Ka shkrime që flasin për të kaluarën dhe ka shkrime që, duke folur për të kaluarën, na detyrojnë të mendojmë për të tashmen.
Artikulli i Xhemil Zeqirit, “Historia, politika dhe interesat kombëtare shqiptare”, botuar më 17 shtator 2026 në Diplomacia.dk, i përket kategorisë së dytë.
Sepse pyetja që ai ngre nuk është vetëm: çfarë ka ndodhur në historinë shqiptare?
Pyetja është shumë më e thellë:
Kush ka të drejtë ta shkruajë historinë e një populli, me çfarë kriteresh dhe për çfarë qëllimi?
Kjo është një pyetje historike, por njëkohësisht edhe filozofike.
Sepse historia nuk është vetëm kronologji datash, luftërash, qeverish dhe figurash.
Historia është edhe kujtesa me të cilën një popull ndërton vetëdijen për veten.
Një njeri që humbet kujtesën nuk e di më mirë se kush është.
Në një kuptim të ngjashëm, edhe një komb që humbet ose deformon kujtesën e vet historike fillon të humbasë orientimin për atë që ka qenë, atë që është dhe atë që dëshiron të bëhet.
Pikërisht këtu qëndron, sipas meje, pesha e mendimit të Xhemil Zeqirit.
1). Të rishikosh historinë nuk do të thotë të hakmerresh ndaj saj
Një nga fjalitë më të goditura të shkrimit është kjo:
“Rishikimi nuk duhet të kthehet në revansh historik.”
Kjo fjali duket e thjeshtë.
Por brenda saj ndodhet një filozofi e tërë e historisë.
Çdo brez ka të drejtë të rihapë arkivat.
Ka të drejtë të korrigjojë gabime.
Ka të drejtë të zbulojë krime të fshehura.
Ka të drejtë të rivlerësojë figura të dënuara padrejtësisht dhe të rrëzojë mite të ngritura artificialisht.
Por një brez nuk fiton të drejtën të falsifikojë të kaluarën vetëm sepse nuk pajtohet politikisht me të.
Dhe këtu argumenti i Zeqirit është shumë i fortë.
Nëse një historiografi dje ka qenë e ndikuar nga një ideologji, zgjidhja nuk është që sot t’ia dorëzojmë historinë ideologjisë së kundërt.
Sepse atëherë nuk kemi çliruar historinë.
Vetëm kemi ndryshuar pronarin e saj.
Marc Bloch, një nga historianët më të rëndësishëm të shekullit XX, e trajton pikërisht këtë problem në The Historian’s Craft. Një nga çështjet qendrore të veprës së tij është dallimi midis gjykimit dhe kuptimit: detyra e historianit nuk është të sillet si prokuror i brezave të vdekur, por të kuptojë njerëzit, veprimet dhe rrethanat e kohës së tyre.
Kjo nuk do të thotë të justifikojmë krimin.
Do të thotë diçka tjetër:
para se të gjykojmë një epokë, duhet ta kuptojmë atë.
Pa këtë parim nuk kemi histori.
Kemi vetëm gjyqe politike të zhvilluara disa dekada më vonë.
2). Një dogmë nuk mund të zevendsohet me dogmën e kundërt
Në këtë pikë Zeqiri prek një plagë reale të debatit shqiptar.
Pas vitit 1991 ishte e domosdoshme që historia e periudhës së mëparshme të rishikohej. Vetë Zeqiri e pranon këtë dhe e quan një të drejtë e detyrë të një shoqërie demokratike. Por ai paralajmëron se mohimi automatik i gjithçkaje të periudhës 1944–1990 do të thoshte thjesht zëvendësimin e një dogme me një tjetër.
Kjo është logjikisht e drejtë.
Nëse dje thuhej:
“Çdo gjë që bëri pala jonë ishte e drejtë”,
nuk mund ta korrigjojmë historinë duke thënë sot:
“Çdo gjë që bëri pala tjetër ishte e drejtë.”
