Naim J.Krasniqi, historian, Gjermani

Me bashkimin e Gjermanisë më 1871 dhe konsolidimin e saj si fuqi e madhe evropiane, Evropa Lindore dhe Juglindore fituan një rëndësi gjithnjë e më të madhe në marrëdhëniet politike, ekonomike dhe strategjike gjermane. Në historiografi, orientimet ekspansioniste gjermane drejt lindjes janë trajtuar shpesh përmes konceptit «Drang nach Osten» («Depërtimi drejt Lindjes»). Megjithatë, siç kanë argumentuar historianët Hans Lemberg Hans Lemberg „Der „Drang nach Osten‘. Schlagwort und Wirklichkeit“, 1974.dhe Wolfgang Wippermann, „Der „deutsche Drang nach Osten“. Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Darmstadt, 1981„ky term duhet shqyrtuar në kontekstin e zhvillimeve konkrete historike dhe të përdorimit të tij ideologjik, e jo si një doktrinë e vetme dhe e pandryshueshme e politikës së jashtme gjermane.

Në këtë kuadër, Ballkani përbënte një hapësirë të rëndësishme të ndërthurjes së interesave të Fuqive të Mëdha. Politika gjermane, veçanërisht pas periudhës së Bismarckut, u karakterizua nga zgjerimi i marrëdhënieve ekonomike, zhvillimi i rrjeteve hekurudhore dhe forcimi i lidhjeve diplomatike me Austro-Hungarinë dhe Perandorinë Osmane. Këto zhvillime u pasqyruan edhe në qëndrimet gjermane ndaj reformave në Maqedoni më 1903, krizës së Aneksimit të Bosnjës dhe Hercegovinës më 1908–1909 dhe Luftërave Ballkanike të viteve 1912–1913.

Pas Luftës së Dytë Botërore, ndryshimet rrënjësore të rendit ndërkombëtar, ndarja e Gjermanisë dhe përballja ndërmjet dy blloqeve politiko-ushtarake krijuan kushte të reja për politikën e jashtme gjermane. Në këtë kontekst u zhvillua «Neue Ostpolitik» («Politika e Re ndaj Lindjes»), e konceptuar gjatë viteve 1960 dhe e zbatuar në mënyrë më të gjerë pas ardhjes së Willy Brandtit në postin e kancelarit federal më 1969. E mbështetur në parimin «Wandel durch Annäherung» («Ndryshim përmes afrimit»), të formuluar nga Egon Bahr më 1963, kjo politikë synonte normalizimin e marrëdhënieve me shtetet socialiste dhe uljen e tensioneve ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit. Siç thekson historiani Bernd Rother, politika e Brandtit përbënte një element të rëndësishëm të procesit të shtensionimit evropian.(Wandel durch Annäherung“, fjalim në Akademinë Ungjillore në Tutzing, 15 korrik 1963.)

Megjithëse «Drang nach Osten» dhe «Ostpolitik» u përkasin konteksteve të ndryshme historike dhe mbështeten në objektiva e mjete thelbësisht të ndryshme, krahasimi i tyre mundëson shqyrtimin e vazhdimësisë dhe transformimit të interesave gjermane në Evropën Juglindore. Ndërsa koncepti i parë lidhet historikisht me zgjerimin dhe orientimet ekspansioniste drejt lindjes, i dyti përfaqëson një politikë afrimi, normalizimi diplomatik dhe bashkëpunimi në kushtet e Luftës së Ftohtë. Për rrjedhojë, nuk mund të flitet për një vazhdimësi të drejtpërdrejtë doktrinare, por mund të shtrohet çështja e vazhdimësisë së interesave gjeostrategjike, pavarësisht ndryshimit të mjeteve dhe rrethanave historike.

