Prend Buzhala, Klinë 

(Brahim AVDYLI: “STUDIME KRITIKE DHE DOMOSDOSHMËRIA E NJË POLEMIKE”, (studime, recensione e vështrime mbi të gjithë shqiptarët dhe një polemikë e patjetërsueshme ), SHB “SAS”, Prishtinë, 2026)

Brahim Avdyli, me disa vëllime të botuara gjatë viteve të fundit, po shquhet edhe si autor i ligjërimeve diskursive, sikundër janë vëllimet “Sondazhe për Kosovën dhe kufirin e saj”, vepër shkencore, materiale e publicistike, SHB “Lena Grafik”, Prishtinë, 2019; “Bota shpirtërore në krijimet e veçanta”, kritikë letrare e historike për të gjitha territoret shqipfolëse e të mërgatës evropiane, SHB “MESHARI”, Prishtinë, 2023; “Parametrat e dimensioneve letrare”, për autorin e shtatë veprave të Prend Buzhalës, “Lena Graphic”, Prishtinë, 2025; “Intervista – Tri pamje mbi realitetin”, SHB “Lena Graphic”, Prishtinë, 2025. Ky vëllim është përkthyer edhe në gjuhën frënge dhe është botuar më 2026 nga e njëjta shtëpi botuese në Prishtinë. Në të njëjtën periudhë botohet edhe “Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike”, SHB “SAS”, (2026).

Libri më i ri dallohet për ndërthurjen e kritikës letrare me diskursin kombëtar, historik, publicistik dhe polemik. Një shtresë e rëndësishme e esesë lidhet me raportin letërsi–histori–kujtesë kombëtare. Që në vështrimin për Xun Çettën, vepra letrare-dokumentare lexohet përmes rezistencës politike dhe përvojës historike; letrat, apelet dhe kundërshtimet interpretohen si forma të qëndresës dhe të mbrojtjes së idealeve kombëtare. Për Avdylin, kritika funksionon në një hapësirë estetike të lidhur vazhdimisht me historinë, atdheun, mërgatën, identitetin, kujtesën dhe fatin kolektiv.

Edhe polemika me Teodor Pangallos-in përbën një pjesë të veçantë të vëllimit, ku regjistri diskursiv merr një karakter të theksuar gjuhësor e historik. Autori e quan atë “studim gjuhësor dhe shkencor historik” dhe e ndërton rreth çështjes së arvanitasve/arbanëve, gjuhës, prejardhjes dhe raportit shqiptar-grek. Shkaku konkret i polemikës lidhet me formulimin e Pangallosit për grekët dhe shqiptarët si dy popuj dhe për shqiptarët si “kushërinj”; Avdyli e kundërshton këtë premisë dhe mbi të ndërton tezën e vet për vazhdimësinë kombëtare.

Në një shkrim analitik kushtuar këtij vëllimi të Brahim Avdylit, ruajtja e distancës kritike krijon hapësirën për të dalluar qartë interpretimet dhe tezat personale të autorit nga argumentet e konsoliduara shkencore. Vëllimi përmban pohime të forta etimologjike, historike e gjuhësore, të cilat autori i përdor si argumente, për shembull mbi arbanët, prejardhjen e greqishtes, lashtësinë e shqipes etj.

Në këtë pikë të analizës, distanca kritike i jep trajtimit një bazë më të qëndrueshme metodologjike. Interpretimet dhe tezat personale të Avdylit mund të shqyrtohen përkrah argumenteve të strukturuara shkencore, duke dalluar natyrën, burimin dhe shkallën e mbështetjes së secilit argument. Kjo qasje e bën më të qartë edhe peshën e pohimeve etimologjike, historike e gjuhësore mbi arbanët, prejardhjen e greqishtes, lashtësinë e shqipes dhe çështje të tjera të kësaj fushe.

1. Akti kritik si shumësi formash

“Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike” është vëllim në të cilin Brahim Avdyli e koncepton kritikën si interpretim të veprës letrare, si akt të kujtesës, të identitetit dhe të ndërgjegjes kombëtare; prandaj kufiri ndërmjet kritikës letrare, esesë, publicistikës dhe polemikës historiko-gjuhësore mbetet i përshkueshëm. Pikërisht kjo ndërthurje përbën njëkohësisht veçantinë dhe pikën më të diskutueshme metodologjike të veprës. Vetë biografia e autorit ndihmon për ta kuptuar këtë ndërthurje, pasi ai është krijues letrar (prozator, poet), publicist dhe autor shkrimesh shkencore në fushën e letërsisë, me një jetë të lidhur paralelisht me artin e fjalës dhe veprimtarinë kombëtare.

Vëllimi “Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike” i Brahim Avdylit shfaqet si një vepër e gjerë dhe heterogjene, në të cilën kritika letrare shtrihet përtej kufijve të estetikës dhe lidhet vazhdimisht me historinë, kujtesën, identitetin kombëtar, mërgatën, përvojën personale dhe debatin publik. Vetë nëntitulli e përcakton librin si përmbledhje me “studime, recensione e vështrime mbi të gjithë shqiptarët” dhe me “një polemikë të patjetërsueshme”, duke paralajmëruar që në fillim natyrën shumëplanëshe të tij.

Kjo shumësi formash përbën procedimin përmes të cilit Avdyli e koncepton vetë aktin kritik. Për të, të shkruash  do të thotë të flasësh edhe për autorin, për kohën e tij, për historinë që qëndron prapa tekstit, për përvojën kombëtare dhe, jo rrallë, për përvojën personale të kritikut. Rrjedhimisht, kufijtë ndërmjet recensionit, esesë, studimit, kujtimit autobiografik dhe polemikës bëhen të lëvizshëm. Në këtë aspekt, vepra lexohet si përmbledhje shkrimesh mbi libra të ndryshëm dhe si dëshmi e mënyrës së veçantë të Brahim Avdylit për ta parë letërsinë dhe rolin e saj.

Teza kryesore që mund të nxirret nga ky vëllim qëndron në faktin se Avdyli e sheh kritikën letrare si  akt të vetëdijes letrare. Kritika për të përfshin përcaktimin e vlerës estetike të një poezie apo të një libri, ruajtjen e kujtesës, afirmimin e vlerave, mbrojtjen e një identiteti, dhe, kur autori e sheh të nevojshme, kundërshtimin e interpretimeve që ai i konsideron të padrejta ose të rreme. Kjo qasje përbën njëkohësisht forcën e veprës dhe pikën në të cilën ajo bëhet më e diskutueshme.

2. Kritika si kujtesë, dëshmi dhe angazhim

Në vëllimin “Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike”, Brahim Avdyli e koncepton kritikën letrare si një hapësirë ku ndërthuren letërsia, historia, kujtesa personale dhe përgjegjësia kombëtare. Pikërisht për këtë arsye, shumë prej shkrimeve të tij marrin formën e recensioneve dhe studimeve me shtrirje të gjerë interpretuese, ku vepra e autorit të shqyrtuar bëhet pikënisje për të folur mbi një përvojë më të gjerë historike dhe shoqërore. Kritika e tij shtron pyetje për vlerën artistike të një poezie dhe për kujtesën, dëshminë dhe qëndrimin që ajo bart.

Ky raport ndërmjet kritikës, kujtesës dhe angazhimit shihet që në punimin për Xun Çettën, ku Avdyli e trajton karakterin dokumentar të veprës dhe i interpreton letrat, protestat dhe apelet e të burgosurit politik si forma të rezistencës. Ai i konsideron këto shkresa si kundërshtim ndaj padrejtësive dhe si vazhdim të luftës politike në një rrethanë ku individi është fizikisht i mbyllur. Kështu, dokumenti vlerësohet për informacionin që ruan dhe për funksionin e tij moral: ai dëshmon se njeriu ka ruajtur zërin e vet dhe qëndrimin e tij përballë rrethanave.

I njëjti parim shfaqet, në një formë tjetër, në leximin e Mustafë Krasniqit, ku Avdyli e lidh poezinë “Eshtrat pezull” me kujtesën historike, atdheun dhe çështjen kombëtare. Madje ai e pranon hapur se recensioni do të shohë kryesisht “anën pozitive të medaljes”, duke e lidhur vlerësimin e veprës me intencat e veta kombëtare. Kjo qasje është një dëshmi e qartë se kritika e tij ndërtohet mbi afërsi ideore me objektin që shqyrton dhe mbi një qëndrim të shprehur qartë ndaj vlerave që ai çmon.

Në këtë vëllim, kujtesa historike është pothuajse gjithmonë e pranishme si një shtresë e dytë e interpretimit. Një metaforë poetike mund ta çojë Avdylin drejt historisë së një brezi; një figurë e dhembjes drejt kujtimit të të rënëve; një libër i mërgatës drejt rolit të diasporës në jetën kombëtare; ndërsa një ese mund ta çojë drejt debatit mbi gjuhën, identitetin dhe historinë. Për këtë arsye, kritika e tij funksionon shpesh si akt kujtese: ajo synon të ruajë tekstin letrar dhe përvojën që qëndron pas tij.

Kjo shihet qartë në punimin për Qazim Berishën, ku dhembja interpretohet si motiv poetik dhe si kujtesë e martirëve, dëshmorëve, të pagjeturve dhe humbjeve familjare. Avdyli e sheh poetin si bartës të zërit të atyre që kanë mbetur pa zë, duke e kthyer poezinë në një formë të përfaqësimit të kujtesës kolektive. Kur ai e përmbledh këtë botë duke thënë se në dhembjen e poetit gjenden vuajtjet e popullit të tij, kritika kalon nga analiza e motivit drejt sferës së interpretimit historik e etik.

Po kështu, te Martin Çuni-Antoni, Avdyli e ndërlidh poezinë me përvojën e burgut, të veprimtarisë dhe të familjes. Veçanërisht “Lulet e jetës, Letra nga burgu, Teutës dhe Agronit” interpretohet si vepër ku dokumenti, kujtesa familjare dhe letërsia bashkëjetojnë. Ai thekson se letrat bartin përvojën e babait të burgosur, shqetësimin për fëmijët dhe dëshirën për t’i edukuar edhe nga larg. Në këtë rast, kritika bëhet edhe dëshmi e një kohe, sepse vepra përmban ilustrime, skica e faksimile që e kthejnë përvojën individuale në material kujtese.

Kjo mënyrë leximi tregon se Brahim Avdyli e koncepton kritikun si vlerësues estetik dhe si dëshmitar. Ai diskuton metaforën, simbolin, strukturën e poezisë dhe stilin, siç bën gjerësisht te Erina Çoku dhe Gëzim Ajgeraj; krahas tyre, ai ndjek edhe shtresat historike, etike dhe kombëtare të veprave. Kritiku, për të, bëhet kështu edhe bartës i kujtesës dhe interpretues i përvojës që shtrihet përtej tekstit.

Roli i dëshmitarit lidhet ngushtë me mënyrën se si Avdyli e vendos veten brenda historisë që komenton. Në shkrimet e tij ai sjell njohjet me autorët, përvojat e përbashkëta historike, mërgimin, veprimtarinë politike, ndjekjen, organizimin kulturor dhe jetën e diasporës. Te Martin Çuni, për shembull, shqyrtimi nis me kujtimin e njohjes së hershme dhe të veprimtarisë për Radion “Kosova e Lirë”, ndërsa pohimi se ata i bashkon “ideali, dhe jo organizatat” shpreh qartë afërsinë ideore ndërmjet kritikut dhe autorit. Avdyli e ndërton kështu figurën e kritikut si bashkëpjesëmarrës në përvojën që shqyrton.

