Veton Surroi, në kolumnën e tij “Ligji i Tokës së sheshtë”, paralajmëron se Kosova po rrëshqet drejt një mendësie ku historia e luftës çlirimtare shndërrohet në dogmë, kritika në herezi dhe institucionet në mbrojtëse të një të vërtete të autorizuar. Për ta ilustruar këtë rrezik, ai i referohet Jugosllavisë socialiste, ku pushteti politik pretendonte monopolin mbi interpretimin e historisë dhe legjitimitetin e revolucionit. Në parim, argumenti është legjitim, asnjë shoqëri demokratike nuk duhet t’ia besojë një institucioni përcaktimin përfundimtar të së vërtetës historike. Mirëpo, pikërisht këtu fillon kundërthënia e argumentit të Surroit. Ndërsa denoncon dogmatizmin e atyre që kërkojnë mbrojtjen institucionale të narrativës së luftës, ai nuk e zbaton të njëjtin standard kritik ndaj institucionit që qëndron në qendër të debatit: Gjykatës Speciale.
Problemi nuk është se Surroi e shet argumentin e tij si respektimin e rendit kushtetues apo të detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës. Problemi është mënyra se si ai e ndërton argumentin, duke e zhvendosur debatin nga çështjet konkrete juridike drejt një gjykimi mbi kulturën politike dhe aftësinë intelektuale të kundërshtarëve. Në vend që të shqyrtojë kundërshtimet mbi juridiksionin e Gjykatës Speciale, evolucionin e çështjes nga pretendimet fillestare të raportit të Dick Martyt deri te aktgjykimi i vitit 2026, parimin e ligjshmërisë, doktrinën e ndërmarrjes së përbashkët kriminale dhe raportin ndërmjet sovranitetit të Kosovës dhe detyrimeve ndaj Bashkimit Evropian, Surroi zgjedh një shpjegim tjetër: kundërshtarët e gjykatës paraqiten kryesisht si besimtarë të një ortodoksie, protestuesit si njerëz që kërkojnë shpëtim përmes ligjit, ndërsa hartuesit e ndryshimeve ligjore krahasohen me ithtarët e teorisë se Toka është e sheshtë.
Kështu, një mosmarrëveshje juridike dhe politike në mes të Kosovës dhe Bashkimit Evropian shndërrohet në konflikt ndërmjet arsyes dhe padijes. Por kjo nuk është përgjigje ndaj argumenteve. Është një mënyrë për t’i bërë ato të duken të panevojshme.
Kjo kundërthënie bëhet veçanërisht domethënëse kur Surroi zgjedh Jugosllavinë socialiste si pikë krahasimi. Në atë sistem, kontrolli mbi historinë nuk ushtrohej vetëm përmes censurës apo ndalimit të fjalës. Ai ushtrohej edhe përmes përcaktimit të kufijve të debatit të lejueshëm. Mund të diskutoheshin gabime të veçanta të sistemit, por jo gjithmonë themelet e tij. Kritika pranohej për aq kohë sa nuk cenonte rrëfimin themelor mbi legjitimitetin e pushtetit. Perspektivat që nuk përputheshin me interpretimin zyrtar shpesh nuk trajtoheshin si alternativa që meritonin shqyrtim, por si devijime ideologjike.
Natyrisht, nuk mund të barazohet një kolumnist në një shoqëri demokratike me aparatin represiv të Jugosllavisë komuniste. Por mund të shqyrtohet ngjashmëria në një metodë argumentuese, zëvendësimi i ballafaqimit me argumente nga klasifikimi paraprak i kundërshtarit. Dikur, një perspektivë që nuk përshtatej me interpretimin zyrtar mund të shpallej ideologjikisht e papranueshme; sot, në kolumnën e Surroit, kundërshtimi i Gjykatës Speciale rrezikon të reduktohet në shprehje të prapambetjes intelektuale. Nëse dikur Partia pretendonte se historia duhej lexuar përmes revolucionit, sot nuk mund të kërkojmë që historia dhe drejtësia të lexohen vetëm përmes autoritetit të një gjykate. Një monopol interpretimi nuk bëhet më demokratik vetëm sepse fjalori ideologjik zëvendësohet me fjalorin juridik.
