MESAZH PËR SERBIN ŠTEFAN JOVANOVIĆ, I CILI KUFOMAT E FËMIJËVE SHQIPTARË I QUAN “ILAÇ PËR SHPIRTIN E TIJ TË ZI”
(në shqip, serbisht, gjermanisht dhe anglisht)
Ka komente të cilave duhet t’u përgjigjesh.
Ka komente që duhen harruar.
Dhe ka komente që duhen ruajtur e arkivuar, sepse nganjëherë një fjali e vetme e zbulon sëmundjen e një mënyre gjenocidale të të menduarit më mirë se njëqind libra.
Komenti i Štefan Jovanovićit është një prej tyre.
Ai e përjeton transportimin e kufomave të shqiptarëve të vrarë me frigoriferët e ndërmarrjes shtetërore “Progres-Prizren”, si dhe hedhjen e tyre në Danub për të fshehur gjurmët e krimit, si “ilaç për shpirtin e tij të zi”.
Mes tyre ndodheshin edhe 13 kufoma të familjes sime, nga gjithsej 22 anëtarë të vrarë, mes të cilëve ishin edhe nëntë fëmijë, të masakruar në pragun e shtëpisë së tyre.
Sepse pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm:
Çfarë mendon Štefani për shqiptarët?
Pyetja më e rëndësishme është:
Çfarë duhej të kishte ndodhur në shpirtin e një serbi që kufoma e një fëmije shqiptar ta çonte atë në një gjendje ekstaze shpirtërore?
Kjo nuk është më vetëm politikë.
AUTOPSIA E NJË SHOQËRIE DHE E NJË POLITIKE
Por një përbindësh i tillë nuk duhet parë vetëm si individ i shkëputur nga koha, hapësira dhe shoqëria serbe.
Asnjë njeri nuk lind me një ideologji të tillë politike në gjak.
Një mënyrë e tillë e të menduarit prodhohet, ushqehet, përcillet dhe normalizohet nga një brez te tjetri.
Prandaj komenti i Štefanit është njëkohësisht edhe material për autopsinë e politikës, edukimit dhe kulturës politike serbe — jo në kuptimin se çdo serb mendon si ai, por në kuptimin shumë më serioz të pyetjes:
Cilët mekanizma dhe motive politike, ideologjike, arsimore, mediatike dhe kulturore mund të ndikojnë që një serb të rritet dhe edukohet në atë mënyrë, që vrasjen mizore të një fëmije shqiptar nga ushtria e shtetit të tij, ta përjetojë si fitore personale e kombëtare, e madje edhe si ilaç për shpirtin e tij?
Kjo është pyetja që duhet shtruar.
Sepse një shoqëri demokratike nuk vlerësohet vetëm nga mënyra se si sillet ndaj viktimave të veta.
Ajo vlerësohet edhe nga aftësia për ta vajtuar viktimën e tjetrit.
Dhe pikërisht këtu fillon autopsia.
Kur një politikë nacionaliste e ndërton për dekada një histori në të cilën populli i vet paraqitet vazhdimisht si viktimë absolute, ndërsa popujt fqinj paraqiten si kërcënim, si tradhtarë ose si pengesa historike, krijohet një mekanizëm psikologjik jashtëzakonisht i rrezikshëm:
krimet e “tanëve” ndaj “tanëve” shpjegohen, ndërsa krimet e “tanëve” ndaj shqiptarëve, boshnjakëve dhe kroatëve justifikohen dhe glorifikohen.
Kur një logjikë e tillë përsëritet vazhdimisht në politikë, në media, në shkolla dhe në kulturën publike, ajo nuk prodhon domosdoshmërisht vrasës.
Por krijon diçka që mund të jetë edhe më e rrezikshme:
një shoqëri ku vrasësi justifikohet dhe shpallet hero kombëtar, ndërsa viktima jo vetëm që harrohet, por çnjerëzohet dhe përqeshet deri në përmasat e një mënyre gjenocidale të të menduarit.
Dhe pikërisht në një terren të tillë mund të rritet një Štefan Jovanović.
Kjo është forma më ekstreme e sëmundjes së nacionalizmit dhe fashizmit klerikal: kur territori bëhet më i shenjtë se jeta, kur kufiri bëhet më i shenjtë se fëmija dhe kur shteti bëhet më i shenjtë se njeriu.
Në këtë logjikë, shqiptari nuk shihet më si qytetar, por si “problem”; dhe sapo një popull shndërrohet në “problem”, dhuna fillon të paraqitet si zgjidhje.
Një politikë e tillë e humb vetë qëllimin e shtetit.
