Serbia mund të jetë në prag të një ndryshimi politik, por Kosova nuk ka arsye të ngatërrojë dobësimin e modelit autoritar të Aleksandar Vuçiqit me braktisjen e projektit hegjemonist serb në Ballkan. Rënia e një pushteti nuk nënkupton automatikisht rënien e politikës që ai pushtet ka ndjekur. Aq më pak kur kundërshtarët e tij politikë, ndonëse mund të premtojnë demokratizim të brendshëm, vazhdojnë të mbështeten në të njëjtat premisa kushtetuese, në të njëjtin koncept të interesit kombëtar dhe në të njëjtin pretendim territorial ndaj Kosovës.

Programi i Listës Studentore serbe meriton të lexohet përtej entuziazmit që mund të ngjallë një sfidë e suksesshme ndaj regjimit të Vuçiqit. Dokumenti zbulon një të vërtetë politikisht të pakëndshme: mund të ndryshojë mënyra se si qeveriset Serbia, pa ndryshuar domosdoshmërisht mënyra se si ajo e koncepton Kosovën. Kundërshtimi i pavarësisë së Kosovës, refuzimi i anëtarësimit të saj në organizatat ndërkombëtare, synimi për të zgjeruar autonominë e strukturave serbe dhe ruajtja e institucioneve paralele nuk paraqiten si mbetje të një politike të vjetër, por si objektiva të shprehura të programit.

Këtu qëndron paradoksi: një lëvizje që mund të artikulojë kërkesën për demokraci, llogaridhënie dhe çmontim të partokracisë në Serbi, në çështjen e Kosovës nuk shkëputet nga logjika e nacionalizmit shtetëror dhe e mohimit të realitetit politik të krijuar pas vitit 1999 dhe shpalljes së pavarësisë më 17 shkurt 2008. Demokracia e brendshme, nëse nuk shoqërohet me rishikimin e politikës ndaj fqinjëve, mund të prodhojë një Serbi më pluraliste në formë, por jo domosdoshmërisht më paqësore në raport me Kosovën.

Prandaj, Prishtina nuk duhet ta gjykojë këtë program as përmes paragjykimit se çdo ndryshim në Serbi është i parëndësishëm, as përmes iluzionit se çdo lëvizje kundër Vuçiqit përbën automatikisht një alternativë demokratike për rajonin. Qasja serioze kërkon lexim kritik të dokumenteve, jo vetëm të deklaratave; vlerësim të objektivave strategjike, jo vetëm të retorikës së opozitës. Pyetja thelbësore nuk është vetëm se kush do ta qeverisë Serbinë pas Vuçiqit, por nëse Serbia e ardhshme do të jetë e gatshme ta pranojë Kosovën si realitet politik të pakthyeshëm dhe të ndërtojë marrëdhënie me të mbi bazën e barazisë, sovranitetit dhe fqinjësisë së mirë.

Pikërisht për këtë arsye, programi i Listës Studentore duhet lexuar si një sinjal politik që kërkon vëmendje: ndryshimi demokratik në Beograd mund të jetë lajm i mirë për Serbinë, por vetëm ndryshimi i qasjes ndaj Kosovës mund të shndërrohet në lajm të mirë për paqen dhe stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Çfarë thotë programi i Listës Studentore serbe për politikën e jashtme dhe Kosovën?
Më poshtë po sjellim përkthimin në shqip (me ndihmën e IA) të kapitullit për politikën e jashtme dhe interesat kombëtare.

Punët e jashtme dhe interesat kombëtare

Politikën e jashtme do ta zhvillojmë në përputhje me Kushtetutën, duke përfshirë prioritete parimore, të ekuilibruara dhe pragmatike të politikës së jashtme, të përqendruara në përfaqësimin në marrëdhëniet me shtetet e tjera, organizatat dhe institucionet ndërkombëtare, si dhe në mbrojtjen e interesave shtetërore dhe kombëtare të Republikës së Serbisë, të shtetasve të saj, të diasporës dhe të personave juridikë jashtë vendit. Në përputhje me Rezolutën për mbrojtjen e sovranitetit, integritetit territorial dhe rendit kushtetues të Republikës së Serbisë, të 26 dhjetorit 2007, do ta ruajmë neutralitetin ushtarak si përcaktim strategjik të Serbisë.

