shqyrtohen.

Nuk kërkon që historia të manipulohet.

Kërkon që dokumentet të dalin në dritë.

Nuk kërkon hakmarrje ndaj atyre që kanë bërë akuza.

Kërkon që, nëse ka pasur shkelje të ligjit, përgjegjësia të shqyrtohet nga institucionet kompetente.

Dhe mbi të gjitha:

Kërkon që shqiptarët të mos jenë më vetëm objekt i historisë së shkruar nga të tjerët, por subjekt i përgjegjshëm i dokumentimit të historisë së tyre.

Tani duhet të fillojë puna

Koha e deklaratave duhet t’ia lërë vendin kohës së organizimit.

Prandaj Federata e Arbërisë u bën thirrje:

juristëve shqiptarë;

historianëve;

studiuesve;

arkivistëve;

gazetarëve hulumtues;

universiteteve;

institucioneve të Kosovës dhe Shqipërisë;

organizatave të shoqërisë civile;

familjeve të viktimave;

dëshmitarëve;

profesionistëve shqiptarë në diasporë;

dhe çdo individi që posedon dokumente me rëndësi historike apo juridike:

Të bashkohemi rreth dokumentit.

Të krijojmë arkivin.

Të ndërtojmë dosjen.

Të konsultojmë juristët.

Të kërkojmë të vërtetën.

Dhe aty ku provat dhe ligji e lejojnë:

Të kërkojmë drejtësi.

Dhe nëse ekspertiza juridike konstaton se ekziston bazë dhe juridiksion:

Të ndërmarrim edhe veprimet përkatëse juridike.

Shqiptarë, bashkohuni përballë çdo sfide!

Një komb nuk mbrohet vetëm me fjalime.

Mbrohet me dije.

Me dokumente.

Me institucione.

Me kulturë.

Me shkencë.

Me art.

Me drejtësi.

Me njerëz që dinë të punojnë bashkë.

Federata e Arbërisë e vendos këtë apel në hapësirën publike si një ftesë për debat, bashkëpunim dhe organizim.

Sepse koha e përçarjes duhet t’ia lërë vendin kohës së përgjegjësisë.

Ne nuk kërkojmë që bota të na besojë verbërisht.

Kërkojmë që bota të shohë dokumentet.

Ne nuk kërkojmë privilegj para ligjit.

Kërkojmë barazi para ligjit.

Ne nuk kërkojmë hakmarrje.

Kërkojmë drejtësi aty ku provat dhe ligji e justifikojnë.

Dhe mbi të gjitha:

Kërkojmë të vërtetën e dokumentuar dhe të drejtën për ta kërkuar drejtësinë edhe përmes rrugëve juridike.

Nga Federata e Arbërisë

IDENTITET • UNITET • KULTURË • SHKENCË • ART

Për media:

Luan – Asllan Dibrani 
Zëdhënës i Federatës së Arbërisë

Loti yt na vuri përpara ndërgjegjës, o vëlla me uniformë

Drini.us
-
0
Loti yt na vuri përpara ndërgjegjës, o vëlla me uniformë

Luan – Asllan Dibrani, Gjermani

Reflektim mbi dhimbjen e një polici, përçarjen mes nesh dhe përgjegjësinë ndaj lirisë.
Kur të pashë me sy të përlotur, m’u ndal fjala.
Isha larg, por qava me ty. Mbeta përpara fotografisë sate dhe ndjeva se po më hapej një plagë që vitet e kishin mbuluar, pa e shëruar. E mbylla pamjen; fytyra jote mbeti. Sa më gjatë të shihja, aq më thellë më ktheheshin kujtimet.
“Isha larg, por qava me ty, o vëlla në uniformë. Në sytë e tu lexova dhimbjen e shqiptarit për shqiptarët. Loti yt ma hapi kujtesën; fytyra jote më mbeti në zemër.” — Asllan Dibrani
Nuk ta di emrin. Nuk mund ta di gjithçka që përjetoje. Por në shikimin tënd lexova tronditjen e një shqiptari që kishte dalë të ruante njerëzit e vet dhe po përballej me përçarjen e tyre.
Ata kishin dalë të protestonin. Të shprehnin një kërkesë, të mbronin një kauzë, të bashkonin zërin për lirinë e çlirimtarëve. Në atë shesh të Prishtinës duhej të kishte vend për qytetarin, për bindjen e tij dhe për dinjitetin e secilit.
Por, sipas përshkrimeve të përplasjeve, aty u shfaqën edhe fyerjet, kërcënimet dhe bajraktarizmi. Mes njerëzve që prisnin solidaritet hyri zhgënjimi; mes zërave që kërkonin drejtësi u dëgjua edhe përbuzja ndaj njëri-tjetrit.
Ti duhej ta ruaje atë hapësirë të lirë. Ta dëgjoje zemërimin dhe të mos e lejoje të bëhej dhunë. Ta mbroje protestuesin, qytetarin, kolegun — ndërsa brenda vetes duhej të mbaje edhe shqetësimin tënd.
Kë ta mbrosh prej kujt, o vëlla, kur në të dyja anët ke shqiptarë?
Në fytyrën tënde mua m’u duk se kjo pyetje kishte marrë peshën e një guri. Jeleku ta mbulonte kraharorin, por dhimbja kishte gjetur rrugën deri te sytë.
Loti yt ma hapi kujtesën
Loti yt ma ujiti zemrën.
Ra mbi kujtimet e burgut, mbi shpresën që na kishte mbajtur gjallë, mbi besimin se një ditë shqiptarët do të jetonin të lirë dhe do të dinin ta ruanin njëri-tjetrin.
Krahas teje më dolën para syve mijëra varre: të vrarët, të zhdukurit, familjet e shkatërruara nga diskriminimi, dëbimet dhe dhuna që synonte ta zhdukte popullin tim nga toka e vet. M’u shfaqën kolonat e njerëzve që largoheshin prej shtëpive, fëmijët të kapur pas dorës së nënës, pleqtë që kthenin kokën për ta parë edhe një herë oborrin që po linin.
Ti kishe dalë t’i mbroje njerëzit në lirinë e fituar me atë çmim. Në lirinë për të cilën luftuan ushtarët e UÇK-së dhe për të cilën aq shumë familje mbetën përgjithmonë me një vend bosh.
Prandaj pamja jote më dhembi deri në palcë.
M’u kujtuan njerëzit e luftës që sot ndihen të nëpërkëmbur e të harruar. Ata që sakrificën e mbajnë në trup dhe në heshtje, ndërsa përreth tyre përfituesit kërkojnë vëmendje, të paditurit japin leksione dhe britmat e turmës mbulojnë zërin e arsyes.
Sa rëndë është të kesh rrezikuar jetën për këtë tokë dhe më pas të dëgjosh se atdhedashurinë ta matin ata që prej saj kërkojnë vetëm përfitim!
Në një fabul të hidhur, një gjel u ngjit mbi rrënojat e një shtëpie dhe shpalli veten mbret. Poshtë tij, njerëzit kërkonin të afërmit nën gurë. Ai priste duartrokitje.
Kështu më duket bajraktarizmi mbi vuajtjen tonë: një popull mbledh copat e jetës, ndërsa dikush kërkon fron mbi to.
Më doli përpara edhe pamja që më ndjek e nuk më lë të qetë: babai i katër djemve të vrarë, i përlotur, duke kërkuar bukë në kazanët e plehrave.
Katër mungesa në një familje. Një baba duke kërkuar të mbijetojë.
Çfarë vlere kanë ceremonitë tona, nëse mirënjohja nuk arrin deri te sofra e tij? Çfarë kuptimi kanë fjalimet për sakrificën, kur njeriu që ka humbur gjithçka mbetet pa përkujdesje?
M’u kujtuan edhe ish-ushtarët që kanë humbur jetën nga vetëvrasja. Dhimbja e secilit ka historinë e vet; nuk mund të përmblidhet në një shkak të vetëm. Por këto humbje na kërkojnë të pyesim për vetminë që nuk e pamë, për thirrjen që nuk e dëgjuam dhe për ndihmën që nuk mbërriti në kohë.
Pastaj mendova për dallimin mes atij që rrezikoi jetën dhe atij që kërkoi më vonë ta përvetësonte lavdinë. Mes ushtarit që mbajti barrën dhe përfituesit që e ktheu emrin e luftës në privilegj.
Sa më gjatë të shihja ty, aq më fort më ktheheshin burgjet dhe fronti. Më kujtoheshin njerëzit që hynë në atë rrugë pa kërkuar kapital, rrahje krahësh apo favore. Donin që ky popull të jetonte i lirë.
Edhe unë atë shpresë e kam mbajtur në burg.
Nga ajo kujtesë më doli një thirrje:
O Adem Jashari, për mua njeriu i shekullit dhe simboli i qëndresës së UÇK-së, pse të mos ishe edhe ti në ballë të asaj proteste — në ndërgjegjen tonë?
Sakrifica jote duhej të na printe përpara çdo ambicieje personale. Kujtimi i Prekazit duhej të na kërkonte përulësi dhe përgjegjësi ndaj njëri-tjetrit.
Emrin tënd e thërrasim. A jemi të gatshëm ta mbajmë peshën morale të tij?
Pse të mos ishte mes jush edhe Coli, ai që unë e quaj ushtar dhe hero të gjallë, ndërsa ditët po i treten në burgun e Hagës?
M’u kujtuan edhe të tjerët që përballen me burgimin e vendimet e Gjykatës Speciale, bashkë me familjet që i presin. Mungesa e tyre duhet të na bëjë më të përgjegjshëm ndaj kauzës për të cilën mblidhemi.
Jo në emrin tim, jo në emër të UÇK-së!
Për goditjen e një të moshuari, siç është përshkruar nga ajo protestë, qëndrimi im është i prerë:
JO NË EMRIN TIM!
Jo në emër të burgut tim. Jo në emër të sakrificave tona. Jo në emër të të rënëve.
Jo në emër të UÇK-së!
Kush mban emblemën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ka detyrimin ta nderojë me sjelljen e vet. Ajo mbart kujtesën e jetëve të dhëna dhe të familjeve të thyera. Nuk mund të përdoret si mbulim për një grusht kundër një njeriu të pambrojtur.
Mendova për atë të moshuar duke u kthyer në shtëpi. Për familjen që do t’ia shihte fytyrën. Për një nip që mund ta pyeste: “Gjysh, çfarë të ndodhi?”
Çfarë do t’i thoshim atij fëmije për nderin dhe trimërinë?
Dhuna e një individi nuk përfaqëson gjithë veteranët apo protestuesit. Pikërisht për këtë duhet ta kundërshtojmë qartë, që askush të mos marrë të drejtën të flasë në emrin tonë përmes grushtit.
Këtu lind edhe një pyetje për ata që kërkojnë qendrën e vëmendjes: çfarë bëni ju që kjo kauzë të mbrohet me besueshmëri dhe dinjitet?
Për vendimet gjyqësore përgjigjen institucionet dhe provat. Por mënyra si sillemi në emër të luftës është përgjegjësia jonë. Kush provokon për t’u dukur, kush e ul debatin në fyerje, kush e përdor sakrificën për interes, e dobëson vetë mbrojtjen që pretendon se po i bën asaj historie.
Lotët e krokodilit nuk e shlyejnë këtë përgjegjësi.
Të qëndrosh pranë njerëzve të luftës vetëm kur ka kamera, të kërkosh vëmendje me veshje e sjellje provokuese, të rrahësh gjoksin dhe të bërtasësh mbi të tjerët, nuk mjafton për të dëshmuar solidaritet.
Ai provohet pasi sheshi zbrazet.
A shkon te familja që pret? A ndihmon ish-ushtarin në vështirësi? A e kundërshton të gabuarën kur vjen nga dikush që ke pranë?
Aty matet sinqeriteti.
Drejtësia kërkon prova dhe përgjegjësi
Përtej kërkesës për lirimin e katër ish-krerëve të UÇK-së, kërkoj që Shqipëria dhe Kosova, me mbështetjen e shqiptarëve, të ndërmarrin një nismë të përbashkët juridike ndërkombëtare për shqyrtimin e pretendimeve të Dick Martyt dhe të pasojave të raportit të tij.
Të vlerësohen nga juristë rrugët e ligjshme për kërkimin e përgjegjësive dhe mundësia e një padie ndaj subjekteve përgjegjëse. Vdekja e autorit nuk i mbyll pyetjet për saktësinë dhe ndikimin e pretendimeve të tij. Çdo dyshim për ndikime serbe apo ruse duhet të hetohet dhe të argumentohet me prova.
Një kërkesë kaq serioze duhet të përgatitet me dokumente, dëshmi dhe ekspertizë, që të mund të dëgjohet e të vlerësohet ndërkombëtarisht.
Duhet të shqyrtojmë me ndershmëri edhe rolin tonë në krijimin e Gjykatës Speciale. Institucionet tona kontribuuan në ngritjen e saj; kemi detyrimin të kërkojmë transparencë, paanshmëri dhe respekt të plotë për të drejtat e të akuzuarve.
Zemërimi duhet të na çojë te një punë e përgjegjshme. Te kërkimi i së vërtetës. Te guximi për të pranuar edhe gabimet tona.
Dhe këtu kthehem përsëri te ti, o vëlla në uniformë.
Te ti nisi ky shkrim. Në fytyrën tënde u lidhën gjithë ato kujtime.
Mendova për nënën që të pret. Ajo të njeh që përpara uniformës. E dallon lodhjen tënde, shqetësimin që përpiqesh ta fshehësh dhe heshtjen që të rëndon pas një dite të vështirë.
Në atë fotografi ajo do të shihte të birin.
Do të doja të isha pranë teje, të ta vija dorën në sup dhe të të thosha:
“Të pashë, vëlla. Ta ndjeva dhimbjen. Mos e mbaj vetëm.”
Isha larg dhe qava. Por loti yt më la edhe një detyrë: të mos mësohem me poshtërimin, të mos hesht përballë dhunës dhe të kërkoj që mirënjohja të bëhet përkujdesje konkrete.
Ai lot ushqeu tek unë urinë për dije, liri dhe atdhedashuri. Më kujtoi se dashuria për kombin duhet të arrijë te njeriu: te plaku i pambrojtur, te familja e dëshmorit, te ish-ushtari që kërkon ndihmë, te qytetari që proteston dhe te polici që ruan sigurinë e tij.
Ti më mbete në mendje, o polic.
Pasi sheshi u zbraz dhe britmat pushuan, mbete ti në kujtesën time: një djalë që duhet të kthehet në shtëpi, të heqë uniformën dhe të gjejë pak qetësi.
Atë që unë e pashë në një fotografi, ti e mbajte mbi supe.
“Liria e fituar me gjak nderohet çdo ditë, kur askënd nuk e lëmë të pambrojtur mes nesh.”
Nga Asllan Dibrani-Luani
Ish i burgosur politik, shkrimtar, poet, piktor dhe veprimtar me dekada përkushtimi ndaj lirisë, kulturës dhe çështjes kombëtare.
I thyer në zemër nga loti i një vëllai në uniformë.

