Isuf Bajraktari, Suedi
Shqipëria ndërmjet lirisë, pushtetit dhe përgjegjësisë historike
Ka pyetje që lindin në një çast dhe marrin përgjigje brenda ditës. Ka të tjera që e shoqërojnë njeriun për dekada, duke u shndërruar në shqetësim, përsiatje dhe, jo rrallë, në dhimbje të thellë intelektuale e njerëzore.
Njëra prej tyre më ka shoqëruar për më shumë se katër dekada:
KUSH ME KË ËSHTË – ME NE APO ME ATA?
Në pamje të parë, kjo duket si një pyetje për përkatësitë dhe ndarjet politike. Në thelb, ajo prek ndërgjegjen, dijen, përgjegjësinë dhe aftësinë e një shoqërie për ta ndërtuar të ardhmen e vet.
Sot, duke vështruar rrugëtimin historik të Shqipërisë nga diktatura drejt pluralizmit, kjo pyetje merr një kuptim edhe më të thellë.
Nuk jam as me ata, as me këta vetëm për shkak të përkatësisë politike apo pushtetit që përfaqësojnë. Nuk besoj se e vërteta është pronë e një krahu politik, sikurse as dashuria për atdheun nuk mund të matet me besnikërinë ndaj një udhëheqësi.
Jam me Shqipërinë, me shtetin e së drejtës, me dijen, me dinjitetin njerëzor dhe me përgjegjësinë ndaj brezave që do të vijnë.
Kjo është pikënisja e gjykimit tim.
Shqipëria hyri në epokën e pluralizmit me etje të madhe për liri, por me përvojë të kufizuar në ndërtimin e institucioneve demokratike. Përmbysja e diktaturës ishte një kthesë historike e domosdoshme. Megjithatë, rrëzimi i një sistemi nuk nënkuptonte vetvetiu ndërtimin e një rendi të ri, të qëndrueshëm e funksional.
Euforia e ndryshimit ishte e kuptueshme. Por entuziazmi, sado i madh, nuk mund ta zëvendësonte dijen, përgatitjen profesionale, kulturën shtetërore dhe vizionin afatgjatë.
Nuk mjaftonte të dinim çfarë duhej rrëzuar. Duhej të dinim edhe çfarë do të ndërtonim.
Pikërisht këtu qëndron një nga shqetësimet e mia më të thella për atë periudhë historike: bashkërendimi i pamjaftueshëm ndërmjet politikës, dijes dhe përvojës institucionale.
Përplasjet ideologjike dhe ambiciet politike e vështirësuan shfrytëzimin e potencialit intelektual, shkencor, diplomatik e kulturor në shërbim të shtetit të ri demokratik.
Ndarja me diktaturën ishte e nevojshme, por ajo nuk kërkonte mohimin e çdo përvoje profesionale apo vlere intelektuale të krijuar më parë. Padrejtësitë duheshin trajtuar me drejtësi dhe përgjegjësitë të përcaktoheshin mbi bazën e fakteve. Dija, aftësia dhe integriteti nuk duhej të zhvlerësoheshin vetëm për shkak të kohës në të cilën ishin formuar.
Të ndërtosh të renë nuk do të thotë ta fillosh historinë nga zero. Do të thotë të kesh mençurinë për të dalluar çfarë duhet ndryshuar, çfarë duhet ruajtur dhe çfarë duhet përmirësuar.
Mjerimi më i madh nuk është të mos kesh njerëz të ditur. Është t’i kesh dhe të mos dish t’i dëgjosh, t’i respektosh e t’i vësh në shërbim të kombit.
Kjo na çon te çështja që qëndron në zemër të këtij reflektimi: domosdoshmëria e një projekti afatgjatë për zhvillimin dhe qëndrueshmërinë e shtetit shqiptar.
Një projekt i tillë nuk mund të jetë pronë e një individi, partie apo qeverie. Ai kërkon bashkimin e dijes, përvojës, vizionit dhe përgjegjësisë institucionale.
Shqipërisë i duhen politika arsimore që zhvillojnë mendimin kritik, administratë e mbështetur te merita, drejtësi e pavarur, diplomaci profesionale dhe ekonomi që krijon mundësi të qëndrueshme. Mbi të gjitha, i duhet aftësia për t’i kthyer këto përparësi në strategji të zbatueshme, me objektiva, afate dhe përgjegjësi të matshme.