Në këtë këndvështrim, marrëdhëniet ndërmjet Republikës Federale të Gjermanisë dhe Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë gjatë viteve 1970–1980 përbëjnë një fushë të rëndësishme studimi. Pozita e veçantë ndërkombëtare e Jugosllavisë, jashtë bllokut sovjetik, si dhe marrëveshjet dypalëshe në fushën ekonomike, politike dhe të sigurisë, krijojnë mundësinë për të analizuar nëse politika e Bonit ndaj Beogradit mbështetej vetëm në objektivat e «Ostpolitik»-ut apo pasqyronte edhe interesa më afatgjata gjermane në hapësirën ballkanike

Demonstratat e vitit 1981 në Kosovë dhe qëndrimi i Republikës Federale të Gjermanisë ndaj Jugosllavisë

Ndërmjet interesave diplomatike, bashkëpunimit të sigurisë dhe veprimtarisë së emigracionit politik

Gjatë hulumtimit të shtypit gjerman mbi demonstratat e vitit 1981 në Kosovë, krahas raportimeve për zhvillimet politike dhe reagimet e autoriteteve jugosllave, hasa në një varg informacionesh që zgjuan interesimin tim për të shqyrtuar më thellësisht qëndrimin e politikës zyrtare të Republikës Federale të Gjermanisë (RFGJ) ndaj këtyre ngjarjeve. Vëmendjen ma tërhoqën veçanërisht shkrimet e revistës Der Spiegel dhe gazetave Frankfurter Allgemeine Zeitung e Die Zeit, të cilat trajtonin jo vetëm situatën politike në Kosovë, por edhe veprimtarinë e emigracionit politik jugosllav në territorin gjerman.

Interesimin tim për këtë problematikë e kishte zgjuar edhe një dokument i mëhershëm, të cilin e kisha konsultuar gjatë hulumtimeve në Arkivin Qendror Shtetëror të Bavarisë (Bayerisches Hauptstaatsarchiv) në Mynih, në vitin 2006. Dokumenti i datës 10 shkurt 1966 (IN.Rap. Mi.NN.Bd.31, Nr. 92651) trajtonte një incident gjatë një demonstrate të emigrantëve nga Jugosllavia në Leopoldstraße të Mynihut, ku, sipas përshkrimit të dokumentit, dy shtetas jugosllavë që po fotografonin pjesëmarrësit ishin ndaluar nga policia gjermane. Rasti kishte përfshirë edhe organet e prokurorisë dhe kishte ngritur çështjen e veprimtarisë së shërbimeve jugosllave të sigurisë në mbikëqyrjen e emigracionit politik. Ky dokument më kishte tërhequr vëmendjen për faktin se, që në mesin e viteve 1960, autoritetet bavareze ishin përballur me raste që ngrinin dyshime për veprimtarinë e strukturave jugosllave ndaj emigrantëve në territorin gjerman. Kjo më nxiti të shtroj pyetjen nëse raste të tilla përbënin incidente të veçuara apo ishin pjesë e një veprimtarie më të gjerë, për të cilën institucionet gjermane kishin dijeni.

Një pikënisje tjetër e rëndësishme ishte informacioni i botuar në gazetën Stuttgarter Zeitung, më 24 mars 1981, mbështetur në një njoftim të agjencisë Reuters, mbi vizitën në Bon të ministrit jugosllav të Punëve të Brendshme, Franjo Herljević, dhe bisedimet me homologun e tij gjerman, Gerhart Baum. Sipas këtij njoftimi, temat kryesore të takimit ishin lufta kundër terrorizmit dhe trafikut të drogës, veçanërisht forcimi i bashkëpunimit për kontrollin e rrugës ballkanike të narkotikëve.

Ky informacion më nxiti të shqyrtoj dokumentacionin diplomatik dhe administrativ të bisedimeve. Nga Politisches Archiv des Auswärtigen Amts kam siguruar procesverbalin e takimit të 24 marsit 1981, të hartuar më 14 prill 1981 nga Ministria Federale e Brendshme dhe të përcjellë më 11 maj 1981 te Ministria e Jashtme gjermane dhe Zyra Federale e Kriminalistikës.