Nga anashkalimi te etiketimi si “fraksion”

Drini.us
-
0
Nga anashkalimi te etiketimi si “fraksion”

Nga Osman Osmani

HISTORIA NUK ËSHTË PRONË – PJESA IV

Nga anashkalimi te etiketimi si “fraksion”

Veprimtaria e vitit 1983, BPK-ja, qarkorja e brendshme dhe përgatitja e përjashtimit politik

Përmbledhje

Kjo pjesë shqyrton zhvillimet e vitit 1983, kur përplasja brenda LRSSHJ-së kaloi nga mosmarrëveshjet për përfaqësimin dhe kompetencat te përpjekjet për delegjitimim politik të ish-PKMLSHJ-së. Fakti është se ish-PKMLSHJ-ja nuk u largua vullnetarisht nga Lëvizja, por vazhdoi veprimtarinë përmes Bashkimit të Punëtorëve të Kosovës, botimeve politike dhe punës me mërgatën, mbi bazën e marrëveshjeve të bashkimit të vitit 1982.

Në të njëjtën kohë, përfaqësimi i saj u kufizua, nismat u trajtuan pa konsultim të plotë, akuzat qarkulluan pa verifikim dhe një qarkore e brendshme e shpalli paraprakisht këtë rrymë “fraksion”. Dokumentet tregojnë se etiketa nuk ishte pikënisja e konfliktit, por përfundimi i një procesi anashkalimi, mosbesimi dhe rivaliteti për kontrollin e strukturave të përbashkëta. Ato nuk provojnë se çdo kundërshtar ishte bashkëpunëtor i armikut, por dëshmojnë se mungesa e pjesëmarrjes së barabartë e dobësoi Lëvizjen dhe e zhvendosi energjinë nga përballja me shtetin jugosllav drejt konfliktit të brendshëm.

Nga zhvillimet e vitit 1982 te konflikti i vitit 1983

Pjesa III e kësaj serie trajtoi zhvillimet e vitit 1982: mandatin e përbashkët të dalë nga bashkimi, goditjen e rrjeteve vepruese në Kosovë dhe fillimin e konfliktit për përfaqësimin e LRSSHJ-së në mërgatë.

Viti 1983 e bëri këtë konflikt më të dukshëm. Në Kosovë zhvillohej procesi më i madh gjyqësor i kohës kundër drejtuesve dhe veprimtarëve të PKMLSHJ-së. Në mërgatë, pjesëtarët e ish-PKMLSHJ-së vazhdonin veprimtarinë në emër të LRSSHJ-së, themelonin Bashkimin e Punëtorëve të Kosovës dhe botonin materiale politike. Në të njëjtën kohë, kundër tyre përhapej një interpretim sipas të cilit kjo veprimtari ishte e paautorizuar, përçarëse dhe “fraksioniste”.

Kjo pjesë ndjek kalimin nga përballje gjyqësore te konflikti i brendshëm organizativ. Dokumentet pasqyrojnë një proces të dallueshëm: ndërsa PKMLSHJ-ja goditej nga shteti jugosllav dhe drejtuesit e saj mbronin publikisht programin e organizatës, në mërgatë po kufizohej përfaqësimi i saj, po zhvillohej veprimtari pa konsultim të plotë, po qarkullonin akuza të paverifikuara dhe, në fund, ish-PKMLSHJ-ja po shpallej paraprakisht “fraksion”.

Qëndrimi i Rexhep Maqedoncit para gjyqit

Më 7 shkurt 1983, në Gjykatën e Qarkut në Prishtinë filloi gjykimi i 23 veprimtarëve shqiptarë të akuzuar për veprimtari në PKMLSHJ. I akuzuari i parë ishte Rexhep Maqedonci, njëri nga drejtuesit e organizatës.

Mbrojtja e tij e shkruar, e përgatitur në kushtet e burgimit dhe, sipas dëshmisë së publikuar, me ndihmën e profesor Ahmet Qeriqit përmes komunikimit të fshehtë ndërmjet të burgosurve, e shtjellonte më gjerësisht këtë qëndrim. Kërkesën për Republikë e paraqiste si kërkesë të ligjshme për liri, barazi dhe drejtësi, ndërsa formimin e PKMLSHJ-së e lidhte me parimin e vetëvendosjes dhe me pozitën e pabarabartë të shqiptarëve në federatë.