Sepse shteti ekziston për njeriun, jo njeriu për shtetin.
Në çastin kur flamuri bëhet më i shenjtë se fëmija, politika fillon ta adhurojë simbolin dhe ta përçmojë njeriun.
Këtu njeriu pushon së qeni qëllim në vetvete dhe shndërrohet në mjet.
Fëmija nuk shihet më si qenie njerëzore, por si pjesë e një grupi të urryer.
Ky është mohimi i parimit më themelor të etikës njerëzore:
Njeriu nuk e humb të drejtën për të qenë njeri vetëm sepse ka lindur në anën tjetër të kufirit.
Kur ideologjia e vendos kombin mbi njeriun, ajo fillon ta përmbysë vetë kuptimin e moralit.
Sepse një ideje që i duhen kufomat për ta dëshmuar madhështinë e saj, nuk është më një ide e madhe.
Është një ideologji që ka nevojë për viktima, për ta justifikuar ekzistencën e vet.
Kur vuajtja e tjetrit të shkakton kënaqësi, problemi nuk qëndron te viktima.
Problemi qëndron te ndërgjegjja e atij që kënaqet me vuajtjen e viktimës.
Me këtë, Štefani nuk dëshmon se shqiptarët janë të urryer.
Ai dëshmon se urrejtja ndaj shqiptarëve është shndërruar për të në burimin më të madh të kënaqësisë shpirtërore.
Dhe pikërisht kjo është forma më e rrezikshme e urrejtjes: kur nuk të mjafton më vetëm ta dëshirosh zhdukjen e tjetrit, por kur zhdukjen e tij fillon ta përjetosh si shërim personal.
Këtu kemi procesin klasik të çnjerëzimit:
fillimisht tjetri paraqitet si problem,
pastaj si dikush që nuk meriton më dhembshuri,
dhe në fund vdekja e tij shndërrohet në burim kënaqësie.
Kur dhimbja e tjetrit të shëron, sëmundja nuk është te tjetri.
Një njeri i tillë nuk lind në vakum.
Urrejtjen e ushqejnë familja, propaganda, arsimi, mediat, mitet kombëtare dhe kujtesa selektive.
Kur një shoqëri ia përcjell brezit të ri vetëm vuajtjet e veta, ndërsa hesht për viktimat e të tjerëve, ajo nuk prodhon më qytetarë.
Ajo prodhon njerëz që e trashëgojnë jo vetëm historinë e turpshme të së kaluarës së tyre, por edhe urrejtjen e saj.
Por kjo nuk do të thotë se çdo serb është si Štefan Jovanović.
Ky dallim është jashtëzakonisht i rëndësishëm.
Ka shumë serbë që i kanë dënuar krimet e regjimeve të tyre, që kanë dëshmuar për to, që kanë kërkuar falje dhe që e kanë mbrojtur të vërtetën.
Prandaj autopsia nuk duhet të bëhet mbi një popull të tërë.
Ajo duhet të bëhet mbi sistemin e ideve dhe të mekanizmave shoqërorë, që e kanë mundësuar normalizimin e krimit.
Sepse të thuash “të gjithë janë fajtorë” është po aq primitive sa të thuash “askush nuk është fajtor”.
E vërteta është shumë më komplekse:
duhet përcaktuar përgjegjësia individuale, politike, institucionale dhe kulturore, pa e shndërruar një komb të tërë në të akuzuar kolektiv.
Një kulturë që nuk është në gjendje ta vajtojë edhe viktimën e “armikut”, ka humbur diçka më të madhe se njerëzillëku.
Ka humbur vetë kulturën e saj.
Sepse kultura e vërtetë pyet:
“A ishte njëri prej nesh?”
Nëse ishte “yni”, i falet.
Nëse ishte “i tyre”, harrohet.
Dhe pikërisht këtu fillon fundi i moralit universal.
DIAGNOZA ETIKE DHE MORALE
Këtu ndodh përmbysja më monstruoze:
vrasësi paraqitet si mbrojtës,
Kur vdekja e fëmijës së tjetrit të duket si fitorja jote, morali ka pushuar së qeni universal.
“Yni” ka të drejtë.
“I tyre” është fajtor.
Ky është fundi i moralit.
Štefani nuk e përmbys vetëm moralin.
Ai e përmbys edhe të vërtetën.
Në vend që ta pyesë pse shqiptarët, pas dekadash represioni, arritën në pikën e rezistencës dhe kërkesës për shkëputje, ai e shkëput pasojën nga shkaku i saj.