Dokumenti, i klasifikuar VS – Nur für den Dienstgebrauch, dëshmon se të dy ministrat vlerësuan rëndësinë e bashkëpunimit gjermano-jugosllav në fushën e sigurisë së brendshme, duke iu referuar veçanërisht protokollit të nënshkruar më 1 tetor 1980. Kjo tregon se bisedimet e marsit 1981 nuk ishin një kontakt i rastësishëm, por vazhdimësi e një bashkëpunimi institucional tashmë të formalizuar.

Faqjq e pare e Portokollit te bisedimeve Baum-Herjeviq, (dok. Ka 5 faqe)

Në këtë takim, ministri gjerman Gerhart Baum trajtoi veprimtarinë e grupeve ekstremiste, terrorizmin, kriminalitetin ndërkombëtar dhe çështje të tjera të sigurisë. Veçanërisht domethënës është qëndrimi i tij se Republika Federale nuk do të toleronte veprime kundër Jugosllavisë të ndërmarra në territorin gjerman ose prej tij. Ky formulim kërkon analizë në kontekstin e bashkëpunimit kundër veprimtarive të dhunshme, por edhe të kufijve që legjislacioni gjerman vendoste ndërmjet veprimtarisë politike të ligjshme dhe veprave penale.

Nga ana tjetër, Herljevići shprehu mirënjohje për bashkëpunimin gjerman në luftën kundër trafikut të drogës, por ngriti edhe shqetësimin e autoriteteve jugosllave lidhur me emigracionin politik kundërshtar të regjimit. Ai pretendoi se persona të konsideruar terroristë nga Beogradi, edhe kur arrestoheshin, shpesh liroheshin pas një kohe të shkurtër.

Një pjesë veçanërisht e rëndësishme e procesverbalit i kushtohet gjendjes në Jugosllavi dhe demonstratave në Kosovë. Herljevići u përpoq ta paraqiste situatën e brendshme si të qëndrueshme, duke minimizuar rëndësinë e demonstratave studentore dhe duke theksuar se rruga politike e Titos dhe pozita ndërkombëtare e Jugosllavisë do të vazhdonin të pandryshuara.

Këto deklarime duhet të trajtohen si qëndrime të përfaqësuesit jugosllav dhe jo si vlerësime të verifikuara të qeverisë gjermane. Megjithatë, ato janë të rëndësishme për të kuptuar mënyrën se si Beogradi synonte t’ua paraqiste zhvillimet në Kosovë partnerëve të tij perëndimorë.

Takimi Baum–Herljević duhet vendosur në kontekstin e marrëdhënieve gjermano-jugosllave pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike më 1968. Pozita e Jugosllavisë si shtet socialist jashtë bllokut sovjetik, rëndësia e marrëdhënieve ekonomike dhe prania e një emigracioni të konsiderueshëm jugosllav në RFGJ krijuan një ndërthurje interesash politike, ekonomike dhe të sigurisë apo te themi realizimin e „ost-politik“.

Pikërisht çështja e emigracionit politik përbënte një nga problemet më të ndjeshme të këtyre marrëdhënieve. Gjatë viteve 1970, atentatet ndaj emigrantëve politikë kroatë kishin ngritur shqetësime serioze mbi veprimtarinë e shërbimeve jugosllave të sigurisë në territorin gjerman. Demonstratat e vitit 1981 në Kosovë dhe aktivizimi i emigracionit politik shqiptar i dhanë këtij problemi një dimension të ri.

Emigracioni politik shqiptar dhe veprimtaria e përfaqësive konsullore jugosllave

Një aspekt që meriton vëmendje të veçantë është prania dhe organizimi i emigracionit politik shqiptar në RFGJ. Sipas raportimeve të shtypit gjerman të kohës, vetëm në landin Baden-Württemberg jetonin rreth 2.000 shqiptarë me prejardhje nga Jugosllavia në emigracion politik, shumica e të cilëve, sipas këtyre raportimeve, gëzonin statusin e azilit politik.