Kjo dëshmi provon se përballë gjykatës jugosllave, Rexhepi nuk e mohoi organizatën, nuk e mohoi programin e saj dhe nuk u distancua nga kërkesa për Republikë.

Mbrojtja e plotë mund të lexohet këtu:

Mbrojtja e Rexhep Maqedoncit, njërit nga drejtuesit e Organizatës për Republikë – PKMLSHJ

Një mbrojtje që shqetësoi propagandën jugosllave

Raportimi i gazetës së Beogradit “Politika” dëshmon se Rexhep Maqedonci nuk u pendua dhe nuk u distancua nga programi politik për të cilin gjykohej. Ai deklaroi se pikëpamjet e tij nuk kishin ndryshuar dhe se vazhdonte ta mbronte kërkesën që Kosova të bëhej republikë në kuadër të Jugosllavisë.

Kur kryetari i trupit gjykues u përpoq ta ndërpriste, Rexhepi këmbënguli të shpjegonte për çfarë kishte luftuar dhe përse ndodhej para gjyqit. Ai tha se dëshironte ta dëgjonte edhe babai i tij, i cili ndodhej në sallë. Kundërshtoi cilësimin e demonstratave si kundërrevolucionare dhe mbrojti të drejtën e shqiptarëve për barazi republikane.

Mënyra se si “Politika” e përcolli qëndrimin e të akuzuarve prodhoi një efekt që nuk ishte parashikuar nga aparati propagandistik. Korrespondenti Zejnel Zejneli përdorte gjuhën zyrtare të regjimit, duke i quajtur të akuzuarit “nacionalistë”, “irredentistë” dhe “armiq”. Megjithatë, vetë përshkrimi i Rexhep Maqedoncit duke folur qetë dhe duke këmbëngulur ta përfundonte fjalën e paraqiste atë si kundërshtar politik që mbronte bindjet e veta para gjyqit.

Ndaj këtij raportimi reagoi gjeneral koloneli i aviacionit jugosllav Stevan Roglić. Ai tërhoqi vërejtjen se paraqitja e gjerë e fjalëve dhe sjelljes së të akuzuarve mund të prodhonte efekt të kundërt dhe t’i nxiste përkrahësit e tyre. Krahasimi që ai bëri me jehonën e qëndrimit të Gjorgje Dimitrovit në procesin e Lajpcigut tregon shqetësimin e regjimit: një proces i menduar për diskreditim mund t’u jepte të akuzuarve autoritet politik.

Ky reagim është domethënës. Përfaqësuesi i lartë ushtarak jugosllav e kuptonte se botimi i qëndrimit të Rexhep Maqedoncit mund ta kthente procesin kundër vetë regjimit. I akuzuari nuk shfaqej si kriminel, por si njeri që mbronte me argumente një kërkesë politike.

Dokumentet përkatëse mund të lexohen këtu:

Qëndrimi im nuk ka ndryshuar: ne duam që Kosovës t’i jepet statusi i Republikës

Nacionalsocializmit serb kurrë s’i ka pëlqyer e vërteta

Nga goditjet gjyqësore te përgojimet brenda burgut

Proceset gjyqësore dëshmuan se PKMLSHJ-ja nuk ishte një sajesë e disa individëve në mërgim. Ajo kishte dokumente programore, struktura organizative, rrjet veprimtarësh në vend dhe njerëz të gatshëm ta mbronin platformën e saj edhe përballë hetuesve, gjykatave dhe dënimeve shumëvjeçare.

Ky fakt është pikënisje e rëndësishme për të kuptuar edhe zhvillimet në mërgatë. Ndërsa në Kosovë organizata goditej nga aparati shtetëror jugosllav, në rrethe të caktuara të ish-organizatave dhe grupeve të tjera shqiptare përhapeshin dyshime, përfolje dhe akuza kundër drejtuesve e veprimtarëve të PKMLSHJ-së. Në shënjestër viheshin Rexhep Maqedonci, Vahedin Azemi, Fatmir Bajrami dhe drejtues të tjerë, por edhe njerëz që bashkëpunonin me ta ose konsideroheshin të afërt me këtë rrymë politike.

Në këto përfolje përfshiheshin herë pas here edhe veprimtarë që vepronin nga platforma dhe në emër të PKMLSHJ-së, si Halil Alidema. Ai vepronte me profilin dhe autoritetin e vet politik, dhe kishte lidhje bashkëpunimi me një pjesë të rëndësishme të veprimtarëve të organizatës për Republikë.  – PKMLSHJ. Një pjesë e njerëzve që kishin pasur punë me te si jasht burgut ashtu edhe në burg kishin krijuar mendimin se ai ishte udhëheqës i PKMLSHJ, ose së paku njëri prej udhëheqësve kryesor të sajë. Në këtë veprimtari dhe në rrethin e këtij bashkëpunimi përfshiheshin edhe intelektualë të tjerë të njohur, ndër më të vendosurit dhe më të guximshmit e kohës.

Është veçanërisht e dhimbshme dhe e patolerueshme që shumë veprimtarë të PKMLSHJ-së, pasi ishin arrestuar, torturuar çnjerëzisht gjatë hetimeve dhe dënuar me shumë vite burg, të përballeshin edhe me akuza e armiqësi nga eksponentë të caktuar të grupimeve të tjera politike. Sipas dëshmive të ish të burgosurve politikë, krahas keqtrajtimit nga organet e burgut, ndaj veprimtarëve të PKMLSHJ-së dhe atyre që shprehnin afërsi ose mirëkuptim për ta ushtroheshin përfolje, insinuata, akuza dhe trysni edhe nga bashkëvuajtës të caktuar.

Këto sjellje nuk mund t’u ngarkohen të gjithë të burgosurve politikë dhe as të gjitha organizatave, por nuk mund të heshtet fakti se disa njerëz, të cilët vuanin burgun për të njëjtën çështje kombëtare dhe ishin persekutuar nga i njëjti armik, trajtoheshin jo vetëm pa solidaritetin e domosdoshëm njerëzor, por deri edhe armiqësisht brenda llojit. Në vendin ku vuajtja e përbashkët duhej të krijonte mirëkuptim dhe afërsi, depërtonin kultura e dyshimit, etiketimi politik dhe përpjekja për delegjitimimin e tjetrit.

Dallimet programore dhe organizative ndërmjet rrymave ishin reale. Po ashtu, shumë veprimtarë të organizatave të tjera kishin vuajtur burgime të rënda dhe kishin dhënë kontribute që nuk mund të relativizohen. Megjithatë, diskutimi politik në disa raste u zëvendësua me dyshime, insinuata dhe pohime të pambështetura.

Kjo klimë nuk mbeti e mbyllur brenda burgjeve. Ajo u bart edhe në mërgatë, ku përfoljet dhe dyshimet u përdorën gradualisht për ta cenuar përfaqësimin e ish-PKMLSHJ-së, për ta paraqitur atë si “fraksion” dhe për ta përgatitur politikisht përjashtimin e saj nga Lëvizja që kishte bashkëthemeluar.

Debati për autorësinë e demonstratave të vitit 1981

Një burim i këtij rivaliteti ishte edhe debati për autorësinë politike të demonstratave të marsit dhe prillit 1981. Eksponentë të rrymave të ndryshme pretendonin rol përcaktues në organizimin e tyre, ndonëse programet e tyre politike deri pas demonstratave qëndronin në shpërputhje të plotë me kërkesën për Republikë.

PKMLSHJ-ja e kishte artikuluar me shkrim kërkesën “Kosova Republikë!” për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi para demonstratave dhe kishte zhvilluar veprimtari e aksione konkrete, duke udhëhequr kështu luftën politike për republikë para, gjatë dhe pas demonstratave të vitit 1981.

Kjo nuk do të thotë se PKMLSHJ-ja ishte organizatorja e vetme e demonstratave. Demonstratat u shndërruan në një lëvizje popullore shumë më të gjerë se cilado organizatë ilegale. Por po aq e padrejtë është që rivalitetet e mëvonshme të përdoren për të mohuar platformën paraprake të PKMLSHJ-së, veprimtarinë e saj në vend dhe sakrificën e njerëzve të dënuar në emër të asaj platforme

Interesi i aparatit jugosllav për përçarje

Sulmi ndaj ish-PKMLSHJ-së nuk mund të shqyrtohet i shkëputur nga veprimtaria e shtetit jugosllav kundër rezistencës shqiptare. Organet e sigurimit, rrjeti i bashkëpunëtorëve dhe përfaqësitë diplomatike jugosllave, të përdorura për mbikëqyrjen dhe goditjen e mërgatës politike, kishin interes të drejtpërdrejtë në nxitjen e mosbesimit dhe të konflikteve ndërmjet organizatave shqiptare.

Ajo që mund të konstatohet është pasoja objektive. Nga njëra anë, shteti jugosllav arrestonte, dënonte dhe kriminalizonte organizatën. Nga ana tjetër, brenda rezistencës shqiptare po zhvillohej një proces delegjitimimi i të njëjtëve njerëz. Pavarësisht nëse burimi ishte ndërhyrja e armikut, rivaliteti politik, ambicia për kontroll ose një ndërthurje e këtyre faktorëve, rezultati ishte dobësimi i besimit dhe zhvendosja e energjisë nga kundërshtimi i pushtetit drejt konfliktit të brendshëm.