Kjo prani bëhet edhe më e dukshme te Ismet Krasniqi-Lala. Vepra mbi urat kulturore ndërmjet Zvicrës dhe atdheut e shtyn Avdylin drejt përvojës së vet të mërgatës dhe të organizimit kulturor e politik. Krahas analizës së librit të Krasniqit, ai sjell kujtime personale, veprimtari dhe njerëz me të cilët ka qenë i lidhur. Recensioni fiton kështu edhe tipare autobiografike dhe nxjerr në pah një dimension tjetër të figurës së kritikut: intelektualin e angazhuar.

Në këtë konceptim, kritiku interpreton tekstin dhe reagon ndaj problemeve që shfaqen në shoqëri, histori e kulturë. Kjo përmasë del fuqishëm në polemikën me Teodor Pangallosin, ku Avdyli hyn në një debat identitar, gjuhësor e historik. Ai e konsideron të nevojshme botimin e polemikës “para opinionit të gjerë” dhe e paraqet reagimin e vet si ndërhyrje “të patjetërsueshme”. Kritiku shfaqet, kështu, si lexues, pjesëmarrës dhe bashkëbisedues publik. Përfshirja e tij e bën të lëvizshëm kufirin ndërmjet kritikës dhe publicistikës, analizës dhe dëshmisë, letërsisë dhe polemikës. Pikërisht ky komunikim ndërmjet formave i jep vëllimit veçantinë e tij dhe krijon njëherësh hapësirë për diskutim metodologjik.

Përvoja personale e autorit ushtron ndikim të fuqishëm në interpretimin e veprave dhe shpesh shërben si çelës leximi. Në shkrimet për mërgatën, Avdyli sjell përvojën e mërgimtarit; në trajtimin e veprimtarisë kombëtare, përvojën e pjesëmarrësit; në shkrimet për burgun politik, përvojën e brezit të vet; ndërsa në tekstin për Fitore Avdyli-Baraliun, përvoja e kritikut ndërthuret me atë të babait. Te kjo e fundit, përfshirja personale merr një intensitet të veçantë. Avdyli e pranon vetë se është “vështirë të shkruash një studim” kur je edhe baba i autores. Pohimi dëshmon vetëdijen e tij për subjektivitetin dhe për ndikimin që afërsia familjare mund të ketë në procesin kritik. Ai e vendos hapur marrëdhënien personale brenda tekstit dhe e bën atë pjesë të vetëdijes së kritikës.

Kjo përfshirje e pasuron ligjërimin me ngrohtësi, përvojë dhe me frymë autentike. Kritiku shfaqet si njeri që e njeh nga afër botën për të cilën flet, prandaj vështrimi i tij bart përvojë të drejtpërdrejtë, kujtesë dhe emocion. Në të njëjtën kohë, afërsia me autorin e zvogëlon distancën kritike, pasi admirimi, miqësia, përkatësia e përbashkët dhe përvoja familjare ndikojnë në mënyrën e vlerësimit.

Ky tension përbën një nga tiparet më karakteristike të librit: Avdyli e ndërthur përvojën personale me ligjërimin kritik, duke e bërë atë pjesë të vetë argumentimit. Ai sjell kujtime, bindje, njohje dhe përvoja që burojnë nga kontakti i drejtpërdrejtë me botën e autorëve që shqyrton. Për këtë arsye, shumë prej shkrimeve  lexohen edhe si  autoportret i kritikut përmes librave të të tjerëve.

Te Xun Çetta del në pah përvoja e brezit të rezistencës; te mërgata e Ismet Krasniqi-Lalës shfaqet përvoja e vetë Avdylit si mërgimtar dhe organizator; te Martin Çuni rikthehet ideali i përbashkët që i ka bashkuar; ndërsa në shkrimin për vajzën e tij, përvoja familjare bëhet pjesë e drejtpërdrejtë e aktit kritik. Në polemikën me Pangallosin dalin në plan të parë bindjet e tij mbi historinë, gjuhën dhe identitetin.

Këndvështrimi i tillë e zgjeron dukshëm figurën e kritikut në këtë vëllim. Brahim Avdyli e koncepton profilin e kritikut si lexues të veprës, ruajtës të kujtesës, dëshmitar të kohës dhe intelektual që merr qëndrim. Kritika fiton kështu disa funksione të ndërthurura: interpretimin estetik, ruajtjen e kujtesës, dëshminë historike dhe ndërhyrjen në debatin kulturor. Ligjërimi i tij ngërthen pasion, identitet dhe ndjenjë përgjegjësie. Tekstet pikësynojnë ta mbrojnë një autor, një përvojë, një brez, një kujtesë ose një ide dhe, krahas vlerësimit estetik, shprehin një qëndrim të qartë të autorit të kritikës.

Krahas kësaj force shprehëse, shfaqet edhe nevoja për rezervë kritike. Sa më shumë kritiku identifikohet me objektin, aq më e rëndësishme bëhet ruajtja e dallimit ndërmjet afirmimit dhe vlerësimit, ndërmjet bindjes personale dhe argumentimit. Kjo çështje merr rëndësi të veçantë në pjesët historike dhe polemike, ku tezat e gjera kërkojnë verifikim të pavarur dhe mbështetje të mjaftueshme dokumentare. Forca retorike e një pohimi përbën një element të ligjërimit; argumenti shkencor kërkon, përtej saj, burime, dëshmi dhe verifikim.

Vëllimi mund të lexohet, pra, përmes këtij dyzimi produktiv: Brahim Avdyli shfaqet si kritik i përfshirë në botën e shkrimit që e interpreton dhe si autor që e ndërlidh leximin me kujtesën, dëshminë dhe angazhimin. Ai lexon për të kuptuar e për të kujtuar; analizon për të vlerësuar e për të dëshmuar; shkruan për letërsinë dhe rikthehet vazhdimisht te historia. Në çastet kur e konsideron të nevojshme, kritika merr edhe trajtën e angazhimit publik.

Raporti ndërmjet kritikës letrare, kujtesës historike dhe angazhimit kombëtar përbën një nga boshtet organizuese të librit. Kritika hap rrugën drejt tekstit; kujtesa e lidh tekstin me të kaluarën; angazhimi i jep atij kuptim në të tashmen. Përvoja personale e Avdylit i bashkon këto tri dimensione dhe krijon një ligjërim ku interpretimi letrar, dëshmia historike dhe vetëpërvoja komunikojnë vazhdimisht.

“Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike”  lexohet si vëllim mbi autorë dhe libra të ndryshëm dhe si portret i një kritiku që e konsideron letërsinë pjesë të historisë së jetuar dhe kritikën formë të përgjegjësisë intelektuale. Brenda këtij konceptimi, akti kritik shndërrohet në hapësirë ku takohen teksti, kujtesa, përvoja dhe qëndrimi qytetar.

3. Nga identifikimi emocional te poetika e dhembjes

Një nga tiparet më të dukshme të vëllimit “Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike” ka të bëjë me prirjen emocionale të Brahim Avdylit me autorët, veprat dhe temat që shqyrton. Kritiku hyn në tekstet e tyre duke sjellë me vete kujtesën, përvojën personale, bindjet dhe ndjeshmërinë e vet. Për rrjedhojë, kritika e tij merr trajtën e një dialogu ndërmjet njerëzish që shpesh ndajnë përvoja, ideale ose shqetësime të ngjashme. Një afërsi e tillë e pasuron analizën, sepse e ndihmon kritikun të depërtojë në botën emocionale të veprës, ndërsa në raste të caktuara e ngushton distancën e nevojshme për vlerësimin kritik, sidomos atëherë kur përputhja me autorin ose me mesazhin e tij bëhet pikënisje e leximit.

Ky dyzim shfaqet qartë në shkrimin për Xun Çettën. Avdyli e nis interpretimin duke dëshmuar njohjen me të që nga viti 1981 dhe e vendos veprën e tij brenda një përvoje historike të përjetuar nga afër. Njohja personale i jep mundësi letrave, protestave dhe apeleve të burgut t’i shfaqen si dëshmi të një rezistence që vazhdon edhe përtej kufizimit fizik. Afërsia biografike e pasuron kështu leximin me kontekst, emocion dhe ndjenjë autenticiteti.

Afërsia merr trajtë më të theksuar metodologjike kur kritiku kërkon në vepër përputhje me bindjet e veta. Këtë qëndrim Avdyli e shpreh në recensionin për Mustafë Krasniqin

Rasti bëhet edhe më i ndjeshëm te Fitore Avdyli-Baraliu, ku Avdyli është njëkohësisht kritik dhe baba i autores.

Identifikimi emocional i Avdylit shfaqet kështu si burim force dhe si kufi i metodës së tij. Ai i jep kritikës jetë, kontekst dhe përfshirje njerëzore, ndërsa admirimi mund ta zëvendësojë kundërshtimin, bashkëndjenja mund ta zbusë vërejtjen kritike dhe përputhja ideore mund të marrë funksionin e kriterit vlerësues. Pikërisht kjo përfshirje ndihmon për të kuptuar edhe rikthimin e disa motiveve përgjatë vëllimit, pavarësisht dallimeve ndërmjet autorëve të trajtuar.

Dhembja, atdheu, mërgata, kujtesa, liria, drita dhe identiteti formojnë një sistem të brendshëm motivesh që i lidh shkrimet me njëri-tjetrin dhe njëkohësisht zbulojnë botëkuptimin e kritikut përmes mënyrës së përzgjedhjes dhe interpretimit të veprave.Atdheu, për shembull, merr kuptimin e një hapësire shpirtërore përtej territorit fizik. Te Mustafë Krasniqi ai shndërrohet në “gjeografi” të përkatësisë, për të cilën subjekti poetik shprehet:

 “Edhe po të ma vëni / thikën në fyt / nuk do të heq dorë / nga gjeografia ime!…”

“Gjeografia” këtu përmbledh kujtesën, gjuhën, historinë dhe ndjenjën e identitetit. Atdheu, në leximin e Avdylit, fiton funksionin e një hapësire shpirtërore që vazhdon të jetojë brenda individit edhe në largësi.Prej këtej, atdheu ndërlidhet natyrshëm me mërgatën. Te Gëzim Ajgeraj, largësia e forcon ndjenjën e përkatësisë dhe e intensifikon mallin, çka shprehet fuqishëm në vetëpërcaktimin poetik:

“unë jam një grusht dhé i Sharrit / në trastën e mërgimtarit”.

Mërgimtari e bart atdheun me vete, ndërsa te Ismet Krasniqi-Lala kjo marrëdhënie merr formën e “urave” të komunikimit kulturor ndërmjet Zvicrës dhe atdheut. Avdyli e interpreton kulturën, letërsinë, artin dhe veprimtarinë e mërgatës si mjete që lidhin brigjet e larguara fizikisht. Mërgata shfaqet kështu si hapësirë e ruajtjes së identitetit dhe e vazhdimit të marrëdhënies me vendlindjen.

Kujtesa përshkon pothuajse të gjitha këto tema dhe krijon një bosht të përbashkët ndërmjet tyre. Te Xun Çetta ajo lidhet me rezistencën; te Qazim Berisha me të rënët dhe të pagjeturit; te Martin Çuni-Antoni me burgun dhe familjen; te Gëzim Ajgeraj me vendlindjen; ndërsa te Ismet Krasniqi-Lala me veprimtarinë kulturore të mërgatës. Kujtesa merr kështu funksionin e një force që e mban të gjallë përvojën dhe e kundërvë atë ndaj harresës.

Në këtë sistem motivesh, liria paraqitet si vlerë e brendshme që jeton në vetëdijen e njeriut edhe përballë kufizimeve fizike. Kjo shprehet qartë në vargjet e Martin Çuni-Antonit:

“Kudo të shoh / Pos në vendin tim.”

Paradoksi poetik fiton forcë përmes pranisë së lirisë në fytyrën e fëmijës, te nëna, babai dhe dashuria, ndërsa mungesa e saj në atdhe e shndërron në dëshirë njerëzore, përjetim të mungesës dhe ideal.