Veprimtaria e tyre, sidomos organizimi i demonstratave dhe kundërshtimi publik i politikës jugosllave ndaj Kosovës, kishte tërhequr vëmendjen e përfaqësive diplomatike dhe konsullore të Beogradit. Në këtë kontekst, raportimet gazetareske përmendnin ankesa të përsëritura të Konsullatës së Përgjithshme Jugosllave në Stuttgart lidhur me aktivitetet e emigrantëve shqiptarë.

Një incident domethënës kishte ndodhur gjatë një demonstrate të shqiptarëve në pranverën e vitit 1981, ku pjesëmarrësit kishin kërkuar shkëputjen e Kosovës nga Jugosllavia. Sipas raportimit të shtypit, demonstruesit kishin vërejtur se po fotografoheshin nga një ndërtesë ku ndodhej një shkollë jugosllave. Disa prej tyre kishin hyrë në objekt dhe, krahas personit që realizonte fotografimet, kishin gjetur edhe konsullin e përgjithshëm jugosllav, Branko Dimitrijević. Filmi fotografik ishte marrë nga demonstruesit, por më vonë ishte dorëzuar në polici.

Ky incident është i rëndësishëm sepse ngre çështjen e mbikëqyrjes së veprimtarisë politike të emigracionit shqiptar nga përfaqësitë konsullore jugosllave. Ai gjithashtu krijon një lidhje interesante krahasuese me dokumentin bavarez të vitit 1966, ku ishte evidentuar një incident i ngjashëm i fotografimit të emigrantëve gjatë një demonstrate. Megjithatë, ngjashmëria e dy rasteve nuk provon vetvetiu se ato ishin pjesë e të njëjtit operacion apo mekanizëm institucional.

Historiani Bernd Robionek, në studimin Mercenaries of a Phantom War: The “Hostile Emigration” in Yugoslavia’s Globalized Ideology of Insecurity (2023), argumenton se aparati jugosllav i sigurisë e trajtonte emigracionin kundërshtar të regjimit përmes konceptit të një të ashtuquajture «Lufte Speciale». Pas demonstratave të vitit 1981, emigracioni politik shqiptar nga Kosova fitoi një rëndësi të veçantë në perceptimin e kërcënimeve nga shërbimet jugosllave.

Sipas Robionekut, gjatë viteve 1981–1982, pesë shqiptarë të Kosovës në RFGJ dhe Belgjikë u bënë objekt atentatesh, në të cilat ekzistonin gjurmë të lidhjeve me shërbimet jugosllave të sigurisë. Autori thekson gjithashtu se dokumentacioni i shqyrtuar nuk ofronte prova për përfshirjen e emigracionit shqiptar të Kosovës në veprimtari terroriste, pavarësisht retorikës militante të disa përfaqësuesve të tij.

Atentati ndaj Rasim Zenelajt dhe veprimtaria e shërbimeve jugosllave

Një nga rastet më domethënëse ishte atentati ndaj veprimtarit politik shqiptar Rasim Zenelaj në Frankfurt am Main, në pranverën e vitit 1981. Ky rast tërhoqi vëmendjen e shtypit gjerman dhe të organeve të drejtësisë, ndërsa hetimet ngritën dyshime serioze për përfshirjen e shërbimeve jugosllave dhe të personave të lidhur me përfaqësitë konsullore.

Në analizën e botuar më 7 maj 1982 në gazetën Die Zeit, me titull «Belgrads langer Arm», gazetari Claus Biefang paraqiste hollësi mbi mënyrën e dyshuar të organizimit të atentatit. Një nga personat e përmendur ishte emigranti kroat Ante Kujundžić, i cili, sipas raportimit, ishte kontaktuar nga një person i panjohur dhe ishte udhëzuar të telefononte një numër të caktuar, duke përdorur një mënyrë të koduar komunikimi.