Themelimi i Bashkimit të Punëtorëve të Kosovës

Në rrethanat kur përfaqësuesit e ish-PKMLSHJ-së po përballeshin me përpjekje për nënshtrim, anashkalim dhe eliminim politik, si dhe me etiketimin e tyre si “fraksion”, përpara nesh shtroheshin dy mundësi: ose t’i pranonim në heshtje akuzat e padrejta dhe përjashtimin nga Lëvizja që e kishim iniciuar dhe bashkëthemeluar, ose ta vazhdonim veprimtarinë në përputhje me vendimet e bashkimit të 17 shkurtit dhe 15 majit 1982. Ne zgjodhëm rrugën e dytë. Prandaj, së bashku me bashkatdhetarë të gatshëm për bashkëveprim, vendosëm të krijonim një strukturë që do ta organizonte veprimtarinë politike, botuese dhe mobilizuese në mesin e punëtorëve shqiptarë në mërgim. BPK-ja nuk u konceptua si organizatë rivale dhe as si dalje nga LRSSHJ-ja, por si strukturë veprimi në kuadër të saj dhe si mënyrë për ta vazhduar luftën kundër pushtetit jugosllav, duke u mbështetur në platformën dhe vendimet e bashkimit.

Më 14 mars 1983, në Gärtringen, në rrethinën e Shtutgartit, u mbajt Kuvendi i parë i Bashkimit të Punëtorëve të Kosovës. BPK-ja nuk u konceptua si organizatë kundër LRSSHJ-së, por si organizatë e brendshme e saj, e ngarkuar me veprimtarinë ndërmjet punëtorëve shqiptarë në mërgim.

Sipas dëshmisë së Nysret Hajdarit, në Kuvendin themelues morën pjesë: Abdullah Prapashtica, Nuhi Sylejmani, Hasan Veselaj, Nysret Hajdari, Gëzim Bekteshi, Jahir Jahiri, Enver Ismajli, Sahit Tofaj, Qazim Zekaj.

Në përfundim të mbledhjes u zgjodh edhe organi drejtues. Kryesues u zgjodh Nuhi Sylejmani, ndërsa anëtarë Hasan Veselaj, Jahir Jahiri, Gëzim Bekteshi, Enver Ismajli dhe Nysret Hajdari. Në kujtimet e Nysret Hajdarit ky organ emërtohet “Komiteti Drejtues i LRSSHJ-së

Këta janë emrat e dokumentuar të pjesëmarrësve të Kuvendit themelues, jo domosdoshmërisht lista e plotë e të gjithë anëtarëve dhe bashkëpunëtorëve që iu bashkuan BPK-së gjatë veprimtarisë së mëvonshme. Faton Topalli dhe unë, të cilët u kthyem në Gjermani më 29 prill 1983, nuk ishim të pranishëm në Kuvendin e 14 marsit, por u përfshimë drejtpërdrejt në vazhdimin e veprimtarisë dhe, bashkë me Abdullah Prapashticën, në nxjerrjen e numrave të parë të “Punëtorit” gjatë muajit maj.

Nevoja për një organizim të tillë buronte nga vetë përbërja shoqërore e mërgatës. Punëtorët shqiptarë në Gjermani, Zvicër dhe vende të tjera kishin nevojë për informim, organizim dhe lidhje me kërkesat politike e shoqërore të popullit shqiptar në Jugosllavi. BPK-ja synonte të sensibilizonte edhe punëtorinë dhe opinionin e vendeve ku jetonin mërgimtarët.

Pas publikimit të “Komenti Politik” në emër të LRSSHJ në shqip e serbokroatisht qysh në vitin 1982, më 31 mars 1983 u botuan në 900 kopje “Platforma Politike, Programi dhe Statuti i LRSSHJ-së” dhe platforma e BPK-së. Më pas dolën “Punëtori”, dhe “Kosovarja”. Këto botime dëshmojnë se pjesëtarët e ish-PKMLSHJ-së nuk ishin tërhequr nga veprimtaria dhe as nuk vepronin kundër synimit për Republikë. Ata vazhdonin ta konsideronin veten pjesë të LRSSHJ-së dhe vepronin mbi bazën e marrëveshjeve të 17 shkurtit dhe 15 majit 1982.

Pikërisht kjo veprimtari u përdor më vonë si argument kundër tyre. Në vend që të shqyrtohej në organet e përbashkëta se si duhej të funksiononte BPK-ja dhe si duhej të përfaqësohej në Lëvizje, botimi i platformës u paraqit si dëshmi e një organizimi paralel dhe e synimit për dominim.

Këtu fillon të bëhet i qartë kalimi nga mosmarrëveshja politike te konflikti organizativ: një nismë që nga autorët e saj konsiderohej pjesë e punës së përbashkët, nga kundërshtarët po interpretohej si veprimtari jashtë strukturave të Lëvizjes.

Rikthimi në Gjermani dhe vazhdimi i veprimtarisë

Më 29 prill 1983, Faton Topalli dhe unë u kthyem nga Turqia në Gjermani. Ishim në kushte të vështira dhe, bashkë me Abdullah Prapashticën, gjetëm strehim e mbështetje para së gjithash te bashkëveprimtarët e ngushtë të Jusuf e Bardhosh Gërvallës në Gjermani dhe të Kadri Zekës në Zvicër. Për një periudhë, veprimtaria u zhvillua edhe nga banesa e Nuhi Sylejmanit, megjithëse familja e tij kishte mundësi të kufizuara dhe mbajtja e veprimtarëve pa status të rregulluar përbënte rrezik të drejtpërdrejtë për te.

Në këto rrethana u përgatitën dhe u shpërndanë materiale politike në shqip dhe në gjuhë të tjera. Nysret Hajdari e Hasan Veselaj dhe bashkëveprimtarë të shumtë ndihmuan me mjete financiare, strehim dhe shpërndarje. Veprimtaria konkrete ndër të tjera përfshinte kontaktet me punëtorët, shpërndarjen e “Punëtorit” dhe të “Zërit të Kosovës”, botimin e materialeve dhe sensibilizimin e opinionit.

Kjo vazhdimësi është e rëndësishme për vlerësimin e konfliktit. Pjesëtarët e ish-PKMLSHJ-së nuk u larguan nga LRSSHJ-ja dhe as nuk deklaruan formimin e një organizate kundër saj. Ata vazhduan të vepronin në emër të vijës politike të bashkimit, edhe pse qasja e tyre në drejtimin e përbashkët dhe në “Zërin e Kosovës” po kufizohej.

Drejtuesit dhe veprimtarët e BPK-së, bashkë me “Punëtorin”, shpërndanin edhe gazetën “Zëri i Kosovës”, gjë që nuk e bënin ish-organizatat e tjera; përkundrazi, ato e luftonin këtë veprimtari deri edhe hapur.

Kështu, veprimtaria e BPK-së u bë pikë konkrete për përplasjen mbi kompetencat, përfaqësimin dhe kontrollin e mjeteve të komunikimit të Lëvizjes. Në vend që kjo çështje të zgjidhej përmes një marrëveshjeje të re ose të një vendimi të përbashkët, ajo u shndërrua gradualisht në argument e përpjekje për delegjitimimin e njërit krah.

Qarkorja e brendshme dhe gjykimi pa dëgjimin e palës tjetër

Pas themelimit të BPK-së dhe zhvillimit të kësaj veprimtarie, një nga dokumentet më domethënëse të periudhës ishte qarkorja e brendshme e shpërndarë në emër të LRSSHJ-së “lidhur me rastin e ish-PKMLSHJ-së”. Ajo u hartua si reagim ndaj broshurës me platformën e LRSSHJ-së dhe të BPK-së.

Qarkorja nuk paraqet analizë të paanshme të mosmarrëveshjeve dhe as merret me vlerësimin e përmbajtjes së materialeve në fjalë. Vija e qartë politike dhe përkrahja në rritje për BPK-në i vuri ne siklet eksponentët bajraktarë. Ata ndërtojnë një aktakuzë politike kundër njërit prej përbërësve themelues të Lëvizjes. Ish-PKMLSHJ-ja paraqitet si grup i ngushtë familjar, pa ndikim, pa aftësi intelektuale dhe organizative, me prirje për intrigë, dominim dhe përçarje.

Puna e mëparshme e Abdullah Prapashticës në organet e sigurimit përdoret për të ushqyer dyshimin se organizata mund të ishte vepër e UDB-së, pa u paraqitur ndonjë dokument që do ta provonte këtë lidhje.

Problemi nuk qëndron vetëm te gjuha fyese. Edhe procedura ishte arbitrare. Qarkorja u drejtohej anëtarëve dhe kërkonte që materiali kundër ish-PKMLSHJ-së të plotësohej në biseda e mbledhje me shembuj të tjerë. Në vend që akuzat t’u paraqiteshin personave të apostrofuar dhe atyre t’u jepej mundësia të përgjigjeshin, kërkohej grumbullimi i mëtejshëm i materialit në mungesë të tyre.

Dokumenti thotë se kërkohej mendimi i anëtarëve para marrjes së një vendimi, por në të njëjtën kohë e shpall ish-PKMLSHJ-në “fraksion”. Përfundimi ishte dhënë para procedurës që pretendohej se do ta përcaktonte atë. Kjo kundërthënie e bën qarkoren jo dokument diskutimi, por mjet për përgatitjen e anëtarësisë që ta pranonte si të mirëqenë delegjitimimin e palës tjetër.

Në vend të debatit ndërmjet bashkëthemeluesve, u ndërtua një proces i njëanshëm gjykimi. Njerëzit akuzoheshin dhe diskreditoheshin pa u njoftuar zyrtarisht për të gjitha akuzat, pa marrë dokumentin për përgjigje dhe pa një ballafaqim të barabartë në organet e përbashkëta.

Kjo është pika ku konflikti organizativ kalon në përjashtim politik: kundërshtimi i një nisme të caktuar nuk trajtohet më si mosmarrëveshje për kompetencat, por si provë se një grup i tërë nuk i përket më Lëvizjes.