Politika e kuadrove në Ministrinë përkatëse dhe në organet e tjera shtetërore që kryejnë punë në fushën e punëve të jashtme dhe të përfaqësimit diplomatik e konsullor do t’i nënshtrohet një reforme të thellë, e cila do t’i japë fund praktikës shumëvjeçare të partokracisë, nepotizmit, politizimit dhe emërimeve pa kualifikime profesionale, përvojë profesionale dhe kritere qartësisht të përcaktuara.

Do të shkëputemi nga praktika e promovimit personal të aktorëve politikë dhe do të vendosim përfaqësim sistematik, afatgjatë dhe institucional të interesave shtetërore dhe kombëtare në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Me një vlerësim të ri sigurie dhe reputacioni, në afatin më të shkurtër të mundshëm do të rishqyrtohen pranimet diskrecionale në shtetësi dhe pasaportat e lëshuara, veçanërisht kur ka dyshim të bazuar për korrupsion.

Do ta ruajmë lidhjen kulturore dhe identitare të diasporës me Serbinë dhe do ta përparojmë bashkëpunimin me komunitetin shkencor dhe profesional të serbëve jashtë vendit. Vëmendje të veçantë do t’i kushtojmë krijimit të kushteve për kthimin e profesionistëve të rinj që kanë fituar arsimin dhe përvojën profesionale jashtë vendit, si dhe të kuadrove të tjerë të kualifikuar, me synimin e angazhimit të tyre profesional në Republikën e Serbisë. Sipas modelit të praktikave të suksesshme të shteteve të tjera, do të shqyrtojmë themelimin e fondeve zhvillimore me qëllim nxitjen e investimeve të diasporës, veçanërisht në pjesët më pak të zhvilluara të Serbisë.

Kosova dhe Metohija

Do të luftojmë për ruajtjen e Kosovës dhe Metohisë në përbërje të Serbisë, në përputhje me Kushtetutën e Republikës së Serbisë dhe Rezolutën 1244. Do ta kundërshtojmë në mënyrë konsekuente pavarësinë e shpallur njëanshëm të të ashtuquajturës Republikë e Kosovës dhe nuk do ta lejojmë anëtarësimin e saj në organizata ndërkombëtare.

Do t’i ndjekim penalisht të gjithë përfaqësuesit përgjegjës të regjimit për të gjitha veprat e mundshme penale në lidhje me lidhjen dhe zbatimin e marrëveshjeve antikushtetuese në dëm të Serbisë: të gjitha marrëveshjet duhet t’i nënshtrohen vlerësimit të kushtetutshmërisë, dhe është i papranueshëm zbatimi i çfarëdo dispozite antikushtetuese të çfarëdo marrëveshjeje të lidhur.

Përpjekje të veçantë do të bëjmë për përmirësimin e pozitës së serbëve në Kosovë dhe Metohi, si në veri ashtu edhe në jug të Ibrit, si në gjashtë komunat me shumicë serbe, ashtu edhe në vendbanimet me popullsi të konsiderueshme serbe që ndodhen jashtë këtyre komunave.

Do të synojmë që këto vendbanime të lidhen administrativisht dhe të përfshihen në njësitë e vetëqeverisjes lokale me shumicë serbe, dhe që këto njësi të arrijnë autonomi sa më të madhe në raport me institucionet e përkohshme të vetëqeverisjes në Prishtinë. Përpjekje të veçanta do të bëjmë për krijimin e kushteve për mbijetesën e pakicës kombëtare gorane, si dhe për rithemelimin e njësisë së vetëqeverisjes lokale në zonat ku pjesëtarët e kombësisë gorane përbëjnë shumicën.

Do t’i ruajmë institucionet tona arsimore, shëndetësore, sociale dhe kulturore në Kosovë dhe Metohi, me theks të veçantë te Universiteti i Prishtinës me seli të përkohshme në Mitrovicë, dhe do ta mbrojmë trashëgiminë tonë kulturore dhe fetare, si dhe pronën e Kishës Ortodokse Serbe.

Serbët në rajon

Do të kultivojmë marrëdhënie të mira fqinjësore dhe do të zhvillojmë bashkëpunimin rajonal, në përputhje me të gjitha parimet e së drejtës ndërkombëtare, me të gjitha shtetet përreth, duke thelluar njëkohësisht marrëdhëniet dypalëshe dhe shumëpalëshe me shtetet e rajonit, si dhe lidhjet e transportit, bashkëpunimin ekonomik dhe energjetik me shtetet anëtare të Komisionit të Danubit, të Grupit të Krajovës dhe të Grupit të Vishegradit, të CEFTA-s, si dhe të organizatave dhe nismave të tjera përkatëse të bashkëpunimit rajonal.