Sepse e vërteta nuk përcaktohet duke ndryshuar shenjën nga plus në minus.
Historia është shumë më e ndërlikuar.
Njerëzit mund të kenë bërë njëkohësisht gjëra të dobishme dhe gabime.
Një lëvizje politike mund të ketë dhënë kontribut në një moment dhe të ketë përgjegjësi në një tjetër.
Një figurë nuk bëhet automatikisht patriot sepse ishte antikomuniste, as automatikisht antikombëtare sepse ishte komuniste.
Ky është pikërisht dallimi ndërmjet historisë dhe propagandës.
E. H. Carr, në veprën klasike What Is History?, shpjegonte se historia nuk është thjesht një grumbull faktesh të hedhura mbi tavolinë.
Historiani përzgjedh, lidh dhe interpreton faktet; prandaj edhe këndvështrimi i kohës së tij ndikon mbi mënyrën se si ndërtohet rrëfimi historik.
Kjo e bën edhe më të rëndësishme kërkesën e Zeqirit:
historia nuk duhet të bëhet shërbëtore e nevojave politike të ditës.
3). Lufta Antifashiste dhe regjimi pas saj janë të lidhura, por nuk janë e njëjta gjë
Këtu shkrimi i Zeqirit ka një logjikë që duhet marrë seriozisht.
Ai bën dallimin ndërmjet kritikës ndaj regjimit komunist dhe vlerësimit historik të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Po kështu, ai kërkon studimin e Ballit Kombëtar dhe Legalitetit, por kundërshton rehabilitimin automatik të çdo veprimi vetëm sepse këto forca ishin kundërshtare të komunizmit.
Ky dallim është themelor.
Sepse një nga gabimet më të zakonshme në diskutimet tona është që periudha të ndryshme historike futen në të njëjtën kuti.
Lufta kundër pushtimit është një problem historik.
Marrja e pushtetit është një tjetër.
Mënyra se si u ushtrua pushteti pas luftës është një problem tjetër.
Krimet politike duhen studiuar si krime.
Sakrificat kundër pushtuesve duhen studiuar si sakrifica.
Nuk është e nevojshme të mohojmë njërën për të pranuar tjetrën.
Pjekuria historike fillon pikërisht kur një shoqëri është e aftë të mbajë në mendje dy të vërteta njëkohësisht, edhe kur ato janë të dhimbshme.
Kujtesa nuk është luks: është pjesë e identitetit
Këtu mund ta lexojmë Zeqirin edhe përmes filozofit francez Paul Ricoeur.
Në veprën e tij të madhe Memory, History, Forgetting, Ricoeur analizon marrëdhënien e ndërlikuar ndërmjet kujtesës, historisë dhe harresës. Ai tregon se shoqëritë nuk formohen vetëm nga ajo që kujtojnë, por edhe nga ajo që harrojnë, zgjedhin të kujtojnë ose mësohen të harrojnë.
Kjo është tepër e rëndësishme për rastin shqiptar.
Sepse historia mund të manipulohet në dy mënyra.
Mund të shpikësh një të kaluar që nuk ka ekzistuar.
Por mund të bësh edhe diçka tjetër:
të fshish nga kujtesa atë që ka ekzistuar.
Të dyja janë forma manipulimi.
Prandaj një komb nuk duhet të ketë frikë nga e vërteta e vet.
Duhet të njohë edhe faqet e lavdishme, edhe faqet tragjike.
Edhe heronjtë.
Edhe viktimat.
Edhe fitoret.
Edhe gabimet.
Edhe padrejtësitë.
Sepse identiteti kombëtar nuk është album ku mbajmë vetëm fotografitë që na pëlqejnë.
Është kujtesa e plotë e rrugës që kemi përshkuar.
4). E vërteta historike nuk vendoset me votë
Këtu mendimi i Zeqirit lidhet edhe me një nga reflektimet më të fuqishme të Hannah Arendt-it mbi raportin ndërmjet së vërtetës dhe politikës.