Teksti i qarkores mund të lexohet këtu:

Qarkore e brendshme lidhur me rastin e ish-PKMLSHJ-së

Problemi i datimit dhe i autorësisë së qarkores

Qarkorja është publikuar më vonë me përcaktimin se i përket vitit 1983. Megjithatë, vetë teksti thotë se letërkëmbimi ishte ndërprerë “aty nga viti i ri 1983/84”. Kjo tregon se dokumenti, të paktën në formën e publikuar, mund të jetë hartuar në fund të vitit 1983 ose pasi kishte filluar viti 1984.

Prandaj, derisa të bëhet publik origjinali i plotë me datën, nënshkrimin, autorin dhe organin që e ka miratuar, qarkorja nuk duhet të datohet me saktësi më të madhe sesa lejon përmbajtja e saj. Po kështu, shënimet shpjeguese të shtuara nga redaksia gjatë publikimit duhet të dallohen nga teksti origjinal i dokumentit.

Si u shndërrua mosmarrëveshja në etiketën “fraksion”

Qarkorja e shndërroi mosmarrëveshjen organizative në ndarje politike. Deri atëherë mund të diskutohej për kompetencat e BPK-së, për përmbajtjen e platformës, për mënyrën e botimit dhe për raportet me “Zërin e Kosovës”. Pas shpalljes së njërit përbërës si “fraksion”, diskutimi nuk zhvillohej më ndërmjet palëve të barabarta.

Etiketa krijonte një hierarki të re: njëra rrymë paraqitej si vetë Lëvizja, ndërsa tjetra si devijim prej saj. Por as marrëveshja e 17 shkurtit dhe as bashkimi i 15 majit nuk i kishin dhënë njërës ish-organizatë të drejtën që ta shpallte tjetrën jashtë Lëvizjes.

Përgjegjësitë individuale duhej të vlerësoheshin mbi bazën e veprimeve konkrete. Kundërshtimet ndaj një botimi ose ndaj një propozimi programor duhej të diskutoheshin në organet e përbashkëta. Përdorimi i biografisë së një drejtuesi, i lidhjeve familjare ose i përgjithësimeve ndaj një grupi të tërë nuk mund ta zëvendësonte këtë procedurë.

Në këtë kuptim, etiketa “fraksion” nuk ishte thjesht përshkrim i një gjendjeje ekzistuese. Ajo ishte instrument politik: e ndryshonte statusin e palës tjetër, e zhvendoste barrën e provës mbi të dhe e bënte të panevojshëm ballafaqimin e barabartë.

Nga kundërshtimi te përvetësimi i kërkesës për Republikë

Duhet kujtuar edhe një ndryshim domethënës në qëndrimet e disa rretheve. Platforma politike e PKMLSHJ-së dhe kërkesa për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi fillimisht u pritën me skepticizëm e mosbesim, madje edhe me akuza për «tradhti» dhe veprimtari të dyshimtë. Kur kërkesa për Republikë u shndërrua në kërkesë popullore dhe fitoi mbështetje më të gjerë politike, ajo u përqafua edhe nga njerëz e rryma që më parë e kishin kundërshtuar.

Prandaj është e drejtë të pyetet: si ndodhi që disa prej tyre më vonë kërkuan ta paraqitnin veten si bartësit kryesorë të kësaj kërkese, ndërsa nismëtarët dhe veprimtarët e saj të hershëm t’i etiketonin si «fraksionistë», të dyshimtë ose të huaj për Lëvizjen? Kjo kundërthënie duhet të shqyrtohet duke ballafaquar deklaratat dhe dokumentet programore të kohës me qëndrimet e mëvonshme.

Ndërkohë, ndarjet dhe akuzat e ndërsjella vazhduan edhe mes njerëzve që e kishin quajtur PKMLSHJ-në «agjenturë» ose shkaktare të përçarjeve. Madje, në mërgatë pati edhe përplasje fizike me pasoja tragjike në Gjermani e Zvicër, ku ishin të përfshirë pikërisht ata që na kishin shpallur si “fraksionistë” përfaqësuesit e ish-PKMLSHJ, pikërisht iniciatorët dhe bashkëthemeluesit e LRSSHJ dhe që tani donin të “disiplinonin” njëri tjetrit dhe të merrnin kontrollin Lëvizjes për republikë. Këto ngjarje nuk mund të lihen jashtë shqyrtimit të zhvillimeve dhe akuzave dhe armiqësive që qarkullonin brenda Lëvizjes.

Kjo kundërshton përpjekjen për t’ia ngarkuar asaj përgjegjësinë për përçarjet. Shkaqet duhen kërkuar në zhvillimet konkrete, përfshirë luftën për kontroll, mospranimin e pluralitetit dhe përdorimin e dyshimit për ta delegjitimuar kundërshtarin politik. Qarkorja kundër ish pjesëtarëve të PKMLSHJ-së duhet shqyrtuar në këtë kontekst, si një dëshmi e hershme e gjuhës së përjashtimit.

As zhvillimet e mëvonshme nuk e mbështesin paraqitjen e PKMLSHJ-së si burim të përçarjeve në Lëvizje. Në vështrimin për librin Skënder Ibishi – Liria nuk ka çmim, Ahmet Qeriqi vlerëson se veprimtaria e Abdullah Prapashticës, Osman Osmanit, Faton Topallit, Fatmir Bajramit dhe bashkëveprimtarëve të tyre në mërgatë i shërbeu çështjes. Duke pranuar se mes grupeve kishte ndarje, ai thekson gatishmërinë për bashkëveprim dhe shprehet se, sipas njohurive të tij, PKMLSHJ-ja nuk ishte pengesë dhe nuk veproi në dëm të çështjes. Shkrimi i Ahmet Qeriqit në Radio Kosova e Lirë.

Jam krenar për bashkëveprimtarët e mi të ish PKMLSHJ-së, të cilët, si në burgje ashtu edhe jashtë tyre, nuk ranë pre e provokimeve dhe nuk u përfshinë në intriga, shpifje apo përplasje fizike me pasoja tragjike. U jam mirënjohës edhe atyre bashkëveprimtarëve të urtë e atdhetarë që na këshillonin dhe këmbëngulnin t’u shmangeshim polarizimit e fërkimeve me përfaqësuesit e organizatave të tjera në mërgim. Siç na thoshin, përçarjen e konfliktet mes nesh e dëshironte armiku ynë i përbashkët.

Dëshmia e Ibrahim Çavollit: nga vlerësimi për tre përfaqësuesit te dallimi politik

Për ta kuptuar natyrën e kësaj përplasjeje, ka rëndësi dëshmia e përfaqësuesit të shtetit shqiptar në Turqi, Ibrahim Çavollit, për përshtypjet e tij ndaj tre përfaqësuesve të ish PKMLSHJ-së dhe për bisedat që zhvilloi në atë periudhë edhe me veprimtarë të tjerë.

Në kujtimet e botuara në librin Jam kosovar…, Çavolli shkruan se kishte njohur drejtpërdrejt Abdullah Prapashticën, Osman Osmanin dhe Faton Topallin. Ai i përshkruan si tre veprimtarë të lidhur ngushtë me njëri-tjetrin, “si të ishin tre vëllezër”: të sjellshëm, të ditur, modestë, të guximshëm dhe të përgatitur. Megjithëse ishin shumë më të rinj se ai, Çavolli pohon se kishte mësuar prej tyre më shumë sesa kishte mundur t’u jepte. Sipas vlerësimit të tij, ata ishin njerëz të sakrificës, të kalitur nga jeta, të cilët kishin braktisur sigurinë familjare dhe ishin përfshirë me vetëdije në një veprimtari të vështirë e të rrezikshme për lirinë dhe drejtësinë e popullit të tyre. Ai dëshmon gjithashtu se grupi i tyre ishte formuar që në kohën e Titos dhe se u kishte drejtuar institucioneve jugosllave kërkesën që Kosova të shpallej republikë në kuadër të Federatës.

Ky portretizim është domethënës, sepse nuk vjen nga një pjesëtar i PKMLSHJ-së, por nga një përfaqësues i shtetit shqiptar që i kishte takuar, kishte biseduar me ta dhe kishte krijuar përshtypje të drejtpërdrejtë për formimin, motivet dhe përkushtimin e tyre. (Gjithë pjesën e librit me kujtime që ka të bëjë këtë takim njohjeje mund ta lexoni ne lidhjen vijuese: SKËNDER IBISHI: KOSOVA IA KA ZBARDHUR GJITHMONË FAQEN SHQIPËRISË – Pashtriku

Në të njëjtat kujtime, Çavolli tregon se Sabri Novosella kishte shprehur mosbesim ndaj Abdullah Prapashticës. Kur kjo çështje iu paraqit Abdullahut, ai e zhvendosi debatin nga rrafshi personal në atë politik: sipas tij, çështja nuk ishte nëse Sabriu kishte ose nuk kishte besim tek ai, por vija politike që duhej të ndiqte Lëvizja dhe mënyra se si duhej të drejtohej.

Kjo përgjigje tregon se pala e ish PKMLSHJ-së nuk e shihte konfliktin vetëm si mosmarrëveshje ndërmjet individësh. Në thelb shtroheshin pyetje për orientimin politik, kompetencat, përfaqësimin dhe mënyrën e marrjes së vendimeve në LRSSHJ. Mosbesimi personal ishte një shfaqje e konfliktit, por nuk e shpjegonte burimin e tij.