Gjykata Speciale nuk mund të trajtohet thjesht si një institucion juridik, vendimet e të cilit prodhojnë vetëm pasoja penale individuale. Përmes mënyrës se si ndërton narrativën e luftës, përzgjedh kontekstin historik dhe interpreton veprimtarinë politike e ushtarake të UÇK-së, ajo ndikon drejtpërdrejt në mënyrën se si do të kuptohet dhe shkruhet historia e Kosovës gjatë viteve ’90. Problemi bëhet veçanërisht serioz kur lufta çlirimtare rrezikon të interpretohet kryesisht përmes kategorive të ndërmarrjes së përbashkët kriminale, ndërsa konteksti i represionit sistematik serb, i rezistencës shqiptare dhe i rrethanave që çuan në konflikt nuk merr peshën e duhur në rrëfimin që prodhon procesi gjyqësor. Kështu, një mekanizëm i krijuar për të përcaktuar përgjegjësinë penale individuale rrezikon të shndërrohet edhe në autoritet që riformëson kujtesën historike të një periudhe vendimtare për Kosovën. Kjo ngre shqetësimin se Gjykata Speciale, pavarësisht mandatit të saj formal, po kontribuon në një interpretim selektiv të historisë së viteve ’90, me pasoja që shkojnë shumë përtej përgjegjësisë së të akuzuarve.
Pikërisht këtë dimension Surroi e lë jashtë analizës së tij. Ai shqetësohet se institucionet e Kosovës mund ta imponojnë një të vërtetë zyrtare për luftën, por nuk shqyrton me të njëjtën ashpërsi rrezikun që një institucion ndërkombëtar, përmes autoritetit të aktgjykimeve të tij, të ndikojë në imponimin e një interpretimi të ngushtë të së njëjtës histori. Nëse historia nuk duhet të shkruhet nga Kuvendi i Kosovës, përse duhet të pranojmë pa kundërshtim që ajo të riformësohet përmes interpretimit juridik të Gjykatës Speciale? Një aktgjykim mund të përcaktojë përgjegjësi penale, por nuk mund të pretendojë të përmbledhë të gjithë realitetin historik të një lufte.Dhe nëse drejtësia fillon ta zëvendësojë historinë, atëherë rreziku nuk është më vetëm politizimi i drejtësisë, por edhe juridizimi selektiv i kujtesës kolektive.
Këtu analogjia e Surroit me Jugosllavinë socialiste merr një kuptim tjetër nga ai që synon vetë autori. Në atë sistem, historia e shqiptarëve shpesh interpretohej brenda kornizave ideologjike që përcaktonin paraprakisht se cilat forma të rezistencës ishin legjitime dhe cilat duhej të konsideroheshin kërcënim ndaj rendit dhe devijime ideologjike. Një mendësi që ka lënë gjurmë jo vetëm në kulturën e kujtesës në Kosovë, por që duket se vazhdon të ndikojë edhe në mënyrën se si vetë Surroi i ndërton argumentet, i vlerëson alternativat dhe i përcakton kufijtë e interpretimit të pranueshëm.
Sot, rreziku që duhet shqyrtuar është nëse një proces gjyqësor, përmes një kornize të kufizuar të përgjegjësisë penale, mund të prodhojë një rrëfim që e zhvendos vëmendjen nga kushtet historike të shtypjes dhe rezistencës drejt një interpretimi kryesisht kriminalizues të organizimit çlirimtar. Kjo tregon përse autoriteti mbi interpretimin e historisë duhet të mbetet gjithmonë i diskutueshëm. Historia e viteve ’90 nuk mund të reduktohet në dosjen e një prokurorie, ashtu siç historia e shqiptarëve në Jugosllavi nuk mund të reduktohej në procesverbalet e Komitetit të Partisë. Në të dyja rastet, dokumenti institucional mund të përmbajë fakte të porositura, por nuk është vetë historia në tërësinë e saj. Dhe pikërisht këtë dallim duhet ta mbrojë çdo intelektual që pretendon se është kundër monopolit mbi të vërtetën.