Kështu krijohet formula perfekte e propagandës:
fshi represionin, kriminalizo rezistencën, harro viktimën dhe shpalle agresorin viktimë.
Nëse e heq shkakun, nuk e ke shpjeguar historinë.
Ligji nuk e mat krimin sipas ndjenjave patriotike të autorit të tij.
Masakrat ndaj civilëve të pambrojtur, dëbimi, përndjekja dhe fshehja e kufomave janë çështje të së drejtës penale dhe ndërkombëtare, pavarësisht se si dikush përpiqet t’i riemërtojë.
Sa i përket vetë komentit të Štefanit, përgjegjësia eventuale juridike varet nga përmbajtja e saktë e deklaratës, konteksti, qëllimi dhe juridiksioni kompetent;
Një deklaratë e neveritshme, në vetvete, nuk përbën automatikisht dhe në çdo rrethanë vepër penale.
Por kur shprehja kalon në nxitje të urrejtjes, dhunës ose diskriminimit ndaj një grupi etnik, mund të ketë pasoja juridike sipas ligjit të zbatueshëm.
Prandaj dokumentimi i deklaratave të tilla është i rëndësishëm.
Ligji nuk merret vetëm me atë që ka ndodhur. Në rrethana të caktuara, ai mund të merret edhe me atë që dikush nxit, justifikon ose glorifikon.
Autopsia e një shoqërie nuk fillon vetëm me pyetjen:
“Kush e tërhoqi këmbëzën?”
Kush krijoi atmosferën në të cilën këmbëza mund të tërhiqej?
Kush e shpalli viktimën armik?
Kush e shndërroi dhunën në patriotizëm?
Kush e heshti dëshmitarin?
Kush e falsifikoi kujtesën?
Kush e mësoi fëmijën se vuajtja e tjetrit nuk ka rëndësi?
Kush mundësoi që një njeri, 27 vjet më vonë, t’i shohë kufomat e fëmijëve shqiptarë dhe të thotë se ato janë “ilaç për shpirtin e tij”?
Dhe përgjigjja nuk mund të jetë:
Kjo do të ishte vetëm një formë tjetër e urrejtjes kolektive.
Përgjigjja duhet të jetë shumë më e saktë:
Kështu vepron një shoqëri kur ideologjia nacionaliste, e ushqyer nga mitologjizimi, propaganda, ndjenja kolektive e viktimizimit dhe mohimi i krimeve, arrin ta shtrembërojë marrëdhënien e njeriut me viktimën.
DHE PASTAJ JEMI NE, TË GJALLËT
Sipas kujtesës sime të dhimbshme, në ato frigoriferë përfunduan edhe 13 anëtarë të familjes sime, nëntë prej tyre fëmijë, pasi ishin masakruar në pragun e shtëpisë.
Për mua kjo nuk është statistikë.
Nuk është material për një emision televiziv.
Kishin një të nesërme që nuk erdhi kurrë.
Dhe pastaj, një ditë, u bënë kufoma.
Dikush më pas vendosi që edhe kufomat e tyre duhej të zhdukeshin.
Dhe dekada më vonë, dikush tjetër vendosi se kjo zhdukje mund të ishte “ilaç për shpirtin”.
Kjo është ajo që duhet të na tronditë.
Jo vetëm për shkak të viktimave.
Por edhe për shkak të pyetjes se çfarë lloj njeriu dhe çfarë lloj kulture politike mund të prodhojë një ndjenjë të tillë.
DHE UNË NUK DO TA PËRSËRIS TË NJËJTIN GABIM
Mund ta kritikoj Serbinë.
Mund ta dënoj një regjim.
Mund të flas për krimet e ushtrisë, policisë dhe strukturave shtetërore.
Por kurrë nuk do ta urrej një popull të tërë.
Sepse nëse do ta bëja këtë, do ta pranoja të njëjtën logjikë kriminalogjene që po e kritikoj.
Krimi nuk bëhet i drejtë vetëm sepse viktima e tij i përket një kombësie tjetër.
E vërteta nuk kërkon hakmarrje.
Sepse faji nuk trashëgohet.
Por gënjeshtra trashëgohet.
Dhe një gënjeshtër që ushqehet brez pas brezi mund të lindë një Štefan të ri.
Prandaj fjala “ilaç” e përdorur nga Štefani Jovanović është më shumë se një fyerje.
Është dëshmi e ndërgjegjes së tij dhe simptomë e një sëmundjeje më të gjerë politike e kulturore, e cila duhet analizuar, jo fshehur.
Sepse krimi është i tmerrshëm.