Letra e 6 dhjetorit 1983 dhe qarkullimi i insinuatave

Në këtë klimë mosbesimi u shkrua edhe letra që Sabri Novosella ma dërgoi më 6 dhjetor 1983. Në të ngriheshin akuza të rënda kundër motrës sime, Fahrije Osmanit, Abdullah Prapashticës dhe Rexhep Maqedoncit. Ato mbështeteshin kryesisht në pohime të tërthorta: çfarë pretendohej se kishte thënë njëri, çfarë gjoja kishte dëshmuar tjetri dhe çfarë thuhej se kishte ndodhur gjatë hetimeve e proceseve gjyqësore.

Akuzat nuk ishin verifikuar drejtpërdrejt me personat e përmendur. Letra nuk dëshmon vetvetiu se autori i saj kishte fabrikuar dezinformatat që qarkullonin më herët. Ajo tregon, megjithatë, se akuza shumë të rënda pranoheshin dhe përcilleshin mbi bazën e burimeve të dorës së dytë.

Në kushtet e përndjekjes nga shërbimet jugosllave, kjo mënyrë komunikimi krijonte terren që fabrikimet e armikut të depërtonin në marrëdhëniet ndërmjet bashkëveprimtarëve dhe të përdoreshin në konfliktet e brendshme. Letra e 6 dhjetorit lidhet edhe me qarkoren: ajo tregon se si dyshimet e ngritura në nivel organizativ mund të kalonin në komunikimin personal si akuza konkrete ndaj individëve.

Përpjekja për ballafaqim në Turqi

Para kësaj letre, kisha marrë një tjetër, të shkruar me dorë nga Sabri Novosella, me gjuhë fyese dhe akuza të ndryshme. Për këtë arsye vendosa të udhëtoja në Turqi për t’u ballafaquar me të dhe, nëse ishte e mundur, për ta zhvilluar sqarimin në prani të një përfaqësuesi të shtetit shqiptar.

Pas mbërritjes takova Ibrahim Çavollin dhe ia shpjegova qëllimin tim. Ai më këshilloi të mos e ndiqja këtë rrugë. Sipas vlerësimit të tij, po ta njoftoja Sabriun dhe të kërkoja takim ballafaques, ekzistonte rreziku që ai ta paraqiste veten para policisë turke si të kërcënuar. Në kushtet e regjimit ushtarak turk dhe të pozitës sonë të pasigurt, një denoncim i tillë mund të sillte arrestimin tim para se të sqarohej e vërteta.

Kjo është dëshmia ime për bisedën me Ibrahim Çavollin dhe duhet trajtuar si e tillë. Ajo tregon shkallën që kishte arritur mosbesimi i brendshëm: edhe një përpjekje për ballafaqim ndërmjet bashkëveprimtarëve perceptohej si rrezik i mundshëm për ndërhyrje policore.

Çfarë dëshmojnë zhvillimet e vitit 1983

Viti 1983 nuk dëshmon largimin vullnetar të ish-PKMLSHJ-së nga LRSSHJ-ja. Përkundrazi, dëshmon vazhdimin e veprimtarisë mbi bazën e marrëveshjeve të bashkimit: organizimin e BPK-së, botimin e platformës, nxjerrjen e “Punëtorit”, “Komentit Politik” dhe “Kosovares”, si dhe punën me mërgatën, të cilat ua sqaronin masave vijën politike të Lëvizjes për Republikë.

Kjo mënyrë veprimi siguroi mbijetesën politike në kushte dhe rrethana aspak të volitshme dhe ndihmoi në mobilizimin e një pjese të mirë të bashkatdhetarëve në radhët e LRSSHJ-së.

Në të njëjtën kohë, viti 1983 dëshmon përkeqësimin e mekanizmave të përbashkët. Përfaqësimi po kufizohej, botimet dhe nismat gjykoheshin pa një procedurë të përbashkët, akuzat qarkullonin pa verifikim dhe qarkorja e brendshme e shpalli paraprakisht njërën rrymë “fraksion”.

Këto zhvillime duhen kuptuar në dy plane të ndërlidhura, por të dallueshme. Në planin e parë, proceset gjyqësore tregojnë qëndrueshmërinë e PKMLSHJ-së përballë shtetit jugosllav dhe faktin se drejtuesit e saj nuk u distancuan nga programi për Republikë. Në planin e dytë, veprimtaria në mërgatë tregon se konflikti nuk nisi me një deklaratë të hapur shkëputjeje, por me mosmarrëveshje mbi përfaqësimin, botimet, kompetencat dhe kontrollin e strukturave të përbashkëta. Vetëm më pas këto mosmarrëveshje u shndërruan në akuza politike dhe në etiketimin e njërës palë si “fraksion”.

Përfundim: etiketa ishte rezultat, jo pikënisje

Këtu qëndron thelbi i problemit. Nuk ishte e paligjshme të kundërshtohej platforma e BPK-së, të kritikohej puna e cilitdo drejtues ose të kërkohej riorganizimi i Lëvizjes. E palejueshme ishte që njëra palë ta identifikonte veten me tërësinë e LRSSHJ-së dhe ta gjykonte palën tjetër si trup të huaj, pa mandat të përbashkët dhe pa pjesëmarrje të barabartë.

Historia nuk kërkon që njëra narrativë të zëvendësohet me një tjetër. Ajo kërkon që qarkorja të lexohet krahas platformës që sulmonte; përfoljet të ballafaqohen me mbrojtjen e Rexhep Maqedoncit dhe me proceset gjyqësore; dëshmitë personale të dallohen nga dokumentet e miratuara; ndërsa përgjegjësitë të individualizohen.

Vetëm kështu mund të kuptohet se etiketa “fraksion” nuk ishte pikënisja e konfliktit. Ajo ishte rezultat i një procesi të mëparshëm anashkalimi, mosbesimi, rivaliteti dhe përpjekjesh për kontroll mbi përfaqësimin e Lëvizjes.

Përçarja nuk mbeti vetëm në nivel retorik: ajo u shfaq në kufizimin e përfaqësimit, në përjashtimin nga proceset vendimmarrëse, në qarkullimin e akuzave të paverifikuara dhe në dobësimin e mekanizmave të përbashkët. Pasojat u shfaqën më vonë në forma të ndryshme: disa eksponentë që na shpallën fraksion u larguan gjeografikisht e organizativisht, disa dhanë dorëheqje, ndërsa të tjerë u përjashtuan pas akuzave për intriga, shpifje ose keqpërdorime financiare.

Këto zhvillime nuk mund të përdoren për të relativizuar përgjegjësinë e përçarjes. Përkundrazi, ato tregojnë për keqpërdorime të dëshmuara që thelluan krizën dhe e dobësuan Lëvizjen.

Në pjesën V: zhvillimet e vitit 1984, largimi i pjesës së ish-LNÇKVSHJ-së, ndryshimet në drejtim dhe në redaksinë e “Zërit të Kosovës”, hyrja e Fazli Veliut dhe Emrush Xhemajlit, përjashtimi i Ibrahim Kelmendit dhe përgatitja e ndryshimeve organizative e programore që çuan drejt vitit 1985.

Referenca dhe burime

  • Ibrahim Çavolli, Jam kosovar…!, vëllimi II, f. 199–203.
  • Nysret Hajdari, libër me kujtime, pjesët mbi themelimin dhe veprimtarinë e Bashkimit të Punëtorëve të Kosovës.
  • Mbrojtja e Rexhep Maqedoncit para Gjykatës së Qarkut në Prishtinë, shkurt 1983.
  • Gazeta Politika, Beograd, raportimet mbi procesin gjyqësor kundër drejtuesve dhe veprimtarëve të PKMLSHJ-së, shkurt 1983.
  • Stevan Roglić, reagimi ndaj mënyrës së raportimit të gazetës Politika për procesin gjyqësor të vitit 1983.
  • Platforma politike, Programi dhe Statuti i LRSSHJ-së dhe Platforma e Bashkimit të Punëtorëve të Kosovës, botuar më 31 mars 1983.
  • Punëtori, organ i Bashkimit të Punëtorëve të Kosovës, numrat e vitit 1983.
  • Komenti Politik, botim politik i pjesëtarëve të LRSSHJ-së dhe BPK-së, 1982–1983.
  • Kosovarja, botim i pjesëtarëve të LRSSHJ-së dhe BPK-së.
  • Qarkore e brendshme e LRSHJ-së lidhur me rastin e ish-PKMLSHJ-së, fundi i vitit 1983 ose fillimi i vitit 1984.
  • Sabri Novosella, letër drejtuar Osman Osmanit, 6 dhjetor 1983.
  • Ahmet Qeriqi, shkrime dhe dëshmi mbi veprimtarinë e PKMLSHJ-së, kërkesën për Republikë dhe bashkimin e radhëve të rezistencës shqiptare.
  • Osman Osmani, dëshmi personale dhe dokumente nga veprimtaria në LRSSHJ dhe BPK gjatë viteve 1982–1983.

Burime të publikuara në internet

  • Dokumente historike: Mbrojtja e Rexhep Maqedoncit, njërit nga drejtuesit e Organizatës për Republikë – PKMLSHJ, transnacional.ch.
  • Qëndrimi im nuk ka ndryshuar: ne duam që Kosovës t’i jepet statusi i Republikës, transnacional.ch.
  • 43-vjetori i demonstratave të vitit 1981 në Kosovë: Nacionalsocializmit serb kurrë s’i ka pëlqyer e vërteta, transnacional.ch.
  • Qarkore e brendshme e LRSHJ-së lidhur me rastin e ish-PKMLSHJ-së, pashtriku.org.
  • Skënder Ibishi, Kosova ia ka zbardhur gjithmonë faqen Shqipërisë, pashtriku.org.