Nëse asnjë institucion nuk ka të drejtë ta monopolizojë të vërtetën historike, përse duhet që interpretimet juridike të Gjykatës Speciale të trajtohen si të paprekshme nga kritika themelore?
Kritika ndaj Gjykatës Speciale nuk është teori e Tokës së sheshtë
Në tetor të vitit 2026, studiuesit e së drejtës penale ndërkombëtare Leon Trampe dhe Tim Stephan publikuan në Verfassungsblog analizën “Flawed, but Forward”, mbi aktgjykimin në çështjen Thaçi dhe të tjerët. Autorët nuk janë kundërshtarë parimorë të drejtësisë penale ndërkombëtare. Përkundrazi, ata argumentojnë se aktgjykimi përfaqëson një përparim në luftën kundër pandëshkueshmërisë së individëve të fuqishëm. Pikërisht për këtë arsye, kritikat e tyre kanë rëndësi të veçantë, ato nuk burojnë nga refuzimi politik i gjykatës, por nga shqyrtimi i arsyetimit të saj juridik.
Trampe dhe Stephan identifikojnë probleme doktrinare dhe procedurale, veçanërisht lidhur me njohjen e ndalimit arbitrar si krim lufte në konfliktet e armatosura jondërkombëtare dhe mbështetjen në doktrinën e ndërmarrjes së përbashkët kriminale. Sipas tyre, këto zhvillime ngrejnë pikëpyetje mbi interpretimin e së drejtës zakonore ndërkombëtare dhe respektimin e parimit të ligjshmërisë. Autorët diskutojnë gjithashtu arsyetimin për pafajësitë në akuzat për krime kundër.
Këto nuk janë kundërshtime të njerëzve që besojnë se Toka është e sheshtë. Janë çështje të ngritura nga studiues të së drejtës penale ndërkombëtare, të cilët, edhe kur mbështesin rezultatin e përgjithshëm të një procesi gjyqësor, nuk heqin dorë nga detyrimi për të shqyrtuar bazën juridike të tij.
Pikërisht këtu shfaqet dobësia e kolumnës së Surroit. Ai e trajton kundërshtimin e Gjykatës Speciale kryesisht si problem të kulturës politike kosovare, pa e ballafaquar lexuesin me faktin se kritika ndaj kësaj gjykate ekziston edhe brenda diskursit serioz akademik ndërkombëtar. Nëse një argument mbi parimin e ligjshmërisë është i gabuar, ai duhet kundërshtuar me interpretim juridik. Nëse doktrina e ndërmarrjes së përbashkët kriminale është zbatuar drejt, kjo duhet demonstruar përmes jurisprudencës dhe provave. Por këto çështje nuk mund të zgjidhen duke i krahasuar kundërshtarët me njerëz që mohojnë një fakt shkencor.
Një gjykatë nuk bëhet e pagabueshme vetëm sepse është ndërkombëtare, sikurse një argument nuk bëhet i pavlefshëm vetëm sepse artikulohet nga një shoqëri e traumatizuar prej luftës. Drejtësia që kërkon të mos i besohet verbërisht historisë kombëtare nuk mund të kërkojë besim të verbër për veten.