Por ekziston diçka edhe më e frikshme:
dita kur dikush fillon ta dojë krimin.
Atëherë krimi nuk është më vetëm histori.
Dhe nëse nuk i kundërvihemi me të vërtetën, një ditë ai mund të bëhet sërish politikë.
Një shpirt që kërkon shërim te kufomat e fëmijëve nuk është i shëruar.
Ai është i sëmurë pikërisht nga urrejtja që e quan ilaç.
Dhe një shoqëri që nuk e diagnostikon këtë sëmundje rrezikon të mos e kuptojë se përbindëshi më i rrezikshëm nuk është ai që lind vetëm një herë, por ai që shoqëria mëson ta justifikojë aq gjatë, saqë brezi i ri fillon ta quajë “ilaç”.
PORUKA SRBINU ŠTEFANU JOVANOVIĆU, KOJI LEŠEVE ALBANSKE DECE NAZIVA „LEKOM ZA SVOJU CRNU DUŠU“
Postoje komentari na koje treba odgovoriti.
Postoje komentari koje treba zaboraviti.
A postoje i komentari koje treba sačuvati i arhivirati, jer ponekad jedna jedina rečenica razotkrije bolest genocidnog načina razmišljanja bolje nego stotinu knjiga.
Komentar Štefana Jovanovića jedan je od takvih.
On premeštanje leševa ubijenih Albanaca hladnjačama državnog preduzeća „Progres-Prizren“, kao i njihovo bacanje u Dunav radi prikrivanja tragova zločina, doživljava kao „lek za svoju crnu dušu“.
Među njima se nalazilo i 13 leševa moje porodice, od ukupno 22 ubijena člana, među kojima je bilo i devetoro dece, koji su masakrirani na kućnom pragu.
Jer najvažnije pitanje nije samo:
Šta Štefan misli o Albancima?
Šta je moralo da se dogodi u duši jednog Srbina da ga leš jednog albanskog deteta dovede do duševne ekstaze?
Ovo više nije samo politika.
AUTOPSIJA JEDNOG DRUŠTVA I JEDNE POLITIKE
Ali takvo čudovište ne treba posmatrati samo kao pojedinca odvojenog od vremena, prostora i srpskog društva.
Nijedan čovek se ne rađa sa takvom političkom ideologijom u krvi.
Takav način razmišljanja se proizvodi, hrani, prenosi i normalizuje iz generacije u generaciju.
Zato je Štefanov komentar istovremeno i materijal za autopsiju srpske politike, srpskog obrazovanja i srpske političke kulture — ne u smislu da svaki Srbin razmišlja kao on, već u mnogo ozbiljnijem smislu pitanja:
Koji politički, ideološki, obrazovni, medijski i kulturni mehanizmi i motivi mogu uticati na to da jedan Srbin odraste tako da smrt albanskog deteta doživljava kao ličnu i nacionalnu pobedu, pa čak i kao lek za svoju dušu?
To je pitanje koje mora biti postavljeno.
Jer demokratsko društvo ne ocenjuje se samo prema tome kako postupa prema sopstvenim žrtvama.
Ono se ocenjuje i prema sposobnosti da oplakuje žrtvu drugoga.
I upravo tu počinje autopsija.
Kada nacionalna politika decenijama gradi istoriju u kojoj se sopstveni narod neprestano predstavlja kao apsolutna žrtva, dok se susedni narodi predstavljaju kao pretnje, izdajnici ili istorijske prepreke, stvara se izuzetno opasan psihološki mehanizam:
zločini „naših“ nad „našima“ se objašnjavaju, dok se zločini „naših“ nad Albancima, Bošnjacima i Hrvatima opravdavaju i veličaju.
Kada se takva logika neprestano ponavlja u politici, medijima, školama i javnoj kulturi, ona ne proizvodi nužno ubice.
Ali stvara nešto što može biti još opasnije:
društvo u kojem se ubica opravdava i proglašava nacionalnim herojem, dok se žrtva ne samo zaboravlja, već i dehumanizuje i ismeva do razmera genocidnog načina razmišljanja.
I upravo na takvom tlu može odrasti jedan Štefan Jovanović.
To je najekstremniji oblik bolesti nacionalističkog i klerikalnog fašizma: kada teritorija postane svetija od života, granica svetija od deteta, a država svetija od čoveka.
U toj logici Albanac se više ne posmatra kao građanin, već kao „problem“; a čim se jedan narod pretvori u „problem“, nasilje počinje da se predstavlja kao rešenje.
Takva politika gubi samu svrhu države.
Jer država postoji zbog čoveka, a ne čovek zbog države.