Përballë dhembjes, mërgimit dhe mungesës shfaqet motivi i dritës, i cili në këtë vëllim merr funksionin e kundërpeshës së errësirës. Te Gëzim Ajgeraj, Avdyli e lidh dritën me lirinë, me shpresën dhe të ardhmen, ndërsa vetë poeti shkruan për “fjalën e dritës” që vazhdon rrugëtimin e saj. Te Fitore Avdyli-Baraliu, drita merr një përmasë edhe më të brendshme: ajo lind nga procesi i njohjes dhe pranimit të vetvetes dhe arrin te ideja e shndërrimit të plagëve në “dritë që udhëheq të tjerët”.

Drita merr kështu funksion transformues. Ajo lind nga përballja me errësirën dhe i jep plagës një kuptim të ri. Në poetikën e vëllimit të shqyrtuar, shndërrimi i përvojës së dhimbshme në forcë shpirtërore krijon një nga vijat më të rëndësishme të lidhjes ndërmjet autorëve.

Të gjitha këto motive përfundojnë te identiteti, i cili na del si koncepti më i gjerë i vëllimit. Identiteti shfaqet në përmasa kombëtare, kulturore, familjare dhe individuale. Te Mustafë Krasniqi lidhet me gjeografinë e atdheut; te Ajgeraj me mërgimtarin që e bart vendlindjen me vete; te Ismet Krasniqi-Lala me urën kulturore të diasporës; te Fitore Avdyli-Baraliu me njohjen e vetes; ndërsa në polemikën me Pangallosin merr trajtën e një çështjeje historike dhe gjuhësore. Ndër të gjitha këto motive, dhembja ndryshon më dukshëm nga një autor te tjetri dhe shërben si një nga çelësat kryesorë për të kuptuar shumëllojshmërinë e vëllimit.

Te Qazim Berisha, dhembja shfaqet para së gjithash si kujtesë e plagës. Ajo lidhet me vëllanë e humbur, dëshmorët, martirët dhe të pagjeturit dhe merr përmasën e një historie kolektive. Kur poeti shkruan:

 “Nuk ta fali dhembjen/ Në pranverën e luleve/As në verën e mërgimtarëve…”

akti i mosfaljes së dhembjes shndërrohet në ruajtje të kujtesës dhe në refuzim të harresës. Te Berisha, dhembja fiton  funksion etik dhe memorial: ajo e mban të gjallë kujtimin dhe i jep përgjegjësi përvojës të së kaluarës.

Te Gëzim Ajgeraj, dhembja merr trajtën e largësisë. Ajo lind nga mërgimi, ikja dhe malli dhe shndërrohet në metaforë:

 “Udhët m’i vodhën ëndrrat/ E nëpër dhimbjen e ikjeve ndërtuan piramidën e mallit…”

Dhembja bëhet, në këtë rast, përvojë hapësinore dhe kohore: rrugët e largojnë njeriun, ndërsa vitet e mërgimit grumbullohen si gurët e një piramide. Ndryshe nga përvoja memoriale e Berishës, te Ajgeraj plaga kërkon një dalje drejt dritës dhe shndërrohet në etje për kthim, fjalë dhe shpresë.

Te Erina Çoku, dhembja zhvendoset nga historia kombëtare dhe përvoja e mërgimit drejt brendësisë së individit. Ajo shfaqet si vetmi, trishtim, brishtësi dhe ndjenjë e kalimit të kohës. Në vargjet:

 “Tallazet e shpirtit të vetmuar/përplasen në brigjet e zemrës sime…”

dhembja buron nga raporti i individit me vetveten dhe me botën. Ajo merr një trajtë më intime dhe ekzistenciale, duke u bërë çmim i ndjeshmërisë dhe i vetmisë.

Te Martin Çuni-Antoni, dhembja fiton dimensionin e ndarjes familjare dhe të burgut. Kur shkruan për djalin:

“Nuk më mbeti forcë shpirti as trupi ( …)/ Vetëm mërmërisja, se fjala më humbi…”

dhembja arrin deri te humbja e fuqisë për të folur. Fjala e poetit pëson kështu të njëjtin tronditje që pëson edhe subjekti: përballë plagës, ligjërimi zvogëlohet në mërmëritje dhe heshtja merr funksion shprehës. Për poetin, i cili jeton përmes fjalës, humbja e fjalës shënon intensitetin ekstrem të përjetimit. Te Lulet e jetës, vuajtja e burgut merr edhe trajtën e dhembjes së babait të ndarë nga fëmijët.

Te Fitore Avdyli-Baraliu, dhembja merr funksionin e transformimit të brendshëm. Plaga kërkon njohje dhe përpunim; rruga nga Pasqyra e dhimbjes te Drita që lind nga errësira shënon kalimin nga përjetimi drejt vetëdijes. Dhembja shndërrohet kështu në materialin prej të cilit ndërtohet një vetëdije e re. I njëjti motiv fiton kuptime të ndryshme: te Qazim Berisha, dhembja kujton; te Gëzim Ajgeraj, mallëngjen dhe kërkon kthimin; te Erina Çoku, vetmohet dhe mediton; te Martin Çuni-Antoni, dëshmon dhe e çon fjalën deri në heshtje; ndërsa te Fitore Avdyli-Baraliu kërkon shndërrimin në dritë. Shumësia e këtyre kuptimeve dëshmon larminë e vëllimit. Avdyli rikthehet vazhdimisht te çështje themelore si atdheu, liria, kujtesa, dhembja dhe identiteti, duke i zbuluar ato në forma të ndryshme te secili autor.

Identifikimi emocional i kritikut kuptohet edhe përmes këtij sistemi motivesh. Avdyli afrohet me autorët sepse në veprat e tyre gjen tema që përkojnë me botëkuptimin e tij. Përzgjedhja e poezive dhe librave shoqërohet me përzgjedhjen e përvojave me të cilat kritiku mund të hyjë në dialog. Këtu qëndron njëkohësisht forca dhe kufiri i kritikës së tij: ai i lexon të tjerët duke kërkuar në veprat e tyre edhe një pjesë të vetvetes.

4. Mërgata si vazhdimësi e atdheut dhe drita si rikthim te vetvetja

Mërgata shqiptare zë një vend të rëndësishëm në konceptin kulturor dhe letrar të Brahim Avdylit. Ajo shfaqet si një hapësirë e dytë ku ruhen, krijohen dhe transmetohen kultura, kujtesa dhe identiteti. Largësia fizike bashkëjeton me vazhdimësinë shpirtërore; madje, vetë largësia e thekson nevojën për ta mbajtur të gjallë lidhjen me vendin e prejardhjes, gjuhën dhe kulturën. Mërgata merr kështu një natyrë të dyfishtë: përvojën e largimit dhe forcën e vazhdimësisë.

Ky koncept shfaqet qartë edhe në leximin e Gëzim Ajgerajt, ku mërgimtari e përkufizon veten përmes vargut:

“unë jam një grusht dhé i Sharrit/në trastën e mërgimtarit”.

Në këtë figurë përmblidhet një pjesë e rëndësishme e mënyrës se si Avdyli e kupton mërgimin: njeriu largohet nga toka e vet, ndërsa një pjesë simbolike të saj e bart me vete. “Grushti i dheut” shënjon kujtesën e vendlindjes dhe përkatësinë që vazhdon të jetojë jashtë territorit të saj. Atdheu shndërrohet kështu nga hapësirë gjeografike në atdhe të brendshëm, të bartur në kujtesë, gjuhë dhe krijimtari.

Mërgata bart edhe dhembjen e largësisë. Te Ajgeraj, udhët e mërgimit “vjedhin” ëndrrat dhe ndërtojnë “piramidën e mallit”, brenda së cilës varrosen “dekadat e arratisë”. Metafora e shndërron largësinë në një përvojë me çmim të lartë shpirtëror: koha e kaluar jashtë atdheut grumbullohet dhe merr peshën e një barre të brendshme. Në konceptin e Avdylit, mërgata përmbledh humbjen dhe ruajtjen, largësinë dhe afërsinë, mallin dhe veprimtarinë.

Përmasa e veprimit kulturor del në plan të parë në shkrimin kushtuar Ismet Krasniqi-Lalës dhe veprës ”Urat e komunikimit kulturor/Kontaktet me mërgatën shqiptare të Zvicrës – reportazhe, kronika, recensione”. Që nga titulli “Urat e veprimit në mes të mërgatës e atdheut”, Avdyli e përcakton marrëdhënien ndërmjet këtyre dy hapësirave përmes komunikimit. Pyetja e tij, “cilat janë këto ura të komunikimit në mes të Zvicrës e të Atdheut shpirtëror?”, e vendos atdheun përtej kufirit territorial, si kategori shpirtërore dhe kulturore.

Metafora e urës përbën çelësin e interpretimit të kësaj vepre. Dy brigjet krijojnë distancën, ndërsa ura krijon kalimin ndërmjet tyre. Në të njëjtën mënyrë, mërgimi krijon largësi ndërmjet individit dhe atdheut, ndërsa kultura ndërton rrugët e afrimit. Libri i Ismet Krasniqi-Lalës shndërrohet kështu në dokument të mënyrave konkrete përmes të cilave janë ngritur këto ura: përmes letërsisë, pikturës, këngës, aktiviteteve kulturore, shoqatave, takimeve dhe figurave të ndryshme të mërgatës.

Në këtë kontekst merr kuptim të veçantë edhe mendimi se “fati i kombit është edhe fati i artit, që kultivohen si urë komunikimi”. Arti shfaqet si mekanizëm i ruajtjes së një bashkësie të shpërndarë në hapësira të ndryshme. Largësia gjeografike krijon ndarjen, ndërsa kultura ndërton një territor simbolik ku njerëzit takohen përsëri.

Avdyli i kushton rëndësi të veçantë edhe dokumentimit. Emrat, aktivitetet, fotografitë, kronikat dhe reportazhet fitojnë vlerën e një arkivi kulturor të mërgatës dhe të një dëshmie për brezat e ardhshëm. Kur Avdyli shkruan se “nuk ka libër që shkruhet pa porosi” dhe se përvoja u lihet gjeneratave të ardhshme me shpresën për një jetë “më të mirë, më të denjë e më të përsosur”, libri fiton edhe funksionin e transmetimit ndërbrezor. Lidhja mërgatë-atdhe merr kështu dy drejtime: horizontalisht, ndërmjet dy hapësirave; vertikalisht, ndërmjet brezave. Ura lidh Zvicrën me atdheun dhe njëkohësisht të djeshmen me të nesërmen.

Pohimi i Avdylit se këto ura “janë simbolikisht lidhje të brigjeve”, se, edhe kur dëmtohen, mund të ndërtohen përsëri, e zgjeron kuptimin e metaforës përtej librit të Krasniqi-Lalës. Ura shndërrohet në metaforë të qëndrueshmërisë së identitetit përballë largësisë.

Avdyli shprehet se “urat e komunikimit të mërgatës e atdheut do të jenë gjithmonë” dhe formulon një bindje të qartë për vendin e mërgatës shqiptare: ajo përbën pjesë të kombit që jeton në një hapësirë tjetër dhe që, përmes kulturës, vazhdon komunikimin me trungun e vet.

Te Ismet Krasniqi-Lala kemi urën ndërmjet dy hapësirave; te studimi për Fitore Avdyli-Baraliun lëvizja bëhet më intime dhe merr trajtën e një ure ndërmjet njeriut dhe vetvetes. Figurat e dritës, errësirës, plagës dhe shërimit ndërtojnë një proces të tërë të transformimit të brendshëm.