Do ta ruajmë pozitën kushtetuese dhe kompetencat e përcaktuara të Republikës Srpska, përfshirë të drejtën e saj të vetos në kuadër të institucioneve të përbashkëta, si dhe pasurinë e saj të luajtshme dhe të paluajtshme. Në bashkëpunim me bashkësinë ndërkombëtare, do ta rishqyrtojmë praktikën e deritanishme të zbatimit të të ashtuquajturave kompetenca të Bonit të Përfaqësuesit të Lartë për Bosnjë e Hercegovinë dhe do të këmbëngulim në zgjedhjen e ligjshme dhe legjitime të Përfaqësuesit të Lartë për Bosnjë e Hercegovinë, në përputhje me marrëveshjet e nënshkruara dhe me pëlqimin e nevojshëm të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, si dhe do ta alarmojmë bashkësinë ndërkombëtare dhe do t’i ndërmarrim të gjitha mekanizmat e nevojshëm diplomatikë dhe juridikë për çdo rast të tejkalimit të mandatit të përcaktuar me Aneksin 10 të Marrëveshjes së Dejtonit, veçanërisht të atyre që kanë si pasojë cenimin dhe shkeljen e të drejtave të entiteteve të garantuara me Kushtetutën e Bosnjë e Hercegovinës.

Në përputhje me Marrëveshjen për marrëdhënie të veçanta dhe paralele ndërmjet Republikës së Serbisë dhe Republikës Srpska, do ta forcojmë bashkëpunimin dhe lidhjet në fushat e shkëmbimit dhe zhvillimit ekonomik, industrializimit, përmirësimit të infrastrukturës së transportit dhe energjisë, veprimtarive bujqësore, të shërbimeve dhe turistike, sigurisë publike, zhvillimit integral, bashkëpunimit ndëruniversitar, arsimor dhe kulturor, si dhe në degë të tjera të politikave publike.

Do të angazhohemi për përmirësimin e statusit të popullit serb në Mal të Zi dhe për realizimin e të drejtave të garantuara me garancitë kushtetuese-juridike që rregullojnë mbrojtjen e identitetit dhe ndalimin e asimilimit, si dhe për zgjidhjen e çështjes së shtetësisë së dyfishtë, përmes lidhjes së një marrëveshjeje dypalëshe ose gjetjes së një zgjidhjeje tjetër të përshtatshme juridike që do të mundësonte zgjidhjen e çështjes së shtetësisë së dyfishtë në dobi të ndërsjellë.

Do të këmbëngulim për të drejtat e popullit serb në Kroaci dhe për ruajtjen e identitetit të tij kombëtar, kulturor dhe gjuhësor, në përputhje me standardet më të larta evropiane dhe ndërkombëtare. Vëmendje të veçantë do t’i kushtojmë çështjes së pozitës së të kthyerve, zbatimit selektiv të së drejtës në disa procedura gjyqësore dhe kushteve për përkujtimin dinjitoz të varrezave, si dhe respektimit të Rezolutës 1120 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, Letrës së Qeverisë së Republikës së Kroacisë (S/1997/27), Marrëveshjes së Erdutit dhe Marrëveshjes ndërmjet Republikës së Kroacisë dhe Serbisë e Malit të Zi për mbrojtjen e të drejtave të pakicës kroate në Serbi e Mal të Zi dhe të pakicës serbe e malazeze në Republikën e Kroacisë, të vitit 2004.

Serbia dhe Evropa

Bashkimi Evropian është partneri ekonomik më i rëndësishëm i Republikës së Serbisë, me një shkëmbim tregtar të jashtëm që në vitin 2025 arriti gati 60. Me Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit të vitit 2008 u mundësua eksporti pa doganë i shumicës së produkteve dhe shërbimeve vendase, duke i hapur ekonomisë vendase një nga tregjet më të mëdha dhe më të zhvilluara në botë. Kjo marrëveshje ishte njëkohësisht hap kyç drejt vendosjes së regjimit pa viza për shtetasit e Republikës së Serbisë në kuadër të listës së bardhë të Shengenit, duke u sjellë atyre një liri lëvizjeje që më parë nuk e kishin, si dhe qasje në fondet paraaderuese IPA dhe në fonde të tjera të rëndësishme zhvillimore, falë të cilave u realizuan investime të rëndësishme në rindërtimin dhe ndërtimin e infrastrukturës kapitale dhe në përmirësimin e sistemeve kyçe shoqërore, në dobi të të gjithë shtetasve të Republikës së Serbisë.