Përmes këtij komunikimi ishte vendosur kontakti me një person të njohur me emrin «Tozo», i lidhur sipas raportimit me Konsullatën e Përgjithshme Jugosllave. Kujundžićit fillimisht i ishte kërkuar të mbikëqyrte veprimtarinë e Rasim Zenelajt, ndërsa si shpërblim i ishin ofruar para, dokumente të reja dhe ndihmë për sigurimin e azilit politik në RFGJ.

Këto hollësi janë veçanërisht domethënëse, sepse sugjerojnë përdorimin e ndërmjetësve dhe të personave nga radhët e emigracionit për mbledhjen e informacioneve mbi kundërshtarët politikë të regjimit jugosllav.

Artikulli i Die Zeit u përfshi edhe në një përmbledhje të përkthyer në anglisht, e cila ruhet në dokumentacionin e deklasifikuar të CIA-s me numër CIA-RDP82-00850R000500070048-7. Ky material dëshmon qarkullimin ndërkombëtar apo interesimin e CIA-se per keto vrasje qe po ndodhn in ne territorin e RFGJ-se.            Ky raport i CIA-s ka 101 faqe; nga faqja 50 deri në 60 janë raportimet për vrasjen e         emigrantëve kroatë dhe shqiptarë nga UDB-ja. Ai hidhte dyshime për tolerimin e      autoriteteve gjermane.

Reagimet e Bundestagut dhe qëndrimi i Ministrisë së Jashtme gjermane

Veprimtaria e dyshuar e shërbimeve jugosllave në territorin e RFGJ-së nuk mbeti vetëm objekt i raportimeve gazetareske dhe i hetimeve penale. Ajo u ngrit edhe në nivelin e politikës parlamentare gjermane.

Sipas raportimeve të shtypit, në vjeshtën e vitit 1981 deputeti i Bundestagut nga CSU-ja, Fritz Wittmann, kishte kërkuar sqarime lidhur me reagimin e qeverisë federale ndaj veprimtarisë së autoriteteve jugosllave në territorin gjerman.

Përgjigjja që i atribuohet përfaqësueses së Ministrisë së Jashtme, Hildegard Hamm-Brücher, ishte e përmbajtur. Sipas raportimit, ajo kishte deklaruar se Boni shprehej për këto çështje vetëm atëherë kur ekzistonin arsye dhe kur një reagim konsiderohej i përshtatshëm.

Ky formulim sugjeron një qasje diplomatike të kujdesshme në trajtimin publik të akuzave ndaj Jugosllavisë, në një periudhë kur marrëdhëniet me Beogradin kishin rëndësi politike dhe strategjike për RFGJ-në.

Megjithatë, përgjigjja nuk mund të interpretohet automatikisht si dëshmi e tolerimit të veprimtarisë së paligjshme të shërbimeve jugosllave. Për të përcaktuar përmbajtjen dhe kuptimin e saj të plotë, është e nevojshme të identifikohet dokumenti parlamentar përkatës, përfshirë pyetjen e deputetit Wittmann dhe përgjigjen zyrtare të qeverisë federale.

Bashkëpunimi policor dhe qëndrimi i përfaqësive diplomatike jugosllave

Një element tjetër i rëndësishëm i analizës së shtypit lidhet me bashkëpunimin ndërmjet organeve gjermane të sigurisë dhe përfaqësuesve jugosllavë.

Sipas raportimit, një nga personat përgjegjës për kontaktet me shërbimet policore gjermane ishte atasheu policor i Ambasadës Jugosllave në Bon, Tomo Renac. Ai paraqitet si një ndërmjetës që kërkesat e autoriteteve gjermane i përcillte në Beograd, por që shpesh nuk jepte përgjigje konkrete.