U trenutku kada zastava postane svetija od deteta, politika počinje da obožava simbol, a da prezire čoveka.
Ovde čovek prestaje da bude cilj sam po sebi i postaje sredstvo.
Dete se više ne posmatra kao ljudsko biće, već kao deo omražene grupe.
To je negiranje najosnovnijeg principa ljudske etike:
Čovek ne gubi pravo da bude čovek samo zato što je rođen s druge strane granice.
Kada ideologija naciju postavi iznad čoveka, ona počinje da izvrće samo značenje morala.
Jer ideja kojoj su potrebni leševi da bi dokazala svoju veličinu više nije velika ideja.
To je ideologija kojoj su potrebne žrtve da bi opravdala sopstveno postojanje.
Kada ti patnja drugoga pričinjava zadovoljstvo, problem nije u žrtvi.
Problem je u savesti onoga koji uživa u patnji žrtve.
Štefan time ne dokazuje da su Albanci omraženi.
On dokazuje da je mržnja prema Albancima za njega postala najveći izvor duševnog zadovoljstva.
A upravo je to najopasniji oblik mržnje: kada više nije dovoljno samo želeti nestanak drugoga, već se taj nestanak počinje doživljavati kao lično isceljenje.
Ovde imamo klasičan proces dehumanizacije:
najpre se drugi predstavlja kao problem,
zatim kao neko ko više ne zaslužuje sažaljenje,
i na kraju njegova smrt postaje izvor zadovoljstva.
Kada te bol drugoga leči, bolest nije u drugome.
Takav čovek ne nastaje u vakuumu.
Mržnju hrane porodica, propaganda, obrazovanje, mediji, nacionalni mitovi i selektivno sećanje.
Kada društvo novoj generaciji prenosi samo sopstvene patnje, dok prećutkuje žrtve drugih, ono ne proizvodi građane.
Ono proizvodi ljude koji nasleđuju ne samo svoju sramotnu istoriju, već i njenu mržnju.
Ali to ne znači da je svaki Srbin poput Štefana Jovanovića.
Ova razlika je od presudne važnosti.
Postoje mnogi Srbi koji su osudili zločine svojih režima, svedočili o njima, tražili oproštaj i branili istinu.
Zato autopsiju ne treba vršiti nad čitavim narodom.
Ona mora biti izvršena nad sistemom ideja i društvenih mehanizama koji su omogućili normalizaciju zločina.
Jer reći „svi su krivi“ jednako je primitivno kao reći „niko nije kriv“.
Istina je mnogo složenija:
utvrditi individualnu, političku, institucionalnu i kulturnu odgovornost, a da se čitava nacija ne pretvori u kolektivno optužene.
Kultura koja nije sposobna da oplakuje čak ni žrtvu „neprijatelja“ izgubila je nešto veće od humanosti.
Izgubila je samu svoju kulturu.
„Da li je to bilo pravedno?“
„Da li je bio jedan od naših?“
Ako je bio „naš“, oprašta mu se.
Ako je bio „njihov“, zaboravlja se.
I upravo tu počinje kraj univerzalnog morala.
ETIČKA I MORALNA DIJAGNOZA
Ovde se događa najmonstruozniji preokret:
ubica se predstavlja kao zaštitnik,
Kada ti smrt tuđeg deteta izgleda kao tvoja pobeda, moral je prestao da bude univerzalan.
„Naš“ je u pravu.
„Njihov“ je kriv.
Štefan ne izvrće samo moral.
Umesto da pita zašto su Albanci, posle decenija represije, došli do tačke otpora i zahteva za odvajanjem, on odvaja posledicu od njenog uzroka.
Tako nastaje savršena formula propagande:
sakrij represiju, kriminalizuj otpor, zaboravi žrtvu i proglasi agresora žrtvom.
Ako ukloniš uzrok, nisi objasnio istoriju.
Zakon ne meri zločin prema patriotskim osećanjima njegovog počinioca.
Masakri nezaštićenih civila, progon, proterivanje i prikrivanje leševa pitanja su krivičnog i međunarodnog prava, bez obzira na to kako neko pokušava da ih preimenuje.
Kada je reč o samom Štefanovom komentaru, eventualna pravna odgovornost zavisi od njegovog tačnog sadržaja, konteksta, namere i nadležnog pravosuđa; odvratna izjava sama po sebi nije automatski, u svakoj okolnosti, krivično delo.
Ali kada izražavanje pređe u podsticanje mržnje, nasilja ili diskriminacije prema jednoj etničkoj grupi, mogu nastupiti pravne posledice prema primenljivom pravu.