Vetë titulli i studimit, “Ta njohësh dhe ta duash dritën brenda teje, është sugjestion i përkryer i vetvetes”, e vendos “dritën” në qendër të interpretimit. Drita buron nga brendësia e individit dhe lidhet drejtpërdrejt me vetënjohjen dhe vetëpranimin.

Kjo ide përputhet me deklaratën e autores se libri është “shpirti im që doli në letër, i papërsosur, i çuditshëm, i vërtetë”. Në këtë formulim, drita lidhet me të vërtetën për vetveten dhe me pranimin e qenies në tërësinë e saj. Njeriu arrin te drita duke njohur dhe pranuar edhe papërsosmërinë e vet.

Prania e plagës bëhet kështu thelbësore në strukturën simbolike të veprës. Ajo përfaqëson përvojën që dhemb, kujtimin që rëndon dhe konfliktin e brendshëm që kërkon përpunim. Përmes saj, drita fiton funksionin transformues.

Vetë organizimi i dorëshkrimit, nga “Thirrja e shpirtit” te “Pasqyra e dhimbjes”, pastaj te “Zëri i fëmijës së brendshëm”, “Drita që lind nga errësira” dhe “Zëri i dritës”, ndërton një trajektore të qartë transformimi. Struktura mund të lexohet si një udhëtim: individi dëgjon shqetësimin e brendshëm, sheh dhimbjen në “pasqyrë”, rikthehet te pjesa e cenueshme e vetvetes dhe, pas këtij procesi, arrin te drita.

Errësira fiton funksion të veçantë simbolik. Ajo shënon hapësirën e ballafaqimit dhe të kapërcimit. Vetë formulimi “drita që lind nga errësira” i vendos të dyja figurat në një marrëdhënie krijuese: drita buron pikërisht nga përvoja e errësirës së kapërcyer.

Edhe aforizmi se “vetëdija nuk matet me qëndrimin lart, por me forcën për t’u ngritur sa herë që bie” e përforcon këtë ide. Shërimi merr trajtën e një aftësie për t’u ngritur pas rënies. Plaga dhe shërimi bashkëjetojnë kështu brenda së njëjtës përvojë njerëzore dhe krijojnë një proces të vazhdueshëm vetëkuptimi. Maja më e lartë e këtij sistemi simbolik arrihet në mendimin:

“Misioni i shpirtit nuk është të shmangësh plagët, por të shndërrosh plagët në dritë që udhëheq të tjerët.”

Në këtë formulim bashkohen katër figurat themelore. Plaga shënon përvojën e dhembshme; errësira përfaqëson gjendjen që e rrethon atë; shërimi shfaqet si proces pranimi dhe kuptimi; ndërsa drita përfaqëson kuptimin e ri që lind nga përvoja e përpunuar. Drita merr kështu trajtën e plagës së kuptuar dhe të transformuar.

Në këtë pikë, veprat e Ismet Krasniqi-Lalës dhe Fitore Avdyli-Baraliut, ndonëse shumë të ndryshme, afrohen përmes mënyrës se si Avdyli i interpreton. Te Krasniqi-Lala kapërcehet largësia ndërmjet mërgatës dhe atdheut; te Fitore Avdyli-Baraliu kapërcehet largësia ndërmjet njeriut dhe vetvetes. Në rastin e parë ndërtohet ura kulturore; në të dytin, ura e vetënjohjes. Rasti i parë lidhet me ruajtjen e marrëdhënies me atdheun, ndërsa i dyti me ruajtjen dhe rindërtimin e marrëdhënies me vetveten. Të dyja rrugët kalojnë përmes kujtesës, komunikimit dhe fjalës.

Mërgata, në konceptin kulturor të Brahim Avdylit, merr kështu përmasë përtej një teme sociologjike, ndërsa drita te Fitore Avdyli-Baraliu shtrihet përtej figurës poetike. Të dyja bëhen pjesë e një ideje më të gjerë që përshkon vëllimin: njeriu ruan lidhjet që përcaktojnë qenien dhe identitetin e tij. Mërgimtari ruan urën me atdheun; individi ruan ose rindërton urën me vetveten.

5. Nga revolta e Vlera Ejupit te zëri i angazhuar i kritikut

Në studimin kushtuar Vlera Ejupit dhe veprës së saj “Pakti me djallin”, Brahim Avdyli gjen një formë shkrimi që përputhet dukshëm me konceptin e tij për përgjegjësinë e intelektualit: esenë që e përshkruan realitetin dhe reagon ndaj tij. Vlera Ejupi shfaqet si autore që mediton mbi përvojën personale, familjen dhe kohën, por edhe si intelektuale që e shndërron shqetësimin në fjalë dhe fjalën në kundërshtim ndaj dukurive që i konsideron të papranueshme.

Vetë autorja, në fragmentin që Avdyli sjell nga “Pakti me djallin”, e shpjegon zgjedhjen e esesë përmes mundësisë që kjo formë i jep për të trajtuar një gamë të gjerë temash intime dhe emotive, për të shfaqur herë “fëmijën e vogël” brenda vetes e herë revoltën ndaj fenomeneve që prekin krenarinë e popullit të saj. Pikërisht këtu gjendet çelësi i poetikës së saj eseistike: eseja bashkon rrëfimin për vetveten me reagimin ndaj botës.

Revolta intelektuale te Vlera Ejupi, sipas leximit të Avdylit, merr kuptimin e një qëndrimi të vetëdijshëm përballë deformimeve morale, kulturore ose shoqërore. Intelektuali, në konceptin e saj, zotëron dije dhe e vë atë në shërbim të reagimit qytetar. Ky parim shfaqet qartë në kritikën ndaj “heshtjes së pothuajse të gjithëve” dhe ndaj atyre që, ndonëse e konsiderojnë veten intelektualë, mbyllen në rrethin e tyre dhe prodhojnë “asgjë tjetër pos heshtjes”. Heshtja, në këtë koncept, merr përmasë etike. Dija fiton funksion shoqëror përmes reagimit ndaj padrejtësisë ose deformimit. Eseja e Vlera Ejupit merr kështu karakterin e një ndërhyrjeje publike, ku të shkruarit shndërrohet në mënyrë për të artikuluar qëndrimin dhe për ta mbrojtur atë që autorja e konsideron të drejtë. Deklarata e saj se është edukuar “ta mbrojë të drejtën me çdo kusht” e përforcon këtë dimension. Eseja bëhet hapësirë ku ndërgjegjja private fiton zë publik: shqetësimi personal shndërrohet në gjykim mbi shoqërinë.

Raporti ndërmjet intimes dhe publikes përbën një nga tiparet më interesante të shkrimit të Vlera Ejupit. Të dyja sferat ndërthuren vazhdimisht: përvoja intime shërben si pikënisje për çështje më të gjera, ndërsa problemet publike depërtojnë në jetën emocionale të individit.

Kur ajo flet për “fëmijën e vogël” brenda vetes, shfaqet zëri intim; kur revoltohet ndaj dukurive që, sipas saj, cenojnë krenarinë e popullit, shfaqet zëri publik. Të dy zërat burojnë nga e njëjta vetëdije dhe plotësojnë njëri-tjetrin.

Në këtë pikë merr rëndësi edhe motivi “gjaku nuk bëhet ujë”, të cilin Avdyli e identifikon si pjesë të organizimit të veprës. Në rrafshin e parë, formula lidhet me familjen, prejardhjen dhe kujtesën; në një rrafsh më të gjerë, ajo bëhet mënyrë për ta lidhur identitetin personal me kujtesën kolektive. Kjo lidhje konkretizohet në përkushtimin ndaj gjyshit, Idriz Sllovijë Bytyqit, dhe në mallin familjar për gjetjen e trupit të tij. Historia familjare zgjerohet kështu drejt kujtesës së një kohe, ndërsa përvoja personale hapet drejt historisë.

Në esetë e Vlera Ejupit, intimja i jep emocion publikes, ndërsa publikja i jep kuptim më të gjerë intimes. Dimensioni personal i jep revoltës ngarkesë njerëzore, ndërsa dimensioni publik e zgjeron kujtimin drejt ndërhyrjes intelektuale. Bashkimi i tyre e krijon esenë si formë të ndërmjetme ndërmjet rrëfimit dhe reflektimit shoqëror.

Edhe shqetësimi i autores për jetën moderne dhe teknologjinë funksionon në të njëjtën linjë. Kur ajo flet për “shpejtësinë marramendëse” të kohës dhe për teknologjinë që rrezikon të bëhet “dirigjente e kohës sonë”, shqetësimi shndërrohet në pyetje mbi njeriun dhe aftësinë e tij për ta ruajtur vetveten në një realitet që ndryshon me shpejtësi.

Në këso rastesh, bëhet veçanërisht interesante edhe sjellja e Brahim Avdylit si kritik. Duke interpretuar një autore që e ndërton shkrimin mbi qëndrimin dhe reagimin, ai e zgjeron analizën e Paktit me djallin drejt bindjeve të veta historike, politike dhe identitare.

Ky kalim shfaqet në pjesë të ndryshme të vëllimit.

Te Mustafë Krasniqi, për shembull, poezia “Eshtrat pezull” bëhet pikënisje për reflektime të gjera mbi territoret, historinë dhe identitetin shqiptar. Vetë Avdyli e pranon se ka zgjedhur të flasë për aspektet pozitive “në raport të intencave të mia kombëtare”. Interpretimi ndërtohet kështu mbi dy shtylla: strukturën estetike të veprës dhe horizontin ideor të kritikut.

Te Ismet Krasniqi-Lala, diskutimi mbi librin për mërgatën i jep Avdylit mundësinë të rikthehet te përvoja e vet në diasporë dhe te koncepti i tij për atdheun, mërgatën dhe veprimtarinë kombëtare. Kritika fiton në këtë rast edhe tipare autobiografike.Te Fitore Avdyli-Baraliu, zëri personal lidhet drejtpërdrejt me marrëdhënien familjare me autoren; Avdyli e pranon vetë vështirësinë e të qenit njëkohësisht studiues dhe baba.Te Vlera Ejupi ky fenomen merr përmasa edhe më të gjera, sepse temat kombëtare dhe identitare të autores i japin Avdylit shkas të largohet nga analiza e librit dhe të zhvillojë tezat e veta mbi prejardhjen, historinë, gjuhën dhe identitetin shqiptar. Këtu shfaqet një dallim metodologjik me rëndësi: objekti fillestar i interpretimit shndërrohet në pikënisje për vetëshprehjen e kritikut.

Ky tipar arrin përmasë të veçantë në polemikën me Pangallosin, ku zëri i autorit del drejtpërdrejt në plan të parë. Avdyli diskuton identitetin e arvanitasve, gjuhën, historinë dhe marrëdhëniet shqiptaro-greke, duke kërkuar madje që “historia e vërtetë” të rishkruhet.

Në vëllim shfaqet kështu një lëvizje graduale nga interpretimi i tjetrit drejt vetëshprehjes së kritikut: libri sjell një përvojë, përvoja e çon drejt historisë, historia drejt identitetit dhe identiteti drejt qëndrimit personal.

Kjo lëvizje ngre një çështje metodologjike me peshë: çfarë funksioni merr ndërhyrja e vazhdueshme e zërit personal në kritikën e Avdylit? Ajo vepron njëkohësisht si veçori stilistike dhe si kufi metodologjik, varësisht nga pesha që merr në tekst.

Si veçori stilistike, zëri personal e bën të dallueshme kritikën e Avdylit. Ai shkruan si studiues me biografi, kujtesë, bindje dhe përvoja konkrete dhe e ndërton ligjërimin kritik mbi një prani të dukshme njerëzore. Për këtë arsye, shkrimet fitojnë ngrohtësi, energji dhe herë-herë karakter dëshmues që një analizë plotësisht e distancuar do ta kishte më të vështirë ta arrinte.