Një shtet nuk mund ta trajtojë çdo ndryshim qeverie si fillim të historisë së vet. Programet politike mund të ndryshojnë sipas vullnetit demokratik të qytetarëve, por profesionalizmi i administratës, respektimi i ligjit dhe përgjegjësia institucionale duhet të kenë vazhdimësi.
Shteti ka nevojë për vazhdimësi institucionale, jo për vazhdimësi të përjetshme pushteti.
Këtu shfaqet edhe dallimi ndërmjet politikanit që e sheh pushtetin si qëllim dhe burrështetasit që e kupton atë si përgjegjësi.
Politikani mund të mendojë për zgjedhjet e ardhshme; burrështetasi duhet të mendojë edhe për brezat që nuk kanë lindur.
I pari mund të kërkojë besnikëri ndaj vetes; i dyti duhet të kultivojë besnikërinë ndaj Kushtetutës dhe institucioneve.
I pari mund ta masë suksesin me kohëzgjatjen e pushtetit; i dyti duhet ta matë me qëndrueshmërinë e veprës që lë pas.
Ky nuk është një klasifikim i pandryshueshëm i njerëzve, por dallim ndërmjet dy mënyrave të ushtrimit të politikës: asaj që përqendrohet te përfitimi i përkohshëm dhe asaj që udhëhiqet nga përgjegjësia afatgjatë.
Në filozofinë politike të Max Weberit, etika e përgjegjësisë kërkon të merren parasysh pasojat e veprimeve, jo vetëm bindjet që i frymëzojnë ato. Ky mendim na kujton se dëshira për të udhëhequr nuk është e njëjtë me aftësinë për të qeverisur. Bindja personale nuk e zëvendëson kompetencën, ndërsa fitorja elektorale nuk e përjashton detyrimin për të dhënë llogari.
Burrështetasi nuk është ai që e bën shtetin të varet prej tij, por ai që ndihmon të ndërtohet një shtet që nuk varet nga asnjë individ.
Një tjetër sprovë e rëndësishme e tranzicionit ishte kuptimi i lirisë demokratike.
Pas dekadash kufizimesh, dëshira për hapje dhe liri ishte e natyrshme. Por demokracia nuk nënkupton të drejtën për të vepruar pa kufij e pa përgjegjësi. Ajo është një rend kushtetues ku liria e individit bashkëjeton me dinjitetin njerëzor, të drejtat e të tjerëve dhe interesin publik.
Po kështu, hapja ndaj botës kërkonte institucione të afta për të administruar marrëdhëniet ndërkombëtare, investimet dhe bashkëpunimin ekonomik e kulturor.
Një shtet funksional duhet të njohë natyrën dhe ligjshmërinë e veprimtarive që zhvillohen brenda juridiksionit të tij, të sigurojë transparencë dhe të mbrojë interesin publik. Kjo nuk nënkupton dyshim ndaj çdo të huaji apo bashkëpunëtori, por përgjegjësi institucionale dhe zbatim të barabartë të ligjit.
Shteti demokratik nuk mbrohet duke u izoluar nga bota. Ai mbrohet duke ndërtuar institucione profesionale, të afta të bashkëpunojnë pa cenuar ligjshmërinë dhe sovranitetin e tij.
Toleranca e vetëdijshme është forcë morale. Mosveprimi nga padituria nuk duhet të paraqitet si tolerancë.
Pikërisht për këtë arsye, Kushtetuta dhe sundimi i ligjit duhet të qëndrojnë në themel të çdo projekti shtetëror.
Jo ligji si instrument i atij që ushtron pushtetin, por ligji që e kufizon edhe më të fuqishmin dhe mbron të drejtat e secilit. Jo drejtësia që i përshtatet vullnetit të qeverisë, por drejtësia që vepron e pavarur. Jo administrata si pronë e fituesit të zgjedhjeve, por si shërbim profesional ndaj qytetarit.
Respektimi i Kushtetutës duhet të jetë bindje e qëndrueshme e çdo drejtuesi publik. Përkushtimi ndaj saj kërkon seriozitet moral, ndërsa vetë rendi juridik duhet të mbetet i hapur ndaj kontrollit kushtetues dhe përmirësimit përmes procedurave demokratike.