Nga Shkodra në Amerikë, prej gjuhës së burimeve te historia shqiptare

Drini.us
-
0
Nga Shkodra në Amerikë, prej gjuhës së burimeve te historia shqiptare
Luket Hasaj–përkthyesi që ndërton ura mes kulturës, historisë dhe kujtesës shqiptare
Nga Frank Shkreli
____
Ka njerëz që e ndërtojnë lidhjen me atdheun përmes udhëtimeve, ka të tjerë që e ruajnë atë përmes fjalës. Përkthyesi Luket Hasaj i përket kësaj kategorie: njerëzve që përmes gjuhës, librit dhe dokumentit krijojnë ura ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes, ndërmjet Shqipërisë dhe botës shqiptare në diasporë. Rruga e tij intelektuale dhe kulturore lidhet ngushtë me Shkodrën, një prej qendrave më të rëndësishme të kulturës, arsimit dhe traditës së shkrimit shqip. Në këtë mjedis kulturor, ku historia e librit, tradita fetare dhe ajo kombëtare janë ndërthurur për shekuj, Hasaj ka ndërtuar një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij si përkthyes. Por puna e tij nuk është ndalur te përkthimi i veprave fetare, filozofike apo shpirtërore. Me kalimin e viteve, ajo është shtrirë edhe drejt burimeve të historisë shqiptare, duke marrë një rëndësi të veçantë në përkthimet e dokumenteve dhe teksteve që lidhen me Gjergj Kastriotin-Skënderbeun.
Emri i Luket Hasajt dokumentohet në një varg botimesh të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë dhe të Botimeve Françeskane.  Ai ka sjellë në shqip vepra të autorëve dhe mendimtarëve të ndryshëm, duke kontribuar në pasurimin e fondit të përkthimeve në gjuhën shqipe. Në këtë veprimtari përfshihen vepra me karakter fetar, filozofik dhe kulturor, ndër të cilat edhe Libri i mendimeve i José Miguel Ibáñez Langlois, Ta jetojmë jetën – dialog me të rinjtë i Pietro Lombardos dhe Jeta e Shën Françeskut – Legenda Major e Shën Bonaventurës.  Kjo fazë e veprimtarisë së tij është e rëndësishme sepse tregon një marrëdhënie të vazhdueshme me tekstin, gjuhën dhe traditën kulturore evropiane. Por vitet e fundit sjellin një zhvillim tjetër.  Hasaj është përfshirë në përkthimin e teksteve që lidhen drejtpërdrejt me historinë e shqiptarëve dhe ne figurën e Skënderbeut.  Në këtë kuadër, ai ka sjellë në shqip materiale nga autorë evropianë që kanë shkruar për Gjergj Kastriotin, ndër ta Paolo Giovio dhe Martin Segoni, si dhe tekste letrare kushtuar heroit shqiptar.
Veçanërisht, interesante është puna me burimet e Illyricum Sacrum, një prej korpuseve më të rëndësishme dokumentare për historinë kishtare dhe historike të hapësirës shqiptare.  Hasaj nuk është përkthyes i të gjithë Illyricum Sacrum. Veprimtaria e tij lidhet me përkthimin e dokumenteve dhe teksteve të veçanta të marra nga ky korpus.  Por edhe kjo punë ka rëndësinë e vet. Sepse një dokument historik merr jetë të re kur bëhet i lexueshëm për një publik më të gjerë. Dhe pikërisht këtu qëndron një prej vlerave të veprimtarisë së Luket Hasajt: në përpjekjen për t’i afruar lexuesit shqiptar dokumentin dhe autorin e huaj që kanë folur për historinë shqiptare.
Nga Shkodra në Amerika. Titulli i këtij profili nuk është rastësor.  Nga Shkodra në Amerikë është edhe një udhëtim i kulturës shqiptare. Shkodra përfaqëson një traditë të fuqishme të librit, arsimit, përkthimit dhe kulturës shqiptare. Amerika, nga ana tjetër, përfaqëson një prej hapësirave më të rëndësishme të diasporës shqiptare, ku ruajtja e gjuhës dhe e kujtesës kombëtare ka marrë forma të reja.  Në këtë hapësirë, puna e përkthyesit fiton një dimension tjetër. Një tekst që përkthehet në shqip nuk mbetet vetëm në bibliotekën e një studiuesi. Ai sot mund të lexohet në Tiranë, Shkodër, Prishtinë, Nju Jork, Detroit, Boston apo në çdo vend ku jetojnë shqiptarë.  Kështu, gjuha bëhet ura që bashkon hapësirat shqiptare.  Dhe kjo është veçanërisht e rëndësishme për brezat e rinj të diasporës.  Ata mund të jenë larg vendlindjes së prindërve ose gjyshërve të tyre, por përmes librit dhe gjuhës mund të afrohen me historinë e tyre.
Thonë se puna e përkthyesit shpesh është e heshtur, por me peshë. Përkthyesit shpesh nuk janë në qendër të vëmendjes, pasi emri i autorit është në kopertinë. Historia mban emrin e historianit. Dokumenti mban emrin e personit që e ka shkruar.  Por pas gjithë kësaj qëndron edhe puna e përkthyesit, një punë me peshë.  Ai e merr tekstin nga një botë gjuhësore dhe kulturore dhe e sjell në një tjetër.  Në rastin e Luket Hasajt, kjo punë ka kaluar nga veprat fetare dhe filozofike te burimet historike, duke përfshirë dokumente dhe dëshmi që lidhen me figurën e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut.  Kjo e bën veprimtarinë e tij një kontribut jo vetëm për përkthimin, por edhe për kujtesën kulturore shqiptare.
Në kohën tonë, kur historia shpesh interpretohet nga këndvështrime të ndryshme, politike, ideologjie a fetare, rëndësi të veçantë ka kthimi te burimet origjinale. Dokumenti, letra, kronika, dëshmia e autorit të kohës – të gjitha këto janë pjesë e mozaikut historik.  Sa më shumë burime të bëhen të qasshme në gjuhën shqipe, aq më shumë mundësi ka lexuesi dhe studiuesi shqiptar për të krijuar një marrëdhënie më të drejtpërdrejtë me të kaluarën.  Kjo është edhe arsyeja pse puna e përkthyesve si Luket Hasaj meriton vëmendje. Jo sepse përkthyesi zë vendin e historianit, por sepse pa përkthyesin shumë burime do të mbeteshin larg lexuesit shqiptar. Nga Shkodra te Amerika, nga libri te dokumenti, nga tradita fetare e kulturore te historia e Skënderbeut, veprimtaria e Luket Hasajt përfaqëson një udhëtim të veçantë në botën e përkthimit — një urë që vazhdon të ndërtohet.
Është një udhëtim që nuk matet vetëm me numrin e librave apo faqeve të përkthyera.  Ai matet edhe me dyert që hapen drejt kulturës.  Një libër i përkthyer është një derë., një derë e hapur.  Një dokument historik i sjellë në shqip është një tjetër. Dhe pas këtyre dyerve qëndron historia, kultura dhe kujtesa e një populli.  Në këtë kuptim, puna e Luket Hasajt meriton të njihet më gjerësisht – në Shqipëri, në Kosovë, në trojet shqiptare dhe këtu në diasporën shquptare në Ameerikë. Sepse historia shqiptare nuk jeton, vetëm, në arkiva.  Ajo jeton edhe atëherë kur burimet e saj arrijnë te lexuesi në gjuhën shqipe. Dhe kjo është ura që përkthyesi vazhdon të ndërtojë. Nga Shkodra në Amerikë. Nga gjuha e burimeve te historia bashkohore shqiptare. Nga libri te kujtesa!
Në këtë proces, puna e përkthyesve është shpesh e heshtur, por e domosdoshme.  Dhe Luket Hasaj është një prej atyre njerëzve që, përmes gjuhës, në heshtje, po ndërton një urë ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes, ndërmjet burimit evropian dhe lexuesit shqiptar, ndërmjet Shqipërisë dhe diasporës.

Kush ia dha Fatmir Shehollit 20 milionë euro, a ka dokument…?