Në esenë Truth and Politics, Arendt dallon një gjë themelore: opinioni politik mund të diskutohet, të kundërshtohet dhe të ndryshojë; por faktet nuk ndryshojnë thjesht sepse shumica politike dëshiron një version tjetër të tyre.
Ajo thekson pikërisht brishtësinë e së vërtetës faktike kur ajo përplaset me interesa dhe pushtet.
Kjo na çon drejt një përfundimi shumë të thjeshtë:
Parlamentet mund të ndryshojnë ligje.
Qeveritë mund të ndryshojnë politika.
Partitë mund të ndryshojnë programet.
Por askush nuk mund të votojë për të ndryshuar një fakt historik.
Nëse një dokument ekziston, ai duhet studiuar.
Nëse një krim ka ndodhur, duhet dokumentuar.
Nëse një betejë është zhvilluar, duhet rindërtuar.
Nëse një marrëveshje është firmosur, duhet lexuar.
Historia nuk vendoset me shumicë parlamentare.
5). “Interesi kombëtar” qëndron mbi ndarjen komunizëm–antikomunizëm
Dhe këtu vijmë te një nga formulimet më të fuqishme të Xhemil Zeqirit:
“Interesi kombëtar nuk është as komunist dhe as antikomunist.”
Kjo fjali meriton të qëndrojë më vete.
Sepse partitë janë të përkohshme.
Regjimet janë të përkohshme.
Ideologjitë janë të përkohshme.
Ndërsa interesat themelore të një populli – gjuha, kultura, siguria, identiteti, të drejtat, zhvillimi, kujtesa historike – kalojnë përtej jetëgjatësisë së një partie apo sistemi politik.
Dhe pikërisht këtu unë e shoh një nga pikat më të forta të shkrimit të Zeqirit.
Ai nuk e koncepton interesin kombëtar si armiqësi ndaj popujve të tjerë. Përkundrazi, në artikull ai e lidh atë me mbrojtjen e identitetit, të drejtave, sigurisë dhe dinjitetit të shqiptarëve, duke e vendosur këtë brenda demokracisë, të drejtave të njeriut dhe së drejtës ndërkombëtare.
Ky është një dallim shumë i rëndësishëm.
Të duash historinë dhe kulturën tënde nuk kërkon të urresh historinë dhe kulturën e tjetrit.
Një identitet i sigurt nuk ka nevojë ta poshtërojë identitetin e fqinjit për të ekzistuar.
Përkundrazi, sa më i sigurt të jesh në argumentet e tua, aq më pak ke nevojë për mitologji dhe armiqësi.
7). As “Lindja, as Perëndimi” (si orjentim politiko- diplomatik) nuk mund të zëvendësojnë dokumentacionin historik
Një tjetër ide me peshë tek Zeqiri është kërkesa për pavarësi intelektuale të historiografisë shqiptare.
Autori e thotë qartë:
“Historia duhet të shkruhet mbi bazën e dokumenteve.”
Këtu qëndron ndoshta kriteri më i rëndësishëm i gjithë shkrimit.
Jo mbi bindjen time.
Jo mbi bindjen tënde.
Jo mbi nostalgjinë.
Jo mbi urrejtjen.
Jo mbi atë që i intereson një partie.
Jo mbi atë që dëshiron një qeveri e huaj mbi dokumentin.
Natyrisht, dokumenti vetë duhet analizuar: kush e shkroi, kur, me çfarë interesi, çfarë dinte autori i tij dhe çfarë nuk dinte.
Por ky është pikërisht profesioni i historianit.
Prandaj studiuesi shqiptar duhet të hyjë pa kompleks inferioriteti në arkivat e Londrës, Uashingtonit, Romës, Vjenës, Berlinit, Parisit, Athinës, Beogradit, Moskës, Stambollit apo Vatikanit.