Kjo çështje fiton rëndësi të veçantë kur krahasohet me procesverbalin e bisedimeve Baum–Herljević të 24 marsit 1981. Ndërsa në nivel ministror theksohej bashkëpunimi në luftën kundër terrorizmit dhe kriminalitetit ndërkombëtar, në nivelin e hetimeve penale autoritetet gjermane përballeshin me dyshime për përfshirjen e strukturave jugosllave në atentate ndaj emigrantëve politikë.

Kështu shfaqet një kontrast që meriton shqyrtim të mëtejshëm: bashkëpunimi institucional ndërmjet dy shteteve zhvillohej paralelisht me hetimet për veprimtari të paligjshme që dyshohej se organizoheshin nga struktura të njërit prej partnerëve.

Procesi gjyqësor i Frankfurtit dhe konstatimet e Amnesty International

Rëndësia e raportimeve të shtypit u përforcua nga zhvillimet e mëvonshme gjyqësore.

Në korrik 1984, Gjykata e Frankfurtit dënoi Zorica Aleksićin me shtatë vjet e gjysmë burgim dhe Iso Dautovskin me trembëdhjetë vjet burgim për tentativën e vrasjes së Rasim Zenelajt.

Sipas raportit të Amnesty International, Yugoslavia: Prisoners of Conscience (1985), gjykata konstatoi përfshirjen e shërbimit jugosllav të sigurimit shtetëror (SDS) dhe të paktën të disa zyrtarëve konsullorë në organizimin e atentatit, ne mesin e tyre edhe shqiptari Sali Salihu, qe ne fillim ishte punesuar si roje ne Konsulaten jugosllave ne Hamburg, e pastaj kishte kaluar si punetor sigurimi ne Konsullaten jugosllave ne Frankfurt. Gjykata kishte kerkuar dnimen edhe te tij, por autoritet gjermane e kishin shpallur „person non-grata“, dhe ishte debuar nga Gjermania.( Der Spiegel Nr. 18/1982, Die Zeit 7 Maij 1982 etj.)

Në këtë mënyrë, dyshimet e ngritura në shtypin gjerman u pasuan nga një proces penal që përfundoi me dënime dhe me konstatime gjyqësore për lidhjet e atentatit me struktura të shtetit jugosllav.

Veçanërisht domethënës është edhe skepticizmi i shprehur nga kryetari i trupit gjykues, sipas raportimit të Amnesty International, lidhur me mundësinë që vendimet gjyqësore të frenonin veprimtarinë e një shërbimi sekret që përdorte vrasjen për realizimin e objektivave politike.

Këto zhvillime shtrojnë pyetje të rëndësishme mbi qëndrimin e institucioneve federale gjermane. Në njërën anë, autoritetet gjermane bashkëpunonin me institucionet jugosllave në fushën e sigurisë; në anën tjetër, organet gjermane të drejtësisë hetonin dhe gjykonin atentate që lidheshin me struktura të po atij shteti.

Përfundime

Dokumentacioni i shqyrtuar dëshmon se marrëdhëniet gjermano-jugosllave në fillim të viteve 1980 karakterizoheshin nga një ndërthurje komplekse interesash diplomatike, ekonomike dhe të sigurisë.

Për Republikën Federale të Gjermanisë, Jugosllavia përfaqësonte një partner të rëndësishëm në arkitekturën politike të Evropës gjatë Luftës së Ftohtë . Pozita e saj jashtë bllokut sovjetik, politika e painkuadrimit dhe marrëdhëniet ekonomike me Perëndimin i jepnin Beogradit një rëndësi të veçantë.

Megjithatë, bashkëpunimi ndërmjet dy shteteve zhvillohej në rrethana kur organet gjermane të sigurisë dhe drejtësisë përballeshin me veprimtarinë e dyshuar dhe, në raste të caktuara, të konstatuar gjyqësisht të shërbimeve jugosllave kundër emigrantëve politikë.