Përvoja personale bëhet veçanërisht e vlefshme kur sjell informacion për rrethanat, njerëzit dhe atmosferën e një kohe të njohur drejtpërdrejt nga kritiku. Në këto raste, Avdyli shfaqet njëkohësisht si interpretues i dokumentit dhe dëshmitar i kontekstit të tij.

Zëri personal krijon gjithashtu një unitet të veçantë në një vëllim shumë heterogjen. Autorët dhe veprat ndryshojnë, ndërsa zhanret kalojnë nga poezia te reportazhi, eseja dhe polemika; megjithatë, zëri i Avdylit i lidh përmes disa shqetësimeve të përhershme: atdheut, lirisë, kujtesës, mërgatës dhe identitetit.

Në këtë kuptim, subjektiviteti bëhet nënshkrimi i tij kritik.

Kjo veçori merr rëndësi të posaçme në pjesët ku Avdyli paraqet teza historike dhe gjuhësore me shtrirje të gjerë. Vetë ai kërkon mbështetje te historia dhe gjuhësia dhe kundërshton atë që e konsideron pseudoshkencë, ndërsa disa përfundime të tij kërkojnë argumentim dhe verifikim të veçantë për t’u trajtuar si përfundime akademike.

Në njëfarë mënyre, kritiku e njeh vetveten te eseistja që analizon. Ajo e vendos revoltën përballë heshtjes së intelektualit; edhe Avdyli i jep kritikës karakterin e një zëri që kërkon të shprehet. Ajo e lidh përvojën personale me çështjen publike; edhe Avdyli e lidh biografinë e vet me historinë kolektive. Ajo e sheh shkrimin si mënyrë për ta mbrojtur atë që e konsideron të drejtë; edhe Avdyli e koncepton kritikën dhe polemikën si hapësirë të qëndrimit personal.

Studimi për Vlera Ejupin bëhet kështu një nga vendet ku shihet më qartë afërsia ndërmjet objektit të kritikës dhe vetë kritikut. Raporti ndërmjet intimes dhe publikes që karakterizon esetë e Vlera Ejupit shërben edhe si çelës për ta kuptuar metodën e Brahim Avdylit. Për të dy, përvoja private zgjerohet drejt pyetjeve shoqërore, historike dhe identitare, ndërsa çështjet publike marrin trajtë konkrete përmes jetës dhe kujtesës personale.

6. Kritika afirmative dhe kritiku si pjesëmarrës

Një nga tiparet që përcakton më qartë metodën e Brahim Avdylit në këtë vëllim është prirja drejt kritikës afirmative, pra drejt një leximi që kërkon para së gjithash vlerat, mesazhet, motivet dhe synimet pozitive të veprës, ndërsa vërejtjeve për dobësitë estetike, strukturore ose gjuhësore u jep dukshëm më pak hapësirë. Kjo zgjedhje shfaqet drejtpërdrejt në ligjërimin e tij dhe merr formë të qartë në shqyrtimin e veprës së Mustafë Krasniqit, ku Avdyli shprehet se vëmendjen e përqendron te “ana pozitive e medaljes”.

Ky pohim shërben si një çelës për metodën kritike që shfaqet në një pjesë të konsiderueshme të vëllimit. Kritiku hyn në vepër me synimin për të zbuluar vlerat që ajo bart, mesazhet që përcjell, motivet që e strukturojnë dhe horizontin që synon të hapë për lexuesin. Avdyli i kushton më shumë hapësirë interpretimit të asaj që vepra shpreh dhe prodhon sesa ndërtimit të një bilanci të hollësishëm të arritjeve dhe dobësive të saj. Te Qazim Berisha, për shembull, kritiku kërkon boshtin që i bashkon librat dhe e gjen atë te dhembja, duke vërejtur se ky motiv përsëritet nga “Lot gjaku” dhe “Në zemrën time banon dhembja” deri te “Nuk ta fali dhembjen”. Përsëritja e dhembjes lexohet si dëshmi e vazhdimësisë së një plage personale dhe kolektive dhe si element që e mban të bashkuar përvojën poetike.

Edhe te Gëzim Ajgeraj, Avdyli përqendrohet te pasuria e metaforave “kolona e mallit”, “etja e fjalës”, “flaka e mallit”, “kronika e ikjeve”, “gjeografia e udhëve”, “portat e shpresës”, “epoka e dhembjeve”, “klithma e lirisë”, duke i lexuar ato si një sistem figurativ përmes të cilit shprehen mërgimi, malli, dhembja dhe kërkimi i dritës. Kritika merr kështu karakterin e një leximi zbulues dhe afirmues, të përqendruar te funksioni dhe kuptimi që prodhon poezia.

Vërejtja kritike me karakter vlerësues dhe kundërshtues merr një hapësirë më të kufizuar dhe rrallë bëhet qendra e analizës. Këtë e dëshmon edhe vetë Avdyli në përfundimin e recensionit për Mustafë Krasniqin, kur pohon: “Unë, kam folur vetëm për gjërat pozitive, në raport të intencave të mia kombëtare. Mund të ketë ndonjë poezi që do të mund të kritikohet…”

Kjo fjali merr rëndësi të veçantë për ta kuptuar gjithë vëllimin. Kritiku e bën të qartë se përzgjedhja e këndvështrimit afirmativ lidhet me një qëllim të vetëdijshëm dhe me “intencat” e tij kombëtare. Për rrjedhojë, kritika afirmative shfaqet si zgjedhje metodologjike e ndërthurur me botëkuptimin e kritikut.

Pohimi se dëshiron të shohë “anën pozitive të medaljes” tregon, së pari, se Avdyli e kupton kritikën si proces që duhet edhe të zbulojë dhe afirmojë vlerën, jo vetëm të evidentojë mangësinë. Në këtë kuptim, kritiku është ndërmjetës midis veprës dhe lexuesit: ai përpiqet t’i tregojë lexuesit pse një libër duhet lexuar, cilat motive duhet vërejtur dhe çfarë mesazhi mund të nxirret prej tij.

Ndërkaq, formulimi “në raport të intencave të mia kombëtare” zbulon diçka edhe më të thellë: kriteri i vlerësimit nuk është vetëm estetik.Vepra vlerësohet edhe sipas afërsisë me një sistem vlerash që vetë kritiku e përfaqëson.Atdheu, liria, kujtesa, rezistenca, mërgata dhe identiteti nuk janë për Avdylin vetëm tema që ai konstaton te autorët e tjerë; ato janë tema me të cilat ai vetë identifikohet. Së këndejmi, kur një vepër i artikulon fuqishëm këto motive, kritiku është i prirur të afrohet me të dhe ta afirmojë.

Këtu qëndron njëkohësisht forca dhe kufiri i kritikës afirmative.

Forca e saj është se Avdyli nuk e trajton veprën si objekt të ftohtë laboratorik. Ai kërkon të zbulojë energjinë e saj njerëzore, historike dhe shpirtërore; përpiqet ta kuptojë autorin nga brenda dhe t’i japë lexuesit arsyen pse ajo vepër ka rëndësi.

Kufiri shfaqet atëherë kur afirmimi bëhet aq dominues sa vepra nuk vihet më mjaftueshëm në provë.

Në një kritikë më të balancuar do të mund të shtroheshin edhe pyetje të tjera: a funksionojnë njësoj të gjitha metaforat; a ka përsëritje; a është struktura gjithmonë e qëndrueshme; a arrin mesazhi ideor ndonjëherë ta mbizotërojë vlerën estetike; a janë të gjitha poezitë të të njëjtit nivel artistik?

Vetë Avdyli e pranon mundësinë e kritikës, por zgjedh të mos e zhvillojë atë gjerësisht. Kjo zgjedhje lidhet drejtpërdrejt me figurën e kritikut si pjesëmarrës.

Avdyli nuk sillet si vëzhgues që qëndron jashtë veprës, sepse shumë prej autorëve dhe përvojave që analizon i njeh personalisht ose i përkasin një historie me të cilën edhe ai është i lidhur. Në shkrimin për Xun Çettën, për shembull, ai e bën të qartë se miqësia dhe njohja e tyre shkojnë deri në vitin 1981.

Kjo qasje e ndryshon pozitën e kritikut. Ai nuk po lexon vetëm një dokument mbi një periudhë historike. Ai po lexon një histori në të cilën njeh njerëzit, rrethanat dhe idealet. Prandaj, kur letrat, protestat dhe apelet e Xun Çettës interpretohen si “rezistencë ndryshe”, Avdyli nuk është vetëm studiues i kësaj rezistence, por në njëfarë mënyre edhe bashkëkohës dhe dëshmitar i botës nga e cila ajo ka lindur.

Mund të thuhet se biografia e Brahim Avdylit ndërthuret vazhdimisht me biografitë e autorëve që interpreton, por jo në të njëjtën masë në çdo punim.

Te Xun Çetta, ndërthurja vjen përmes brezit, rezistencës dhe njohjes personale. Te Martin Çuni-Antoni, përmes idealit dhe veprimtarisë. Te Ismet Krasniqi-Lala, përmes përvojës së mërgatës dhe veprimtarisë kulturore. Te Fitore Avdyli-Baraliu, përmes lidhjes familjare. Ndërsa në polemikën me Pangallosin, biografia shndërrohet në botëkuptim: përvojat, bindjet dhe formimi kombëtar i autorit përcaktojnë mënyrën se si ai e lexon historinë dhe identitetin.

Kjo do të thotë se libri përmban në mënyrë të tërthortë edhe një autobiografi të shpërndarë. Avdyli nuk ulet në një kapitull të vetëm për të rrëfyer jetën e vet. Ajo shfaqet pjesë-pjesë gjatë leximit të të tjerëve. Një autor i kujton burgun dhe  rezistencën. Një tjetër mërgatën. Një tjetër veprimtarinë kombëtare. Një tjetër miqësinë. Një tjetër familjen. Një polemikë nxjerr në sipërfaqe bindjet e tij historike dhe identitare.

Në këtë mënyrë, ndërsa Avdyli ndërton portretet e autorëve të tjerë, gradualisht ndërton edhe portretin e vet.

Ky fenomen shpjegon se përse kritika afirmative është kaq e pranishme. Është më e vështirë të jesh kritik i ftohtë ndaj një bote ku edhe vetë e sheh veten të përfshirë. Kur autori që shqyrton përfaqëson një ideal që e ke ndarë, një përvojë që e ke jetuar ose një kujtesë që e konsideron edhe tënden, analiza natyrshëm priret drejt bashkëndjesisë. Kritiku pjesëmarrës dhe kritika afirmative janë dy anë të së njëjtës metodë. Avdyli afirmon sepse afrohet. Afrohet, sepse njeh. Njeh, sepse në shumë raste ka jetuar pranë së njëjtës histori. Dhe pikërisht kjo afërsi i jep kritikës së tij karakterin e dëshmisë.

Në këtë kuptim, pyetja kryesore nuk është nëse Brahim Avdyli është apo nuk është kritik objektiv, sepse vetë struktura e vëllimit tregon se objektiviteti i ftohtë nuk është synimi i tij kryesor. Pyetja më frytdhënëse është se çfarë fiton dhe çfarë humb kritika kur kritiku vendos të jetë pjesëmarrës.

Pikërisht për këtë arsye, pohimi për “anën pozitive të medaljes” duhet parë si një nga formulimet më domethënëse të librit. Ai nuk shpjegon vetëm një recension; në një masë të konsiderueshme, shpjegon etikën e leximit të Avdylit.