Duhet t’i lexojë.
Duhet t’i krahasojë.
Duhet t’i përdorë.
Por as emri i një kryeqyteti të madh, as prestigji i një universiteti nuk e shndërron automatikisht një interpretim në të vërtetë absolute.
Në shkencë nuk duhet të ekzistojë argumenti:
“Është e vërtetë sepse e tha i huaji.”
Po aq sa nuk duhet të ekzistojë:
“Është e vërtetë sepse e tha shqiptari.”
Ekziston vetëm pyetja:
Çfarë provojnë burimet?
Ky është nacionalizmi më i shëndetshëm i një studiuesi: jo të trillojë prova për vendin e vet, por të ketë besimin se e vërteta e dokumentuar nuk ka nevojë për falsifikim.
. Shqipëria nuk ka nevojë të zgjedhë ndërmjet dy historive propagandistike
Dhe këtu mendoj se mund ta çojmë argumentin e Xhemil Zeqirit deri në përfundimin e tij logjik.
Nuk na duhet një histori që thotë:
para vitit 1990 gjithçka ishte e drejtë.
Por nuk na duhet as një histori që thotë:
para vitit 1990 gjithçka ishte e gabuar.
Nuk na duhet një histori që shpall çdo komunist hero.
Por as një histori që shpall çdo antikomunist hero.
Sepse njeriu nuk gjykohet nga etiketa.
Gjykohet nga veprimi.
Dhe veprimi gjykohet në rrethanat e kohës së vet, mbi bazën e dokumenteve dhe pasojave që prodhoi.
Kjo është arsyeja pse shkrimi i Zeqirit meriton të mbështetet në tezën e tij themelore.
Ai nuk kërkon që shqiptarët të kthehen te një histori e ngrirë e së kaluarës.
Ai kërkon diçka shumë më të arsyeshme:
të mos shkatërrojmë historinë e djeshme vetëm për të ndërtuar propagandën e sotme.
9). Një komb nuk duhet ta ketë frikë të vërtetën
Një komb i dobët kërkon mite për të mbijetuar.
Një komb i pjekur dhe i fortë kërkon dokumente.
Një komb i pasigurt fsheh gabimet e veta.
Një komb i sigurt i pranon, i studion dhe mëson prej tyre.
Prandaj patriotizmi dhe kërkimi shkencor nuk janë kundërshtarë.
Përkundrazi.
Nëse e do seriozisht vendin tënd, nuk ke nevojë t’i gënjesh bashkëkombësit për historinë e tij.
Dhe nuk ke nevojë as t’ua zhvlerësosh historinë për t’u dukur “modern”.
Respekti për kombin nuk matet me numrin e miteve që krijojmë.
Matet me guximin për të kërkuar të vërtetën edhe atëherë kur ajo nuk na pëlqen.
10). Përfundim i përgjithshëm : Historia nuk është pronë partie
Në fund, mesazhi që unë lexoj në artikullin e Xhemil Zeqirit është shumë më i madh se debati komunizëm–antikomunizëm.
Është një thirrje për sovranitet të mendimit historik shqiptar.
Jo izolim.
Jo mohim të historiografisë së huaj.
Jo nacionalizëm të verbër.
Por as nënshtrim intelektual.
Të lexojmë të gjithë çfarë shkruhet.
Të hapim çdo arkiv.
Të krahasojmë çdo burim.
Të pranojmë çdo fakt të provuar – edhe kur na dhemb.
Dhe pastaj të shkruajmë historinë tonë me ndershmëri.
Sepse historia nuk është pronë e fitimtarëve të vitit 1944.
Por nuk është as pronë e fitimtarëve politikë të vitit 1991.
Nuk është pronë e së majtës.
Nuk është pronë e së djathtës.
Nuk është pronë e nostalgjisë.
Nuk është pronë e revanshit.
Historia është pasuria e përbashkët e popullit dhe kombit shqiptar.