Zato je dokumentovanje takvih izjava važno.
Pravo ne ocenjuje samo ono što se dogodilo. U određenim okolnostima ono može da se bavi i onim što neko podstiče, opravdava ili veliča.
Autopsija jednog društva ne počinje samo pitanjem:
Ko je stvorio atmosferu u kojoj je obarač mogao biti povučen?
Ko je žrtvu proglasio neprijateljem?
Ko je nasilje pretvorio u patriotizam?
Ko je falsifikovao sećanje?
Ko je dete učio da patnja drugoga nije važna?
Ko je omogućio da čovek, 27 godina kasnije, gleda leševe albanske dece i kaže da su oni „lek za dušu“?
To bi bio samo još jedan oblik kolektivne mržnje.
Odgovor mora biti mnogo precizniji:
Tako postupa društvo kada nacionalistička ideologija, hranjena mitologizacijom, propagandom, kolektivnim osećajem žrtve i poricanjem zločina, uspe da izopači čovekov odnos prema žrtvi.
Prema mom bolnom sećanju, u tim hladnjačama završilo je i 13 članova moje porodice, devetoro njih deca, nakon što su bili masakrirani na kućnom pragu.
Za mene to nije statistika.
Nije materijal za televizijsku emisiju.
Imali su sutra koje nikada nije došlo.
A onda su jednog dana postali leševi.
Neko je zatim odlučio da i njihovi leševi moraju nestati.
A decenijama kasnije, neko drugi je odlučio da to nestajanje može biti „lek za dušu“.
To je ono što treba da nas potrese.
Već zbog pitanja kakvu vrstu čoveka i kakvu vrstu političke kulture može proizvesti takvo osećanje.
I JA NEĆU PONOVITI ISTU GREŠKU
Mogu da kritikujem Srbiju.
Mogu da osudim jedan režim.
Mogu da govorim o zločinima vojske, policije i državnih struktura.
Ali nikada neću mrzeti čitav jedan narod.
Jer kada bih to učinio, prihvatio bih istu kriminalogenu logiku koju kritikujem.
Zločin ne postaje pravedan samo zato što njegova žrtva pripada drugoj nacionalnosti.
A istina ne traži osvetu.
Jer krivica se ne nasleđuje.
I laž koja se hrani iz generacije u generaciju može roditi novog Štefana.
Zato je reč „lek“ Štefana Jovanovića više od uvrede.
To je svedočanstvo njegove savesti i simptom šire političke i kulturne bolesti koju treba analizirati, a ne skrivati.
Ali postoji nešto još strašnije:
dan kada neko počne da voli zločin.
Tada zločin više nije samo istorija.
I ako mu se ne suprotstavimo istinom, jednog dana ponovo može postati politika.
Duša koja traži isceljenje u leševima dece nije izlečena.
Ona je bolesna upravo od mržnje koju naziva lekom.
A društvo koje tu bolest ne dijagnostikuje rizikuje da ne shvati da najopasnije čudovište nije ono koje se rodi samo jednom, već ono koje društvo nauči da opravdava toliko dugo da nova generacija počne da ga naziva „lekom“.
BOTSCHAFT AN DEN SERBEN ŠTEFAN JOVANOVIĆ, DER DIE LEICHEN ALBANISCHER KINDER ALS „MEDIZIN FÜR SEINE SCHWARZE SEELE“ BEZEICHNET
Es gibt Kommentare, auf die man antworten muss.
Es gibt Kommentare, die man vergessen sollte.
Und es gibt Kommentare, die man aufbewahren und archivieren muss, weil manchmal ein einziger Satz die Krankheit einer genozidalen Denkweise besser offenlegt als hundert Bücher.
Der Kommentar von Štefan Jovanović ist einer davon.
Er bezeichnet den Transport der Leichen ermordeter Albaner in den Kühlwagen des staatlichen Unternehmens „Progres-Prizren“ sowie deren Verbringung und Versenkung in der Donau, um die Spuren des Verbrechens zu verwischen, als „Medizin für seine schwarze Seele“.
Unter ihnen befanden sich auch 13 Mitglieder meiner Familie – von insgesamt 22 ermordeten Familienangehörigen. Unter den Opfern waren neun Kinder, die vor der Schwelle ihres eigenen Hauses massakriert wurden.
Hier müssen wir innehalten.
Denn die wichtigste Frage lautet nicht nur:
Was denkt Štefan über die Albaner?
Die wichtigere Frage lautet:
Was muss in der Seele eines Menschen geschehen sein, damit die Leiche eines albanischen Kindes ihn in einen Zustand geistiger Ekstase versetzt?