Historia e drejtësisë perëndimore dëshmon se autoriteti i një gjykate nuk është garanci e pagabueshmërisë së saj dhe se as drejtësia nuk mund të shenjtërohet vetëm pse ushtrohet në emër të institucioneve demokratike. Në Shtetet e Bashkuara, procesi i njohur si Chicago Seven, kundër aktivistëve që protestuan gjatë Konventës Demokratike të vitit 1968, u bë shembull i depërtimit të paragjykimeve politike në sallën e gjyqit, gjyqtari Julius Hoffman urdhëroi lidhjen dhe mbylljen e gojës së Bobby Seale, ndërsa dënimet e pesë të akuzuarve u rrëzuan nga gjykata e apelit në vitin 1972 për shkak të shkeljeve procedurale dhe sjelljes së njëanshme të gjyqtarit. Në Britaninë e Madhe, rastet Birmingham Six dhe Guildford Four, të lidhura me atentatet që u atribuoheshin IRA-s, zbuluan padrejtësi edhe më të rënda: njerëz të pafajshëm kaluan vite të tëra në burg mbi bazën e provave dhe rrëfimeve të komprometuara, derisa dënimet e tyre u rrëzuan përkatësisht në vitet 1991 dhe 1989. Veçanërisht domethënës është qëndrimi i kryegjyqtarit Lord Lane, i cili, gjatë shqyrtimit të apelit të Birmingham Six në vitin 1987, shprehu bindjen se sa më gjatë shqyrtohej çështja, aq më e drejtë dukej vendimmarrja fillestare; katër vjet më vonë, ajo bindje solemne gjyqësore rezultoi e gabuar.
Edhe në Kosovë, përvoja e EULEX-it e ka dëshmuar nevojën për kontroll kritik të drejtësisë ndërkombëtare, misioni që erdhi për të forcuar sundimin e ligjit u përball vetë me akuza serioze për korrupsion dhe probleme të llogaridhënies. Këto raste rrëzojnë pretendimin se autoriteti gjyqësor duhet pranuar pa shqyrtim kritik. Drejtësia nuk bëhet e shenjtë nga flamuri nën të cilin ushtrohet, nga gjuha në të cilën shqiptohet aktgjykimi apo nga prestigji i institucioneve që e administrojnë. Ajo fiton legjitimitet përmes provave, paanshmërisë, respektimit të procedurave dhe gatishmërisë për t’i korrigjuar gabimet e veta. Prandaj, nëse gjykatat amerikane dhe britanike kanë mundur të gabojnë rëndë dhe nëse EULEX-i ka qenë objekt i kritikës dhe kontrollit publik, përse kundërshtimet juridike ndaj Gjykatës Speciale duhet të trajtohen nga Surroi si herezi intelektuale? Nuk kërkohet që drejtësia t’i nënshtrohet politikës, por që ajo të mos ngrihet mbi kritikën; sepse një drejtësi që nuk duron pyetje nuk bëhet më e besueshme vetëm pse quhet ndërkombëtare.
Një tjetër kritikë e rëndësishme lidhet me transformimin e çështjes nga hetimet fillestare deri te aktgjykimi i vitit 2026. Williamson, në vitin 2014, e kishte paraqitur periudhën e pasluftës si fokusin kryesor të hetimit, ndërsa aktgjykimi i vitit 2026 u mbështet në krime lufte të periudhës së konfliktit. Po ashtu, teoria e ndërmarrjes së përbashkët kriminale, që mori rëndësi qendrore në procesin e mëvonshëm, nuk ishte zhvilluar në atë formë nga ekipi fillestar hetimor. Ky ndryshim ngre pyetje legjitime mbi zhvillimin e mandatit, ndryshimin e teorisë së përgjegjësisë penale dhe raportin ndërmjet pretendimeve që justifikuan krijimin e mekanizmit dhe çështjes që përfundimisht u gjykua.
Përse këto pyetje nuk zënë vend në analizën e Surroit? Përse një debat mbi zhvillimin e juridiksionit dhe të teorisë së përgjegjësisë penale reduktohet në një debat mbi paaftësinë e shoqërisë kosovare për ta pranuar të vërtetën?