Shteti i së drejtës nuk është sundimi i atij që shkruan ligjin, por një rend ku edhe vetë pushteti i nënshtrohet ligjit.
Ky duhet të jetë një nga kriteret themelore për vlerësimin e suksesit politik.
Vlera e qeverisjes nuk përcaktohet vetëm nga mandatet e fituara, por edhe nga institucionet e forcuara, reformat e zbatuara dhe besimi që qytetari ka te drejtësia.
Një fitore elektorale mund të marrë karakterin e një fitoreje të Pirros, nëse çmimi i saj është dobësimi institucional, thellimi i përçarjes dhe humbja e besimit publik.
Të fitosh pushtetin dhe të ndërtosh shtetin nuk janë e njëjta gjë.
Megjithatë, historia e tranzicionit shqiptar nuk mund të gjykohet vetëm përmes gabimeve. Do të ishte e padrejtë të mohoheshin arritjet, përpjekjet e ndershme dhe ndryshimet që kanë përmirësuar jetën e qytetarëve.
Gjykimi i pjekur historik kërkon të dallojë përparimin nga dështimi, përgjegjësinë individuale nga rrethanat shoqërore dhe kritikën e argumentuar nga zemërimi i verbër.
Qëndrimi im nuk buron nga besnikëria ndaj një krahu politik, por nga bindja se shteti duhet të jetë më i madh se pushteti i përkohshëm dhe se interesi publik nuk mund të bëhet pronë e askujt.
Nuk kërkoj udhëheqës të pagabueshëm, por njerëz që pranojnë përgjegjësinë e gabimit. Nuk kërkoj drejtues që pretendojnë se dinë gjithçka, por njerëz që dinë ta dëgjojnë dijen. Nuk kërkoj pushtet të përjetshëm, por institucione të qëndrueshme.
Këtu kthehem te shqetësimi që më ka shoqëruar për dekada.
Nuk më dhemb vetëm ajo që Shqipëria mund të ketë humbur gjatë rrugëtimit të saj demokratik. Më dhemb edhe ajo që ende mund të mos kemi mësuar nga ky rrugëtim.
Sepse jeta e njeriut është e shkurtër, mandati përfundon dhe pasuria mbetet pas. Por vendimet e sotme, të drejta apo të gabuara, mund të ndikojnë në jetën e brezave që do të vijnë.
Një shtet i ndërtuar mbi dijen, drejtësinë dhe përgjegjësinë duhet t’u qëndrojë kohës, furtunave dhe stuhive politike. Çdo brez nuk ka përse t’i rrënojë muret e ngritura nga paraardhësit për t’i ndërtuar sërish nga e para. Ka përgjegjësinë t’i ruajë ato që janë të qëndrueshme, t’i përforcojë themelet dhe të përmirësojë gjithçka që koha e përvoja e dëshmojnë të nevojshme.
Madhështia e një ndërtimi nuk qëndron vetëm te duart që e ngritën, por edhe te mençuria e atyre që dinë ta ruajnë, ta përforcojnë dhe ta çojnë përpara.
Historia, gjuha, kultura dhe identiteti kombëtar janë trashëgimi që nuk mund të trajtohen si pronë e përkohshme e pushtetit. Ne i kemi marrë nga brezat e mëparshëm dhe kemi përgjegjësinë t’ua përcjellim atyre që vijnë pas nesh, së bashku me një shtet më funksional, më të drejtë dhe më të sigurt.
Prandaj, pas më shumë se katër dekadash reflektimi, pyetja ime mbetet:
KUSH ME KË ËSHTË – ME NE APO ME ATA?
Por sot nuk kërkoj një ndarje të re ndërmjet shqiptarëve. Kërkoj një përgjigje që shkon përtej përkatësive politike dhe interesave të çastit.
Kërkoj përgjegjësi ndaj shtetit, respekt për dijen, barazi para ligjit dhe vetëdije për të ardhmen.
Nuk jam as me ata, as me këta. Jam me Shqipërinë, me të mirën e shoqërisë dhe me brezat që do të vijnë.
Sepse, në fund, historia nuk do të na gjykojë vetëm për atë se me kë ishim.
Ajo do të na gjykojë për atë që bëmë, për atë që ndërtuam dhe për atë që u lamë trashëgim atyre që vijnë pas nesh.