Drini.us
-
0
Kush ia dha Fatmir Shehollit 20 milionë euro, a ka dokument…?
Lirim Gashi, Prishtinë
____
KUSH IA DHA FATMIR SHEHOLLIT 20 MILIONË EURO?
____
Në emisionin televiziv në gjuhën serbe të quajtur „Dogovor“ dhe të transmetuar më 4 mars të vitit 2023, Fatmir Sheholli ishte ulur përballë Aleksandar Jabllanoviqit. Emisioni i trajtonte marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, si dhe çështjen e Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe.
Gjatë këtij debati, Sheholli deklaroi se kishte 20 milionë euro nën menaxhim.
Një deklaratë e tillë nuk mund të kalojë thjesht si një fjali e rastësishme në një studio televizive.
20 milionë euro kërkojnë një shpjegim të hollësishëm.
Kush ia kishte vënë në dispozicion gjithë ato para?
Cila organizatë i kishte menaxhuar?
Nga cili burim kishin ardhur?
Për cilat projekte ishin përdorur?
Dhe pyetja që duhet t’i interesojë veçanërisht botës së medias:
A kishte përfituar nga këto para ndonjë gazetar, analist, portal informativ apo emision televiziv në Kosovë?
Nëse po, atëherë nevojitet transparencë.
Emrat.
Kontratat.
Transaksionet.
Projektet.
Shumat.
Burimet e financimit.
Sepse një gjë është të deklarosh në televizion se ke 20 milionë euro nën menaxhim.
Krejt tjetër është të tregosh se ku kanë përfunduar këto 20 milionë euro.
Dhe sot kjo pyetje e merr një peshë edhe më të madhe, pasi Prokuroria Speciale e Kosovës e ka akuzuar Shehollin për spiunazh dhe shantazh, duke pretenduar se ai ka pasur lidhje dhe ka bashkëpunuar me shërbimin sekret serb BIA.
Këto mbeten pretendime të përfshira në aktakuzë dhe nuk përbëjnë një vendim gjyqësor të formës së prerë.
Prandaj, para se të flasim për propagandë, ndikim apo financim të mediave, duhet së pari ta ndjekim gjurmën e parave.
Sepse paratë mund të humbin nëpër deklarata.
Por, nëse këto 20 milionë euro kanë ekzistuar vërtet, ato nuk mund të zhduken pa lënë gjurmë.
KU JANË 20 MILIONË EUROT?
Në fund të fundit, kjo nuk është çështje besimi ndaj Fatmir Shehollit.
As çështje mosbesimi.
Është çështje sigurie.
Nëse vërtet 20 milionë euro kanë qenë nën menaxhimin e tij, atëherë duhet të ekzistojë një gjurmë financiare:
institucioni që ia ka vënë në dispozicion fondet, kontratat që e kanë autorizuar, projektet për të cilat ka dhënë llogari dhe llogaritë financiare që tregojnë se ku kanë përfunduar paratë.
Dhe nëse me ndonjë pjesë të këtij buxheti janë financuar media, gazetarë, analistë apo emisione televizive, edhe kjo duhet të jetë e verifikueshme.
Sepse transparenca nuk është shpifje.
Pyetja nuk është akuzë.
Dhe kërkesa për dokumente nuk është sulm politik.
Është demokraci.
Prandaj, le të hapen dokumentet.
Le të flasin kontratat.
Le të flasin bankat.
Le të flasin raportet financiare.
Dhe le të flasë gjurma e parave.
Sepse 20 milionë euro janë shumë para për të mbetur pezull në ajrin e një studioje televizive.
Nëse kanë ekzistuar, duhet ta kenë një adresë.
Nëse janë menaxhuar, duhet të ketë një përgjegjës për to.
Nëse janë shpenzuar, duhet të kenë një destinacion.
Dhe nëse janë përdorur për të ndikuar në opinionin publik, qytetarët kanë të drejtë ta dinë kush ka paguar, kë ka paguar dhe për çfarë.
Prandaj, pyetja mbetet e thjeshtë.
E ftohtë.
E dokumentueshme.
Dhe shumë më e fortë se çdo debat televiziv:
KU JANË 20 MILIONË EUROT?
Sepse në një shtet ku paratë publike dhe ndikimi publik duhet të jenë të gjurmueshme, përgjigjja nuk mund të jetë një tjetër deklaratë.
Duhet të jetë një dokument.

Zyra e Hatixhe …, qendra e shenjt kundër kurvërisë

Drini.us
-
0
Zyra e Hatixhe …, qendra e shenjt kundër kurvërisë
Shkruen e knon: Lirim Patrioti
(Lirim Gashi, Prishtinë)
____
ZYRA E HATIXHE QIKARIT, QENDRA E SHENJTË KUNDËR KURVËRISË
____
Hatixhe Qikari, motra myslimane, me shami dhe xharrë të zezë, kishte shkruar dhe folur aq shumë kundër kurvërisë së burrave dhe grave, sa më në fund vendosi ta hapte edhe një qendër praktike për luftimin e saj.
E vendosi qendrën pikërisht në trekëndëshin e saj magjik, midis kofshëve.
Aty filluan të vinin burra mëkatarë nga të gjitha anët. Hynin me mëkate dhe dilnin me pendesë. Rrëfeheshin për mëkatet e tyre, ndërsa motra ua falte një nga një, me një seriozitet aq fetar, sa edhe engjëjt filluan të mbanin shënime.
Pastaj vinte ceremonia e ujit të shenjtë.
Ujëvara e saj magjike ishte bërë pjesë e pandashme e procesit të pastrimit shpirtëror.
Dhe kështu, me shumë lutje, pak pendesë dhe edhe më shumë ujë të shenjtë, lufta kundër kurvërisë vazhdonte me sukses.
Komisioni i Hoxhallarëve, pas një mbledhjeje shtatëorëshe, vendosi madje edhe standardet ekologjike të zonës përreth Trekëndëshit Magjik. U përcaktua se bimësia duhej të ishte modeste, pemët të mos ishin shumë të harlisura dhe asnjë zog të mos këndonte pa leje.
Por problemi më i madh ishte statistika.
Sa më shumë zgjerohej fushata kundër kurvërisë, aq më shumë shtohej numri i mëkatarëve.
Komisioni u mblodh përsëri.
— Duhet ta zgjerojmë qendrën! — tha kryetari.
— Ku? — pyeti sekretari.
Kryetari heshti.
Shikoi hartën.
Pastaj shikoi Trekëndëshin Magjik.
Dhe më në fund tha:
— Kjo është hera e parë në historinë e njerëzimit që një fushatë kundër kurvërisë ka rrezik të mbyllet për mungesë hapësire.
Në atë çast u dëgjua një zë nga fundi i sallës:
— Po pse nuk e hapim një degë në anën tjetër?
Kryetari u ngrit në këmbë.
— Jo! — bërtiti. — Mos e teproni me reformën fetare. Se pastaj do të na duhet të hapim edhe Ministrinë e Pendimit!
Dhe kështu, lufta kundër mëkatit vazhdoi.
Me aq sukses, sa në fund askush nuk e dinte më nëse qendra po e luftonte kurvërinë…
apo kurvëria po e financonte qendrën.

Çka mendon ti Baci Binak për këto mesele?”

Drini.us
-
0
Çka mendon ti Baci Binak për këto mesele?”
Në foto asht Xhemajl Abrija, pleqnari i dikurshëm në Kosovë, jo “Baca Binak”, protagonisti i këtij shkrimi…!
Ilir Seci, New York
____
Publikimi i videove erotike të disa artisteve shqiptare krijoi nji zallamahi sociale në krejt vendin…tanë gjindja harruen hallet e përditshme dhe u turrën në festën lokale të thashethemeve duke u zhgërrye në llucën e krijueme…natyrisht kësaj zallamahie nuk i shpëtoi as katundi i Bacit Binak…qilloi me u mbledhë dikund edhe po e dvesin Bacin:
– Çka mendon ti Baci Binak për këto mesele?”
– Çka mendoj a? Marifet i Edi Ramës asht ky…i plasën skandalet prej Ballukes e te shefja e sherbimit informativ…dhe qysh me ia ba me u harrue tana këto? Jepi miletit film pa lekë me u hutue…Rama bani si ata hajdutat e shpiave që kur i hetonte qeni këta ia gjuenin nji shkop në tjetrin krah me e hutue…qeni mësynte ka shkopi e hajnat iknin të patrazuem prej tij…bash kështu janë tue shkue mbas shkopi edhe mileti sot.
– Bac po ato video janë reale…a s’kie kurrgja me thanë për to a?
– ShaZoten more Bac ato punë janë ba e kanë me u ba sa ti bien dielli tokës, po këta trullanat kësaj here i kanë filmue e ua shkepën sheshit…për filmimet e këtyne artistave shkon ajo fjala – “Marrja rri e i zoti se len!”…marrja aty ish e grimë ngusht s’kenë me e filmue.
– Po vakt i keq asht ardhë bre Bac! Në kohë të Enverit s’kish këso gjanash…as guxonte kush me ba kështu.
Baci prajshem ua ktheu:
– Po kush u tha se s’janë ba këto gjana atëherë? Po pse për çka kujtuet ju se e ndërtuen Bllokun e Udhëheqjes ata? Po ato “vilat e udhëheqjes” nëpër tana rrethet…ase “vilat e udhëheqjes” në bregdeti e tjerakund…tana të ruejtuna me ushtarë me automatikë e gishtin në kambëz…Pse çka kujtuet ju se ruenin aq rreptësisht? Për me ba këso horlleqesh të patrazuem more, po për çka tjetër?

Kënaqësia e pjesëmarrjes në përurimin e pllakës përkujtimore kushtuar Gjekë Stanishës së Koshutanit të Rugovës, të ngritur nga koshutanasit, pasardhësit e tij

Drini.us
-
0
Kënaqësia e pjesëmarrjes në përurimin e pllakës përkujtimore kushtuar Gjekë Stanishës së Koshutanit të Rugovës, të ngritur nga koshutanasit, pasardhësit e tij
Fatmir Lekaj, Oslo
____
Gjatë qëndrimit tim në Kosovë, pata kënaqësinë të marr pjesë në përurimin e pllakës përkujtimore kushtuar Gjekë Stanishës së Koshutanit të Rugovës, të ngritur nga pasardhësit e tij, koshutanasit.
Për ne, pasardhësit e familjeve të Koshutanit, kjo pllakë ka një domethënie të veçantë: ajo nderon të parët tanë dhe ruan lidhjen me rrënjët tona. Njëkohësisht, na kujton përgjegjësinë për t’ua përcjellë brezave të ardhshëm historinë, qëndresën dhe sakrificat e paraardhësve.

Sipas mbishkrimit të pllakës dhe të dhënave të përcjella në librin «Rugova kreshnike dhe e kaluara e saj historike» të Fazli Sh. Muriqit – alias Bajraktari, Gjekë Stanisha kujtohet si një ndër qëndrestarët e hershëm të Rugovës kundër pushtetit osman. Rrëfimet e ruajtura ndër breza tregojnë për kundërshtimin e tij ndaj nënshtrimit, kapjen dhe ekzekutimin pa gjyq, si dhe mohimin e një varrimi dinjitoz.

Mirënjohje të gjithë atyre që u angazhuan për ngritjen e kësaj pllake dhe për ruajtjen e kujtesës historike të Koshutanit të Rugovës.

Në vijim, këto janë disa nga fotografitë prej përurimit të pllakës përkujtimore dhe disa fragmente nga libri i lartpërmendur.
123...1,757Faqja 1 nga 1,757