Kritika e Gjykatës Speciale nuk është domosdoshmërisht mohim i krimeve të luftës. Ajo mund të jetë kërkesë për respektimin e parimit të ligjshmërisë, për përcaktimin e saktë të përgjegjësisë individuale dhe për kontrollin e kompetencave të një institucioni gjyqësor. Të gjitha këto janë kërkesa që i përkasin vetë konceptit të shtetit të së drejtës.
Nëse Surroi kërkon që Kosova ta çlirojë historinë nga dogmat, ai duhet të pranojë se edhe interpretimet juridike të Gjykatës Speciale duhet të jenë objekt i shqyrtimit kritik. Përndryshe, kemi vetëm një zhvendosje të autoritetit, nga e vërteta që pretendohet se ruhet në Prishtinë, te e vërteta që supozohet se është përfundimisht e siguruar në Hagë.
Ndryshimi i adresës së autoritetit nuk është domosdoshmërisht çlirim nga dogmatizmi.
Ligji, juridiksioni dhe kufijtë e metaforës
Surroi e paraqet ligjin e miratuar nga Kuvendi si një përpjekje për të ndryshuar rregullat e lojës pasi loja ka filluar. Robert Muharremi, paraqet një argument që Surroi nuk e trajton në thelb. Muharremi pohon se ndryshimet ligjore synojnë kufizimin e kompetencës së Gjykatës Speciale dhe mbështetet në interpretimin e vendimit të Panelit Kushtetues të vitit 2022, sipas të cilit kompetenca e gjykatës është përcaktuar gjerësisht nga ligji i vitit 2015. Në këtë interpretim, Kuvendi ka hapësirë për të shqyrtuar kufizimin e kompetencës së gjykatës në raport me pretendimet që qëndronin në origjinë të krijimit të saj.Ky është një interpretim juridik që kërkon përgjigje juridike, jo krahasim me teorinë e Tokës së sheshtë.
Nëse interpretimi i Muharremit është i gabuar, duhet shpjeguar përse. Cilat dispozita kushtetuese e përjashtojnë ndryshimin e propozuar? Cilat detyrime ndërkombëtare e kufizojnë kompetencën e Kuvendit? A është çdo ndryshim i juridiksionit domosdoshmërisht ndërhyrje në drejtësi, apo rëndësi vendimtare kanë përmbajtja, koha, qëllimi dhe pasojat e tij? Këto janë pyetjet që duhet të përcaktojnë debatin.
Kompetenca e një gjykate, interpretimi i një marrëveshjeje ndërkombëtare dhe kufijtë e sovranitetit parlamentar nuk janë çështje të të njëjtit karakter me formën fizike të Tokës. Forma e Tokës është një fakt shkencor që nuk ndryshon nga vullneti i ligjvënësit. Juridiksioni gjyqësor, ndërkaq, është një kategori normative që përcaktohet nga Kushtetuta, ligjet, marrëveshjet dhe interpretimi i tyre.
Toka nuk bëhet e sheshtë nga një ligj. Por as juridiksioni i një gjykate nuk bëhet i pakufizueshëm vetëm sepse një kolumnist e trajton si të tillë. Metafora e Surroit është retorikisht tërheqëse, por juridikisht e pamjaftueshme. Ajo krijon përshtypjen se kundërshtarët e tij po përpiqen të ndryshojnë një realitet objektiv, ndërsa në të vërtetë debati përfshin çështje të interpretimit dhe hierarkisë së normave. Kjo nuk e bën automatikisht të drejtë ligjin e propozuar, por e bën të domosdoshëm shqyrtimin e tij në terma juridikë.
Dhe, nëse ka diçka për të cilën pajtohem, është se PDK-ja ka bërë një lojë të ndyrë politike me këtë ligj, duke e votuar fillimisht e më pas duke u tërhequr prej tij. Edhe Presidentja është bërë pjesë e kësaj loje, duke shpërfillur vullnetin e mbi 60 deputetëve të tjerë që kishin votuar në favor të ligjit. Ky teatër politik, i inskenuar nga PDK-ja, do të mbahet mend si një nga lojërat më të ndyra politike të viteve të fundit.