Do t’i thellojmë partneritetet strategjike tashmë të lidhura me shtetet e Bashkimit Evropian (Greqia, Italia, Hungaria, Franca) dhe do të synojmë forma të ngjashme bashkëpunimi intensiv dypalësh me shtete të tjera evropiane.

Do të synojmë arritjen e statusit IBAR përmes përparimit të konsiderueshëm në fushën e gjyqësorit dhe të drejtave themelore, si dhe të çështjeve të drejtësisë, lirisë dhe sigurisë, të cilat rregullohen me kapitujt 23 dhe 24.

Do ta thellojmë bashkëpunimin me Bankën Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim dhe me Bankën Evropiane të Investimeve, me qëllim sigurimin e mbështetjes financiare, të pakthyeshme dhe të tjera, për projekte zhvillimore me rëndësi për qytetarët.

Serbia dhe bota

Do ta ruajmë partneritetin tradicional me Federatën Ruse për sa i përket koordinimit në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, në lidhje me mbrojtjen e integritetit territorial të Serbisë dhe zgjidhjen e çështjeve të hapura me interes të përbashkët. Do t’i përmbahemi qëndrimit konsekuent se vendosja e sanksioneve ndaj çdo shteti, entiteti apo individi është pasqyrim i një qëndrimi politik, e jo tregues i bindjes se masat sanksionuese kontribuojnë në zgjidhjen e sfidave politike dhe të sigurisë, veçanërisht duke pasur parasysh përvojën tonë historike dhe implikimet e drejtpërdrejta të këtyre masave mbi popullsinë vendase. Republika e Serbisë do ta ruajë qëndrimin parimor të mosvendosjes së masave kufizuese ndaj Federatës Ruse. Njëkohësisht, do t’i përmbahemi qëndrimit parimor të së drejtës ndërkombëtare për respektimin e integritetit territorial të të gjitha vendeve sovrane të botës, përfshirë tërësinë dhe paprekshmërinë e territorit të Republikës së Ukrainës, duke u angazhuar në mënyrë konsekuente për përfundimin e konflikteve të armatosura, zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve dhe zhvillimin e marrëdhënieve sa më të mira me të dy popujt miq.

Do t’i zhvillojmë marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të bazuara në interes të përbashkët dhe në besim më të madh. Do ta vazhdojmë dialogun strategjik për telekomunikacionin, energjinë, transportin, inteligjencën artificiale, diversifikimin e gazit dhe LNG-në, si dhe për bashkëpunimin në mbrojtje, ndërsa tregtinë dhe ardhjen e investimeve në teknologji të lartë që sjellin zhvillim afatgjatë do t’i rrisim edhe më tej. Do ta përfshijmë diasporën serbe në SHBA përmes mekanizmave institucionalë të bashkëpunimit, për investime dhe shkëmbim njohurish, dhe marrëdhëniet me Amerikën do t’i ndërtojmë në mënyrë afatgjatë, pavarësisht nga ndryshimet politike afatshkurtra.

Do të zhvillojmë partneritet strategjik gjithëpërfshirës me Republikën Popullore të Kinës, si partneri ynë tregtar më i rëndësishëm në Azi, dhe do ta zgjerojmë bashkëpunimin nga ai ekonomik, infrastrukturor dhe industrial drejt investimeve në teknologji të lartë. Në të gjitha projektet e ardhshme do të këmbëngulim në respektimin e rregullave vendase, standardeve mjedisore, të drejtave të punëtorëve dhe sigurisë në punë.

Do të hapim tregje të reja për eksportin vendas dhe do ta rivendosim praninë tonë diplomatike në Amerikën Latine, Indi dhe Afrikë, duke u mbështetur në miqësinë tradicionale të kohës së Lëvizjes së të Paangazhuarve. Do t’i zgjerojmë bursat për studentët nga vendet afrikane, ndërsa me Amerikën Latine do ta forcojmë edhe bashkëpunimin në luftën kundër krimit të organizuar.

Populli ynë e di mirë se çfarë do të thotë të jesh viktimë e gjenocidit dhe e spastrimit etnik, prandaj do ta kundërshtojmë çdo formë shtypjeje të më të dobëtëve nga më të fortët. Në përputhje me këtë, nuk do të jemi bashkëfajtorë në përpjekjen sistematike për shkatërrimin e popullit palestinez që Izraeli po e kryen në territorin e Gazës dhe do ta intensifikojmë dërgimin e ndihmës humanitare në Palestinë, për të shpëtuar jetë njerëzore dhe për të ulur numrin e viktimave.