Kësisoj, “Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike” është një vëllim ku kritiku nuk qëndron përballë autorëve si gjykatës, por ecën shpesh përkrah tyre si bashkëbisedues, dëshmitar dhe pjesëmarrës. Ky synim e bën kritikën e tij më pak të rreptë në evidentimin e dobësive, por më të pasur në kujtesë dhe përvojë personale. Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi i metodës së tij: ajo që ia kufizon distancën kritike është shpesh e njëjta gjë që i jep shkrimit autenticitetin e tij më të dallueshëm.

7. Nga vargu si dëshmi te fjala si polemikë

Në vëllimin ”Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike”, citimi poetik zë një vend të rëndësishëm në mënyrën se si Brahim Avdyli ndërton interpretimin. Kritiku e sjell vargun drejtpërdrejt brenda tekstit kritik dhe e shndërron atë në dëshmi për përfundimin që ndërton. Citimi përmbush disa funksione njëherazi: dëshmon praninë e një motivi, konkretizon një ide dhe hap rrugën drejt interpretimit. Raporti ndërmjet këtyre funksioneve ndryshon nga një punim te tjetri, sipas natyrës së veprës dhe synimit të analizës.

Metoda shihet qartë në analizën për Qazim Berishën, ku Avdyli e përcakton dhembjen si bosht të krijimtarisë së poetit dhe e lë vetë vargun ta dëshmojë këtë përfundim. Në poezinë kushtuar vëllait Selim Berisha, poeti shkruan:

“Këto riga të syve/Nuk janë lot ligështie/Por janë riga malli…”

Citimi funksionon së pari si dëshmi, sepse lexuesi e sheh drejtpërdrejt praninë e dhembjes dhe të mallit. Në të njëjtën kohë, ai bëhet pikënisje interpretimi: dallimi ndërmjet “lotit të ligështisë” dhe “rigave të mallit” e çon kritikun drejt një kuptimi të dhembjes si vazhdimësi e lidhjes me njeriun e humbur, si shenjë e kujtesës dhe e dashurisë. Vargu fiton funksion argumentues; ai bart brenda vetes drejtimin e interpretimit.

Një funksion të ngjashëm gjejmë te Gëzim Ajgeraj, ku vargu:

“unë jam një grusht dhé i Sharrit/në trastën e mërgimtarit”

i jep Avdylit mundësinë ta interpretojë mërgimtarin si njeri që e bart atdheun me vete. “Grushti i dheut” paraqitet si objekt i vogël në përmasë, ndërsa në planin metaforik përmbledh një botë të tërë: vendlindjen, kujtesën, përkatësinë dhe mallin. Citimi shndërrohet në bërthamë të interpretimit dhe metafora e vogël merr përmasën e një simboli të gjerë të përvojës së mërgimtarit.

Edhe renditja e metaforave të Ajgerajt: “kolona e mallit”, “damka e përbuzjes”, “etja e fjalës”, “flaka e mallit”, “kronika e ikjeve”, “gjeografia e udhëve”, “portat e shpresës”, “epoka e dhembjeve”, “klithma e lirisë”, e mbështet argumentin në materialin konkret të poezisë. Citimi merr trajtën e një harte të botës metaforike të poetit: përmes figurave, kritiku tregon mënyrën se si ndërtohet përvoja e mërgimit dhe cilat shtresa emocionale e përbëjnë atë.

Në rastin e Erina Çokut, vargjet:

“Tallazet/e shpirtit të vetmuar/përplasen/në brigjet e zemrës sime…”

i japin kritikut mundësinë ta lexojë vetminë përmes një metaforike të lëvizjes dhe përplasjes. Shpirti merr trajtën e detit, zemra shfaqet si breg, ndërsa ndjenja përfytyrohet si dallgë që godet vazhdimisht botën e brendshme të individit. Këtu shfaqet një nga format më produktive të citimit te Avdyli: vargu vendoset në qendër të analizës dhe figura poetike prodhon një varg kuptimesh që kritiku i zhvillon më tej.

Te punimi për Mustafë Krasniqin citimi poetik merr përmasë tjetër, sepse prej interpretimit letrar ai hapet drejt një zgjerimi historik dhe kombëtar. Kur poeti shkruan: 

“Edhe po të ma vëni/thikën në fyt/nuk do të heq dorë/nga gjeografia ime!…”

Avdyli e lexon “gjeografinë” si hapësirë poetike dhe si gjeografi të atdheut shpirtëror, të kujtesës e të përkatësisë kombëtare. Citimi ndërton një urë ndërmjet tekstit letrar dhe diskursit historik-identitar të kritikut.

Këtu shfaqet edhe çështja e shkallës së bindshmërisë së kalimit nga një varg ose metaforë e veçantë drejt përfundimeve më të gjera historike dhe kombëtare. Një kalim i tillë fiton forcë interpretuese atëherë kur vetë vargu përmban potencialin për një zgjerim të tillë kuptimor. Kur poezia i drejtohet drejtpërdrejt atdheut, lirisë, mërgimit, luftës, të rënëve ose identitetit, konteksti historik dhe shoqëror bëhet pjesë e natyrshme e leximit.

Vargjet “nuk do të heq dorë / nga gjeografia ime”, për shembull, e lejojnë një lexim të “gjeografisë” si shenjë përkatësie, sepse formulimi poetik e tejkalon kuptimin fizik të territorit. Avdyli e zgjeron metaforën duke e vendosur në një fushë më të gjerë simbolike. Në planin metodologjik, dallimi mes metaforës poetike dhe dëshmisë historike kërkon vëmendje të veçantë. Poezia shpreh një të vërtetë emocionale, një kujtesë kolektive, një ideal ose një përfytyrim të atdheut; pretendimi historik, etimologjik ose gjuhësor kërkon burime dhe prova të fushës përkatëse.

Në disa pjesë të studimit për Mustafë Krasniqin, Avdyli kalon nga struktura e katër cikleve poetike te interpretimet e territoreve shqiptare dhe më tej te pohime të gjera mbi Pirron, Aleksandrin, Skënderbeun, prejardhjen dhe historinë. Brenda botëkuptimit të kritikut, ky kalim ruan koherencë ideore, sepse të gjitha çështjet lidhen me idenë e vazhdimësisë kombëtare. Nga pikëpamja metodologjike, megjithatë, koherenca ideore dhe prova historike përfaqësojnë dy nivele të ndryshme argumentimi.

Avdyli shfaqet më bindshëm kur kalon nga vargu te interpretimi simbolik; diskutimi kërkon më shumë verifikim kur vargu shndërrohet në bazë për përfundime faktike historike. Metafora e dëshmon fuqishëm mënyrën se si një poet e përjeton historinë, ndërsa historia kërkon një sistem të veçantë burimesh për t’u dëshmuar. Ky dallim merr rëndësi për një lexim akademik të vëllimit dhe bëhet edhe më i dukshëm në krahasimin ndërmjet gjuhës kritiko-letrare të Avdylit dhe gjuhës së pjesës polemike.

Te polemika me Pangallosin, ligjërimi merr një drejtim tjetër. Përballë kritikut qëndron një qëndrim i kundërshtueshëm dhe qëllimi i shkrimit përqendrohet te kundërshtimi, korrigjimi dhe argumentimi. Vetë titulli “Një polemikë e patjetërsueshme me Pongallos-in e Greqisë” dhe përcaktimi “studim gjuhësor dhe shkencor historik” e shënojnë këtë kthesë. Fjala “e patjetërsueshme” e paraqet reagimin si domosdoshmëri.

Në kritikën letrare pyetja themelore lidhet me atë që thotë dhe nënkupton vepra; në polemikë, vëmendja përqendrohet te arsyet e kundërshtimit të një pohimi. Ndryshimi i qëllimit sjell edhe ndryshimin e gjuhës.

Në pjesët letrare, Avdyli citon poetin për ta kuptuar. Në polemikë, ai citon Pangallosin për ta kundërshtuar. Kjo shihet qartë te pohimi i Pangallosit se, nëse grekët kanë kushërinj, “ata janë shqiptarët”. Avdyli e veçon fjalën “kushërinj” dhe ndërton rreth saj kundërshtimin e vet, duke e interpretuar atë si formulim që krijon një distancë identitare ndërmjet dy popujve. Citimi ruan rol qendror në të dyja format e ligjërimit, ndërsa funksioni i tij ndryshon: në kritikën letrare ai shërben si material interpretimi, kurse në polemikë merr funksionin e materialit për kundërargumentim.

Edhe ritmi i ligjërimit pëson ndryshim. Në studimet për poetët, Avdyli mund të ndalet gjatë te një metaforë, ta shoqërojë me kujtime dhe ta zgjerojë emocionalisht; në polemikë, ligjërimi bëhet më kategorik, deklarativ dhe i drejtpërdrejtë, sepse argumenti kërkon të mbrojë një tezë mbi identitetin. Ky karakter e veçon “Një polemikë e patjetërsueshme me Pongallos-in e Greqisë” nga pjesa tjetër e librit.

Dallimi i parë lidhet me objektin. Në pjesët e tjera, Avdyli ka përballë një vepër letrare, poetike, dokumentare ose eseistike. Në polemikë, objekt i trajtimit bëhet një qëndrim që kritiku synon ta kundërshtojë.

Dallimi i dytë lidhet me raportin me autorin e trajtuar. Në shumicën e recensioneve ekziston afërsi, simpati ose pajtim me autorët; te Pangallosi, raporti ndërtohet mbi mospajtimin. Kritiku afirmativ merr rolin e polemistit.

Dallimi i tretë lidhet me qëllimin. Shkrimet kritiko-letrare synojnë kryesisht t’i zbulojnë vlerën dhe kuptimin e veprës; polemika synon të mbrojë një interpretim të caktuar të historisë dhe identitetit.

Dallimi i katërt shfaqet në shkallën e pranisë së zërit personal. Në studimet letrare, Avdyli është i pranishëm, ndërsa vepra e autorit mbetet fokusi i analizës. Në polemikë, zëri i Avdylit dhe bindjet e tij dalin në plan të parë. Diskutimi zgjerohet nga intervista e Pangallosit drejt arvanitasve, gjuhës, historisë, identitetit dhe nevojës, sipas autorit, për një rishikim të historisë.

Dallimi i pestë lidhet me pretendimin për të vërtetën. Poezia pranon shumësi kuptimesh dhe kritiku propozon një interpretim si  mundësi leximi. Polemika synon të kundërshtojë një interpretim historik dhe të vendosë përballë tij një interpretim tjetër. Për këtë arsye, në pjesën polemike tensioni ndërmjet argumentit dhe bindjes personale bëhet më i theksuar.

Avdyli këmbëngul në mbështetjen te historia dhe gjuhësia dhe e kundërshton atë që e quan pseudoshkencë. Disa nga tezat historike, etimologjike dhe identitare që paraqet shtrihen përtej materialit të drejtpërdrejtë të polemikës dhe kërkojnë shqyrtim të pavarur shkencor. Polemika mund të lexohet, për rrjedhojë, në dy nivele: si dokument i bindjeve të Brahim Avdylit mbi gjuhën, historinë dhe identitetin, dhe si tekst me pretendim historik e gjuhësor, ku çdo tezë kërkon vlerësim përmes burimeve dhe metodave të disiplinës përkatëse.

Në planin e vëllimit, vendosja e polemikës në fund fiton një funksion strukturues. Ajo lidhet me punimet letrare përmes temave themelore që përshkojnë librin: kujtesës, atdheut, gjuhës, lirisë dhe identitetit. Ndryshon forma e ligjërimit për këto tema. Te poetët, identiteti gjendet në metaforë; te mërgimtari, në mall; te të burgosurit, në kujtesë dhe rezistencë; te Ismet Krasniqi-Lala, në urën kulturore. Në polemikën me Pangallosin, identiteti kalon nga fusha e interpretimit në fushën e mbrojtjes argumentuese.