Das ist nicht mehr nur Politik.
DIE AUTOPSIE EINER GESELLSCHAFT UND EINER POLITIK
Ein solches Monster darf jedoch nicht nur als ein von Zeit, Raum und Gesellschaft losgelöstes Individuum betrachtet werden.
Kein Mensch wird mit einer solchen politischen Ideologie im Blut geboren.
Eine solche Denkweise wird hervorgebracht, genährt, weitergegeben und von einer Generation an die nächste normalisiert.
Deshalb ist Štefans Kommentar zugleich Material für die Autopsie der serbischen Politik, Bildung und politischen Kultur – nicht im Sinne der Behauptung, jeder Serbe denke wie er, sondern im Sinne einer viel ernsteren Frage:
Welche politischen, ideologischen, erzieherischen, medialen und kulturellen Mechanismen können dazu beitragen, dass ein Serbe so aufwächst, dass er den Tod eines albanischen Kindes als persönlichen und nationalen Sieg, ja sogar als Medizin für seine Seele empfindet?
Das ist die Frage, die gestellt werden muss.
Denn eine demokratische Gesellschaft wird nicht nur daran gemessen, wie sie mit den eigenen Opfern umgeht.
Sie wird auch daran gemessen, ob sie fähig ist, um die Opfer des anderen zu trauern.
Und genau hier beginnt die Autopsie.
Wenn eine nationale Politik über Jahrzehnte eine Geschichte konstruiert, in der das eigene Volk immer wieder als das absolute Opfer dargestellt wird, während die benachbarten Völker als Bedrohungen, Verräter oder historische Hindernisse erscheinen, entsteht ein außerordentlich gefährlicher psychologischer Mechanismus:
Die Verbrechen „der Unsrigen“ an „den Unsrigen“ werden erklärt, während die Verbrechen „der Unsrigen“ an Albanern, Bosniaken und Kroaten gerechtfertigt und verherrlicht werden.
Wenn eine solche Logik immer wieder in Politik, Medien, Schulen und öffentlicher Kultur wiederholt wird, produziert sie nicht zwangsläufig Mörder.
Aber sie schafft etwas, das sogar noch gefährlicher sein kann:
eine Gesellschaft, in der der Täter gerechtfertigt und zum Nationalhelden erklärt wird, während das Opfer nicht nur vergessen, sondern entmenschlicht und verspottet wird – bis hin zu einer genozidalen Denkweise.
Und genau auf einem solchen Boden kann ein Štefan Jovanović heranwachsen.
Dies ist die extremste Form der Krankheit des Nationalismus und des klerikalen Faschismus: wenn das Territorium heiliger wird als das Leben, die Grenze heiliger als das Kind und der Staat heiliger als der Mensch.
In dieser Logik wird der Albaner nicht mehr als Bürger betrachtet, sondern als „Problem“. Und sobald ein Volk zu einem „Problem“ gemacht wird, beginnt Gewalt als „Lösung“ dargestellt zu werden.
Eine solche Politik verliert den eigentlichen Sinn des Staates.
Denn der Staat existiert für den Menschen – nicht der Mensch für den Staat.
In dem Moment, in dem die Fahne heiliger wird als das Kind, beginnt die Politik, das Symbol anzubeten und den Menschen zu verachten.
Hier hört der Mensch auf, Zweck an sich zu sein, und wird zum Mittel.
Das Kind wird nicht mehr als menschliches Wesen gesehen, sondern als Teil einer verhassten Gruppe.
Damit wird das grundlegendste Prinzip menschlicher Ethik negiert:
Ein Mensch verliert nicht das Recht, Mensch zu sein, nur weil er auf der anderen Seite einer Grenze geboren wurde.
Wenn die Ideologie die Nation über den Menschen stellt, beginnt sie, den Sinn der Moral selbst auf den Kopf zu stellen.
Denn eine Idee, die Leichen braucht, um ihre Größe zu beweisen, ist keine große Idee mehr.
Sie ist eine Ideologie, die Opfer benötigt, um ihre eigene Existenz zu rechtfertigen.
Wenn das Leiden des anderen in dir Freude auslöst, liegt das Problem nicht beim Opfer.
Das Problem liegt im Gewissen dessen, der Freude am Leiden des Opfers empfindet.
Mit seinem Kommentar beweist Štefan nicht, dass Albaner gehasst werden.
Er beweist, dass der Hass auf Albaner für ihn zur größten Quelle seelischer Befriedigung geworden ist.