Dokumenti i vitit 1966 nga Arkivi Qendror Shtetëror i Bavarisë, procesverbali Baum–Herljević i vitit 1981, raportimet e shtypit gjerman dhe konstatimet e procesit gjyqësor të Frankfurtit më 1984 krijojnë një bazë dokumentare për të shqyrtuar vazhdimësinë dhe ndryshimet në mënyrën se si autoritetet gjermane përballeshin me veprimtarinë e strukturave jugosllave në territorin e tyre.

Demonstratat e vitit 1981 në Kosovë dhe aktivizimi i emigracionit politik shqiptar e zgjeruan këtë problematikë. Nga dokumentet dhe studimet e shqyrtuara del se autoritetet jugosllave i konsideronin organizatat kundërshtare në emigracion si kërcënim për sigurinë dhe integritetin territorial të federatës.

Në këtë kontekst, një nga çështjet themelore është përcaktimi i kufirit ndërmjet bashkëpunimit legjitim të sigurisë dhe rrezikut që informacionet ose kontaktet institucionale të shfrytëzoheshin për ndjekjen politike të emigrantëve.

Interesimi i këtij hulumtimi është nëse rëndësia që qeveria federale i jepte stabilitetit të Jugosllavisë dhe ruajtjes së marrëdhënieve me Beogradin ndikoi në mënyrën se si institucionet gjermane trajtuan veprimtarinë e shërbimeve jugosllave kundër emigracionit politik shqiptar dhe kroat.

Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, analiza mbështetet në krahasimin e dokumenteve arkivore, protokolleve të bisedimeve ndërqeveritare, raportimeve të shtypit, materialeve gjyqësore, dokumentacionit parlamentar dhe studimeve historiografike.

Kjo qasje mundëson shqyrtimin e qëndrimit të RFGJ-së ndaj demonstratave të Kosovës jo si një çështje të izoluar, por si pjesë të marrëdhënieve më të gjera gjermano-jugosllave gjatë Luftës së Ftohtë, ku ndërthureshin interesat strategjike, diplomacia, bashkëpunimi policor dhe mbrojtja e të drejtave politike e juridike të individit.

Burimet dhe literatura

1. Bayerisches Hauptstaatsarchiv, München, IN.Rap. Mi.NN.Bd.31, Nr. 92651, dokument i datës 10 shkurt 1966. Signatura dhe përmbajtja të kontrollohen me origjinalin arkivor.
2. Bundesministerium des Innern, Ergebnisvermerk über die Besprechung der Minister Baum und Herljević am 24. März 1981, Bonn, 14 prill 1981, P I 1 – 625 400/20; shkresa përcjellëse e 11 majit 1981.
3. Stuttgarter Zeitung, „Jugoslawischer Innenminister in Bonn“, 24 mars 1981, nr. 69, f. 4.
4. Claus Biefang, „Belgrads langer Arm“, Die Zeit, 7 maj 1982, rubrika Dossier, f. 33–35.
5. CIA, dokumenti CIA-RDP82-00850R000500070048-7, përkthim në anglisht i raportimit të Die Zeit, autorizuar për publikim më 9 shkurt 2007.
6. Amnesty International, Yugoslavia: Prisoners of Conscience, London, 1985, EUR 48/020/1985.
7. Bernd Robionek, „Mercenaries of a Phantom War: The ‘Hostile Emigration’ in Yugoslavia’s Globalized Ideology of Insecurity“, The Exile History Review, vëll. 2, 2023, veçanërisht f. 69 dhe shënimet 119–128.
8. Bundestag, dokumentacioni parlamentar mbi pyetjen e deputetit Fritz Wittmann dhe përgjigjen e Hildegard Hamm-Brücherit, vjeshtë 1981 — referenca e saktë parlamentare mbetet për t’u identifikuar.