Nga fillimi deri në fund të vëllimit mund të ndiqet edhe një ndryshim i funksionit të fjalës: fjala poetike dëshmon, kritiku e citon dhe e interpreton, interpretimi zgjerohet drejt historisë, ndërsa në fund fjala e kritikut merr vetë trajtën e polemikës.

Citimi poetik dhe polemika, si dy forma të ndryshme të ligjërimit kritik, lidhen nga një bindje themelore e Avdylit: fjala mbart një peshë njerëzore, historike ose identitare dhe kritiku merr përsipër ta nxjerrë atë në pah, ta interpretojë dhe, kur e sheh të nevojshme, ta mbrojë përmes argumentit.

8. Gjuha, identiteti dhe kufijtë e argumentit në polemikën me Pangallosin

Në “Një polemikë e patjetërsueshme me Pongallos-in e Greqisë”, Brahim Avdyli e nis debatin nga një formulim në dukje pajtues i Teodor Pangallosit dhe prej tij ndërton një çështje shumë më të gjerë mbi prejardhjen, gjuhën, kujtesën dhe identitetin. Pangallosi, duke folur për marrëdhëniet shqiptaro-greke dhe prejardhjen e vet arvanitase, shprehet se “nëse grekët kanë kushërinj, ata janë shqiptarët”. Fjala “kushërinj”, e cila në ligjërimin e zakonshëm shpreh afërsi, bëhet për Avdylin pika e mospajtimit, sepse ruan, sipas tij, një largësi identitare që bie ndesh me konceptin e tij për marrëdhënien ndërmjet arvanitasve (pra “arbanitasve”, thotë Avdyli!) dhe shqiptarëve.

Thelbi i kundërshtimit të Avdylit lidhet me shkallën e përkatësisë. Pangallosi flet për dy bashkësi të afërta; Avdyli kërkon një trungësi të përbashkët. Pangallosi përdor metaforën e kushëririt, ndërsa Avdyli kërkon një marrëdhënie identitare më të drejtpërdrejtë. Vetë Avdyli e lidh reagimin e tij me pohimin për “dy popuj” të ndryshëm dhe e interpreton historinë e arvanitasve brenda një vazhdimësie shqiptare. Fjala “kushërinj” merr, për rrjedhojë, vlerë simbolike për gjithë polemikën: ajo shënon distancën që Pangallosi pranon, ndërsa Avdyli kërkon një përkatësi më të thellë e më të drejtpërdrejtë.

Kjo logjikë shpjegon edhe rëndësinë që merr çështja e emërtimit “arvanitas/arban”.

Në një lexim sipërfaqësor, çështja mund të duket si zgjedhje ndërmjet dy formave të një emri. Për Avdylin, emërtimi merr një peshë shumë më të gjerë sesa ajo terminologjike. Ai këmbëngul në formën “arban”, të cilën e lidh me gegërishten dhe me interpretimin e tij të vazhdimësisë shqiptare. Emri shndërrohet në argument identitar.

Nëse “arvanitas” kuptohet si emërtim i një bashkësie të veçantë greke me prejardhje historike të caktuar, atëherë krijohet një dallim ndërmjet arvanitasit dhe shqiptarit. Nëse termi rikthehet te “arban”, siç kërkon Avdyli, emërtimi shërben për të theksuar lidhjen me arbërin dhe shqiptarin. Polemika mbi emrin merr, në thelb, trajtën e një polemike mbi përkatësinë.

Këtu shfaqet një bindje themelore e Avdylit: emrat mund të bartin kujtesë historike dhe mënyra e emërtimit të një bashkësie ndikon në mënyrën se si kuptohet historia e saj. Për të, ndryshimi i emërtimit mund të krijojë një shkëputje nga vazhdimësia e origjinës, ndërsa rikthimi te emri që ai e konsideron burimor mund të shërbejë si rikthim te kujtesa e prejardhjes. Prej këtu formohet trekëndëshi themelor i polemikës: gjuhë – identitet – kujtesë historike.

Gjuha përbën për Avdylin një nga dëshmitë më të rëndësishme të përkatësisë. Identiteti shpreh mënyrën se si bashkësia e kupton vetveten, ndërsa kujtesa historike krijon urën ndërmjet gjuhës dhe identitetit. Në logjikën e polemikës, humbja e gjuhës dhe ndryshimi i kujtesës së origjinës ndikojnë gradualisht në vetëidentifikimin e një bashkësie.Për këtë arsye, Avdyli i kushton rëndësi të veçantë pohimit të Pangallosit se gjyshi i tij kishte komunikuar me Mbretin Zog “duke shkruar në shqip, me gërma kapitale greke”. Ky është një nga momentet argumentuese më interesante të tekstit, sepse kritiku mbështetet në dëshminë që sjell vetë bashkëbiseduesi i tij.

Fakti që një gjuhë shkruhet me një alfabet tjetër ruan dallimin ndërmjet sistemit grafik dhe identitetit gjuhësor. Pikërisht këtë përpiqet të nxjerrë në pah Avdyli: shkronjat mund të jenë greke, ndërsa gjuha, sipas dëshmisë së cituar, ishte shqipe. Shkrimi shndërrohet në gjurmë të kujtesës gjuhësore.

Në interpretimin e Avdylit, kjo kujtesë merr rëndësi të veçantë, sepse përdorimi i gjuhës në rrethin familjar mund të bashkëjetojë me kufizimin e mundësive për ta mësuar dhe shkruar atë në sistemin shkollor. Humbja e përdorimit publik të gjuhës bëhet pjesë e shpjegimit të tij për ndryshimin gradual të identitetit.

Në këtë pikë, polemika fiton një karakter të qartë argumentues. Avdyli merr një deklaratë konkrete të Pangallosit, e citon, e krahason me deklarata të tjera dhe nxjerr në pah tensionin që sheh ndërmjet krenarisë për prejardhjen arvanitase, përdorimit të shqipes nga paraardhësit dhe përcaktimit të shqiptarëve vetëm si “kushërinj”.

Në këso rastesh, argumenti polemik fiton forcë, sepse ndërtohet mbi materialin e vetë intervistës. Edhe pyetja që qëndron në themel të reagimit merr peshë: nëse një person pranon prejardhjen arvanitase, dëshmon përdorimin e shqipes në familjen e vet dhe pranon afërsinë e jashtëzakonshme me shqiptarët, atëherë si mund të kuptohet historikisht kjo marrëdhënie? Edhe kur përgjigjja e Avdylit mbetet e hapur për diskutim, pyetja që ai ngre ruan vlerë brenda logjikës së tekstit. Polemika fiton një shtrirje tjetër kur nga deklaratat konkrete të Pangallosit kalon drejt historisë së lashtë, etimologjive, prejardhjeve dhe formimit të identiteteve. Në këtë zgjerim, çështja e arvanitasve vendoset brenda një skeme të gjerë të vazhdimësisë që Avdyli e lidh me pellazgët, ilirët dhe shqiptarët. Ligjërimi merr një ton më kategorik dhe më pak pyetës.

Këtu kërkohet dallimi ndërmjet koherencës së botëkuptimit dhe provës shkencore. Brenda botëkuptimit të Avdylit, argumenti ruan një vijueshmëri të brendshme: një vazhdimësi e gjatë historike dhe gjuhësore përbën kornizën ku vendoset çdo dëshmi mbi arvanitasit. Vetë Avdyli e kupton rëndësinë e këtij dallimi, sepse këmbëngul që çështjet të mbështeten në “shkencat e historisë”, “gjuhësisë” dhe disiplinat e tjera, duke kundërshtuar atë që e quan pseudoshkencë. Pikërisht ky pretendim e bën tekstin veçanërisht interesant për shqyrtim kritik: autori kërkon standardin e shkencës, ndërsa disa nga argumentet e tij kërkojnë një demonstrim më të gjerë burimor dhe metodologjik se sa ai që ofron vetë polemika.

Kur citon Pangallosin, analizon fjalët e tij dhe nxjerr në pah kundërthëniet që sheh brenda intervistës, kemi një argument polemik të identifikueshëm. Kur sjell dëshminë për përdorimin e shqipes të shkruar me alfabet grek, kemi një fakt të cituar nga intervista, i cili mund të diskutohet dhe interpretohet. Pohimet e gjera historike dhe gjuhësore kërkojnë një shkallë tjetër vlerësimi, të mbështetur në burime dhe në metodologjinë e disiplinave përkatëse.

Në planin e parë, ato janë pjesë e një vepre të Brahim Avdylit dhe dëshmojnë botëkuptimin e autorit: mënyrën se si e koncepton historinë shqiptare, rëndësinë që i jep gjuhës, shqetësimin për humbjen e kujtesës dhe bindjen se identiteti kërkon mbrojtje. Në planin e dytë, ato paraqiten si teza historike, etimologjike dhe identitare që kërkojnë shqyrtim të pavarur shkencor.

Ky dallim e vendos tekstin në një perspektivë më të qartë dhe i jep polemikës një vlerë të veçantë si dokument i mendimit. Vlera e saj lidhet edhe me mënyrën se si Avdyli e koncepton marrëdhënien ndërmjet identitetit dhe kujtesës, krahas verifikimit të veçantë që kërkojnë tezat e tij historike e gjuhësore.

Domethënës bëhet edhe vendi që polemika zë në strukturën e librit. Ajo është vendosur në fund dhe pozicioni i saj mund të lexohet si një zgjedhje me funksion përmbyllës. Në pjesët e mëparshme, Avdyli interpreton autorë të tjerë dhe, përmes tyre, rikthehet vazhdimisht te disa motive: dhembja, atdheu, mërgata, liria, kujtesa, gjuha dhe identiteti.

Në polemikën përmbyllëse, këto motive përqendrohen në një pikë të vetme. Atdheu merr trajtën e një çështjeje historike. Gjuha bëhet dëshmi identitare. Kujtesa shndërrohet në argument. Identiteti kalon në planin e mbrojtjes. Kritiku merr rolin e polemistit.

Vendosja e polemikës në fund të librit mund të lexohet si një përmbyllje ideore e vëllimit. Deri në këtë pikë, Avdyli ka folur kryesisht përmes librave të autorëve të tjerë; në përmbyllje, zëri i tij del drejtpërdrejt në plan të parë dhe shpreh pa ndërmjetësim konceptin e vet për historinë dhe identitetin.

Polemika mund të kuptohet, në një kuptim të rëndësishëm, si vazhdim i kritikës letrare me mjete të tjera. Dy format ruajnë lidhje në pikënisje, ndërsa ndryshojnë dukshëm në metodë. Në kritikën letrare kemi vargun, metaforën, simbolin dhe interpretimin. Në polemikë kemi deklaratën, kundërargumentin, pohimin historik dhe retorikën identitare.

Në të dyja rastet vepron e njëjta bindje e Avdylit: fjala bart peshë dhe intelektuali merr përgjegjësi për kuptimin që ajo përcjell. Në kritikën letrare, kjo përgjegjësi shfaqet përmes interpretimit; në polemikë, përmes kundërshtimit dhe mbrojtjes argumentuese të një koncepti mbi gjuhën, historinë dhe përkatësinë.

9. Fjala si përgjegjësi dhe shumëzëshmëria e formës

Në vëllimin “Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike”, Brahim Avdyli e trajton fjalën letrare si formë shprehjeje që e tejkalon kufirin e estetikës. Poezia, eseja, dokumenti, kujtimi dhe polemika marrin për të një vlerë që shtrihet përtej bukurisë së shprehjes: ato ruajnë kujtesën, dëshmojnë përvojën, mbrojnë një vlerë dhe ndërhyjnë në çështje që autori i konsideron të rëndësishme për shoqërinë dhe kombin. Kjo bindje shpjegon edhe karakterin e veçantë të librit: larmia e metodave dhe zhanreve bashkohet përmes një uniteti tjetër, unitetit të shqetësimeve dhe vlerave që rikthehen nga një punim te tjetri.