Dhe detyra e historianit nuk është t’i sigurojë së shkuarës një avokat apo një prokuror.
Detyra e tij është shumë më e vështirë:
të kërkojë të vërtetën.
Prandaj shkrimi i Xhemil Zeqirit duhet lexuar jo vetëm si një reagim mbi historiografinë shqiptare, por si një paralajmërim filozofik:
kur politika fillon të vendosë se çfarë duhet të kujtojë një popull dhe çfarë duhet të harrojë, atëherë beteja nuk bëhet më vetëm për të kaluarën.
Bëhet për ndërgjegjen e brezave që vijnë.
Dhe për këtë arsye debati që ka hapur Xhemil Zeqiri meriton respekt, vazhdim,thellim,analizë dhe vezhgim të veçante!
________
Shënime
1] Xhemil Zeqiri, “Historia, politika dhe interesat kombëtare shqiptare,” Diplomacia.dk, 17 shtator 2026. Zeqiri e vendos problemin në marrëdhënien ndërmjet historiografisë, identitetit, politikës dhe interesit kombëtar dhe kërkon dallimin ndërmjet faktit historik dhe interpretimit politik.
2] Zeqiri, “Historia, politika dhe interesat kombëtare shqiptare.” Autori e përdor këtë formulim në argumentin e tij kundër shndërrimit të rishikimit historiografik pas vitit 1991 në hakmarrje ideologjike ndaj një periudhe të tërë historike.
3] Marc Bloch, The Historian’s Craft, trans. Peter Putnam (Manchester: Manchester University Press, 1992), veçanërisht kapitulli “Judging or Understanding?”; Bloch e vendos kuptimin kritik të njerëzve dhe shoqërive në kohën e tyre në zemër të metodës historike.
4] E. H. Carr, What Is History? (London: Penguin Classics, 2018; ligjëratat origjinale 1961). Carr analizon marrëdhënien midis fakteve dhe historianit, duke argumentuar se përzgjedhja dhe interpretimi i fakteve janë pjesë e prodhimit të dijes historike.
5] Paul Ricoeur, Memory, History, Forgetting, trans. Kathleen Blamey and David Pellauer (Chicago: University of Chicago Press, 2004). Ricoeur shqyrton lidhjen ndërmjet kujtesës, dijes historike, harresës dhe mënyrës se si shoqëritë ndërtojnë përfytyrimin e së kaluarës.
6] Hannah Arendt, “Truth and Politics,” The New Yorker, February 25, 1967; ribotuar në Between Past and Future. Arendt analizon konfliktin ndërmjet së vërtetës faktike, opinionit dhe interesit politik dhe rëndësinë e institucioneve që ruajnë e interpretojnë faktet.
7] Zeqiri, “Historia, politika dhe interesat kombëtare shqiptare.” Në këtë pjesë autori kërkon që interesi kombëtar të mos identifikohet mekanikisht me ndarjet ideologjike të shekullit XX, por të shqyrtohet përmes fakteve, interesave konkrete dhe rrethanave historike.
8] Ibid. Kërkesa për dokumentacion dhe burime të verifikueshme përbën një nga boshtet metodologjike të artikullit dhe shoqërohet me kërkesën për një historiografi shqiptare njëkohësisht kritike dhe të pavarur.
9]. Arendt, Hannah. “Truth and Politics.” The New Yorker, February 25, 1967.
10]. Bloch, Marc. The Historian’s Craft. Translated by Peter Putnam. Manchester: Manchester University Press, 1992.
11]. Carr, E. H. What Is History? London: Penguin Classics, 2018.
12]. Ricoeur, Paul. Memory, History, Forgetting. Translated by Kathleen Blamey and David Pellauer. Chicago: University of Chicago Press, 2004.
13]. Zeqiri, Xhemil. “Historia, politika dhe interesat kombëtare shqiptare.” Diplomacia.dk, 17 shtator 2026.

Thank you for reading this post, don’t forget to subscribe!