Lidhja ndërmjet kritikës letrare dhe funksionit shoqëror të fjalës shihet që në mënyrën se si Avdyli përzgjedh atë që dëshiron të nxjerrë në pah te autorët. Krahas mënyrës së ndërtimit të një poezie, vëmendja e tij drejtohet edhe te ajo që vepra ruan nga përvoja njerëzore dhe historike.

Arti, në këtë botëkuptim, lidhet drejtpërdrejt me fatin e bashkësisë. Kjo bindje shpjegon prirjen e kritikës së Avdylit për ta kapërcyer formalizmin e pastër estetik. Pyetja “si është shkruar?” shoqërohet vazhdimisht me pyetje të tjera: “çfarë dëshmon?”, “çfarë kujton?”, “çfarë mbron?” dhe “kujt i shërben kjo fjalë?”

Kjo mënyrë e të kuptuarit të letërsisë lidhet drejtpërdrejt me heterogjenitetin metodologjik të vëllimit. Në planin formal, libri ndërthur disa forma të ligjërimit kritik.

Në të bashkëjetojnë recensioni, studimi kritik, vështrimi, eseja, kujtimi autobiografik, dokumenti dhe, në përmbyllje, polemika historiko-gjuhësore. Vetë punimet e dëshmojnë këtë larmi. Shkrimi për Xun Çettën paraqitet si “vështrim i shkurtë” i ndërthurur me shënime biografike; ai për Mustafë Krasniqin si “recension i riredaktuar dhe i zgjeruar”; ai për Martin Çuni-Antonin si recension i krijimtarisë; ndërsa pjesa për Pangallosin përcaktohet si “studim gjuhësor dhe shkencor historik”.

Libri lëviz, pra, përmes një shumëllojshmërie metodash dhe mënyrash shkrimi. Në një punim Avdyli analizon metaforën; në një tjetër rindërton biografinë; diku citon dokumente; diku rikujton përvojën personale; diku shkruan për mërgatën; diku tjetër hyn në çështje historike; në fund polemizon drejtpërdrejt.

Po ta shohim vëllimin vetëm përmes kriterit të homogjenitetit akademik, kjo lëvizje ngre çështje metodologjike. Një studim kritik rigoroz kërkon zakonisht një metodë të përcaktuar, një raport të qëndrueshëm me burimet dhe një dallim të qartë ndërmjet analizës letrare, autobiografisë, publicistikës dhe argumentit historik.

Te Avdyli, këta kufij mbeten të lëvizshëm. Pikërisht këtu shfaqet një nga çështjet më interesante të librit: heterogjeniteti lexohet si një tipar strukturor që lidhet me mënyrën e veçantë të të kuptuarit të letërsisë. Për Avdylin, kufijtë ndërmjet tekstit dhe jetës mbeten të depërtueshëm. Poezia lidhet me historinë, historia përjetohet nga njerëz konkretë, ndërsa kritiku ka qenë vetë pjesë e një kohe të caktuar. Brenda kësaj logjike, kalimi nga poezia te biografia dhe nga biografia te kujtesa merr një kuptim të natyrshëm.

Vëllimi shfaqet, për rrjedhojë, heterogjen në formë dhe më homogjen në frymë. Format ndryshojnë, ndërsa shqetësimet themelore vazhdojnë të rikthehen. Në pothuajse të gjitha punimet shfaqen dhembja, atdheu, kujtesa, liria, mërgata, identiteti dhe përgjegjësia e fjalës. Uniteti i librit ndërtohet më shumë nga botëkuptimi i kritikut sesa nga një metodë e vetme. Në nivel metodologjik kemi shumësi; në nivel tematik, vazhdimësi; në nivel zhanror, lëvizje; në nivel ideor, një zë relativisht të qëndrueshëm.

Heterogjeniteti merr vlerë kur mundëson që vepra të lexohet nga disa kënde njëherazi dhe kur kritika shndërrohet në hapësirë takimi ndërmjet letërsisë, jetës dhe kujtesës. Një shumësi të tillë e paralajmërojnë edhe titujt e punimeve.

Titujt e Avdylit mbartin zakonisht një orientim të qartë interpretues. Në vend të një emërtimi thjesht informues si “Recension për librin e Qazim Berishës”, kritiku zgjedh titullin “Dhembja që nuk falet”. Titulli e shfaq interpretimin që përpara se analiza të fillojë. Fjala “dhembja” identifikon motivin kryesor, ndërsa “që nuk falet” e shndërron dhembjen nga emocion në qëndrim. Dhembja merr funksionin e kujtesës dhe fiton një dimension etik.

Titulli shndërrohet, pra, në një tezë kritike të përmbledhur. E njëjta prirje shfaqet te Gëzim Ajgeraj me titullin “Metafora e dhembjes poetike dhe etja e madhe për dritë”.

Edhe pa e lexuar studimin, titulli paraqet dy polet që Avdyli do të ndjekë në poezinë e Ajgerajt: dhembjen dhe dritën. Midis tyre qëndron “etja”, si një gjendje e brendshme që e orienton lëvizjen nga përvoja e plagës drejt shpresës. Kur Avdyli e shpjegon më pas dritën si simbol të lirisë, të një jete më të mirë dhe të së ardhmes, ai zhvillon linjën interpretuese të paralajmëruar që në titull.

Edhe më i dukshëm bëhet ky funksion te titulli “Urat e veprimit në mes të mërgatës e atdheut” për Ismet Krasniqi-Lalën. Fjala “urat” përcakton që në nisje një koncept themelor të leximit: lidhjen, ndërmjetësimin dhe vazhdimësinë kulturore ndërmjet dy hapësirave.

10. Nga bukuria e fjalës te përgjegjësia e saj

Nëse kërkojmë një autor nga “Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike” për të kuptuar më qartë metodën kritike të Brahim Avdylit, Mustafë Krasniqi dhe shqyrtimi i vëllimit të tij poetik “Eshtrat pezull” paraqiten si një pikë e rëndësishme orientimi. Në këtë punim shfaqen pothuajse të gjitha tiparet që më pas shpërndahen në shkrimet e tjera: nisja nga vargu poetik, kërkimi i metaforës, lidhja e saj me dhembjen dhe atdheun, zgjerimi nga teksti drejt historisë, identifikimi kombëtar i kritikut me autorin dhe, mbi të gjitha, prirja për të nxjerrë në pah atë që Avdyli e quan “anën pozitive të medaljes”.

Te Mustafë Krasniqi mund të ndiqet pothuajse hap pas hapi mekanizmi i leximit të Avdylit. Ai nis nga poezia, prej saj nxjerr metaforën, nga metafora kalon te atdheu, prej atdheut te kujtesa historike, nga kujtesa te identiteti dhe prej identitetit te qëndrimi i vet kombëtar. Mustafë Krasniqi e bën të dukshme metodën, ndërsa autorë të tjerë nxjerrin në pah dimensione të veçanta të saj. Qazim Berisha tregon rëndësinë që Avdyli i jep kujtesës dhe dhembjes; Gëzim Ajgeraj lidh estetikën e metaforës me mërgimin dhe atdheun; Martin Çuni-Antoni e afron letërsinë me dëshminë historike e familjare; Ismet Krasniqi-Lala shfaq funksionin kulturor të mërgatës; ndërsa Vlera Ejupi e afron shkrimin me revoltën dhe përgjegjësinë intelektuale.

Metoda e Avdylit shfaqet, pra, më shumë si një mënyrë e të kuptuarit të letërsisë sesa si një procedim i vetëm interpretimi. Në këtë mënyrë të leximit, vlera artistike dhe vlera njerëzore lidhen ngushtë me njëra-tjetrën.

Këtu qëndron edhe raporti themelor ndërmjet estetikës dhe etikës në këtë vëllim.

Avdyli e vlerëson estetikën dhe i kushton vëmendje metaforës, simbolit, figurës, strukturës së poezisë, cikleve, gjuhës dhe mënyrës së shprehjes. Te Erina Çoku, për shembull, vetë titulli “Në thjeshtësinë e gjërave flet e vërteta simbolike” tregon interesin e kritikut për mënyrën se si gjërat e zakonshme fitojnë kuptim simbolik.

Te Gëzim Ajgeraj, Avdyli ndalet te një sistem i tërë metaforash: “kolona e mallit”, “etja e fjalës”, “flaka e mallit”, “kronika e ikjeve”, “gjeografia e udhëve”, “portat e shpresës”, “epoka e dhembjeve”, “klithma e lirisë”. Kjo dëshmon vëmendjen e tij ndaj dimensionit artistik të poezisë dhe ndaj mënyrës se si një sistem figurativ ndërton një botë kuptimore.

Estetika e dhembjes shndërrohet, në këtë plan, në etikë të kujtesës.

Te Martin Çuni-Antoni shfaqet një lidhje e ngjashme. Vlera e Lulet e jetës – Letra nga burgu, Teutës dhe Agronit lidhet me mjeshtërinë letrare dhe me autenticitetin e dokumentit: letrat, përvoja e burgut, marrëdhënia me fëmijët, këshillat për shkollimin dhe skicat e ruajtura nga ajo kohë.

Këtu shfaqet një tjetër kriter themelor i Avdylit: autenticiteti i përvojës.

Në shumë prej punimeve, autenticiteti merr një peshë pothuajse të barabartë me përsosmërinë formale dhe, në disa raste, e tejkalon atë. Një tekst mund të ketë vlerë të veçantë edhe përmes përvojës së jetuar, dëshmisë, kujtesës ose ndjenjës së sinqertë që bart.

Bukuria ruan rëndësinë e vet sepse gjuha artistike i jep letërsisë veçantinë e saj. Në botëkuptimin e Avdylit, bukuria lidhet me jetën dhe me kujtesën. Fjala bart përvojë, ruan kujtesë dhe, kur çështja e kërkon, hyn drejtpërdrejt në debat. Këtë funksion e merr në polemikën me Pangallosin.

Struktura e vëllimit mund të shihet, për rrjedhojë, si një zgjerim gradual i funksionit të fjalës: fjala si art, fjala si kujtesë, fjala si dëshmi, fjala si identitet dhe, në fund, fjala si ndërhyrje.

Polemika përmbyllëse, edhe pse metodologjikisht shumë e ndryshme nga recensionet poetike, lidhet me logjikën e përgjithshme të librit. Ajo çon në një përfundim të drejtpërdrejtë bindjen që ka qenë e pranishme që në punimet e para: fjala ka pasoja dhe intelektuali mbart përgjegjësi për mënyrën se si e përdor atë.

Mesazhi më përmbledhës mund të formulohet kështu: Letërsia e shndërron përvojën në fjalë, fjalën në kujtesë dhe kujtesën në përgjegjësi. Në këtë formulë bashkohen estetika dhe etika. Bukuria i jep përvojës formë; autenticiteti i jep asaj besueshmëri njerëzore; kujtesa e mbron nga harresa; ndërsa angazhimi i jep fjalës funksion në të tashmen. Studime kritike dhe domosdoshmëria e një polemike mund të lexohet, në përmbyllje, jo vetëm si një përmbledhje studimesh për libra dhe autorë të ndryshëm, por edhe si deklarim i një koncepti mbi letërsinë dhe rolin e intelektualit. Sipas këtij koncepti, shkrimtari e shndërron përvojën në formë artistike, ndërsa kritiku e ndjek fjalën përtej bukurisë së saj, drejt kujtesës, vlerës dhe përgjegjësisë.

Të dyja veprimtaritë lidhen me vetëdijen se fjala mund të ruajë atë që koha rrezikon ta humbasë.

Gusht–shtator, 2026