Und genau das ist die gefährlichste Form des Hasses: wenn es nicht mehr genügt, die Auslöschung des anderen zu wünschen, sondern seine Auslöschung als persönliche Heilung empfunden wird.
Hier vollzieht sich der klassische Prozess der Entmenschlichung:
Zuerst wird der andere als Problem dargestellt,
anschließend als jemand, der kein Mitgefühl mehr verdient,
und schließlich wird sein Tod zur Quelle der Freude.
Wenn der Schmerz des anderen dich heilt, liegt die Krankheit nicht beim anderen.
Ein solcher Mensch entsteht nicht im Vakuum.
Hass wird von Familie, Propaganda, Bildung, Medien, nationalen Mythen und selektiver Erinnerung genährt.
Wenn eine Gesellschaft der jungen Generation nur das eigene Leid vermittelt, während sie über die Opfer der anderen schweigt, produziert sie keine Bürger.
Sie produziert Menschen, die nicht nur die beschämende Geschichte ihrer Vergangenheit erben, sondern auch deren Hass.
Das bedeutet jedoch nicht, dass jeder Serbe wie Štefan Jovanović ist.
Diese Unterscheidung ist von außerordentlicher Bedeutung.
Es gibt viele Serben, die die Verbrechen ihrer Regime verurteilt, darüber ausgesagt, um Vergebung gebeten und die Wahrheit verteidigt haben.
Deshalb darf die Autopsie nicht an einem ganzen Volk vorgenommen werden.
Sie muss sich auf das System von Ideen und gesellschaftlichen Mechanismen richten, die die Normalisierung von Verbrechen ermöglicht haben.
Denn zu sagen „Alle sind schuldig“ ist ebenso primitiv wie zu sagen „Niemand ist schuldig“.
Die Wahrheit ist wesentlich komplexer:
Die individuelle, politische, institutionelle und kulturelle Verantwortung muss bestimmt werden, ohne eine ganze Nation kollektiv zu Angeklagten zu machen.
Eine Kultur, die nicht in der Lage ist, auch um das Opfer des „Feindes“ zu trauern, hat etwas Größeres als Menschlichkeit verloren.
Sie hat ihre eigene Kultur verloren.
Denn die wahre Kultur fragt:
Der Tribalismus dagegen fragt:
Wenn es „einer von uns“ war, wird ihm vergeben.
Wenn es „einer von ihnen“ war, wird es vergessen.
Und genau hier beginnt das Ende der universellen Moral.
ETHISCHE UND MORALISCHE DIAGNOSE
Hier findet die monströseste Umkehrung statt:
Der Mörder wird als Beschützer dargestellt,
das Opfer als Schuldiger,
und die Leiche als „Medizin“.
Wenn der Tod des Kindes eines anderen für dich wie dein eigener Sieg erscheint, hat die Moral aufgehört, universell zu sein.
Es bleibt nur noch der Tribalismus:
„Der Unsrige“ hat Recht.
„Der Ihrige“ ist schuldig.
Das ist das Ende der Moral.
ERKENNTNISTHEORETISCHE DIAGNOSE
Štefan verdreht nicht nur die Moral.
Er verdreht auch die Wahrheit.
Statt zu fragen, warum die Albaner nach Jahrzehnten der Repression an den Punkt des Widerstands und des Strebens nach Abspaltung gelangten, trennt er die Folge von ihrer Ursache.
So entsteht die perfekte Formel der Propaganda:
Unterdrückung ausblenden, Widerstand kriminalisieren, Opfer vergessen und den Aggressor zum Opfer erklären.
Wenn man die Ursache entfernt, hat man Geschichte nicht erklärt.
Das Gesetz bewertet ein Verbrechen nicht nach den patriotischen Gefühlen seines Täters.
Massaker an wehrlosen Zivilisten, Vertreibung, Verfolgung und die Verschleierung von Leichen sind Fragen des Strafrechts und des Völkerrechts – unabhängig davon, wie jemand versucht, sie umzubenennen.
Was Štefans konkreten Kommentar betrifft, hängt eine mögliche rechtliche Verantwortung vom genauen Wortlaut der Äußerung, ihrem Kontext, der Absicht und der zuständigen Gerichtsbarkeit ab; eine abscheuliche Äußerung stellt nicht automatisch und unter allen Umständen eine Straftat dar.
Wenn eine Äußerung jedoch in die Aufstachelung zu Hass, Gewalt oder Diskriminierung gegen eine ethnische Gruppe übergeht, kann sie nach dem jeweils anwendbaren Recht rechtliche Folgen haben.
Deshalb ist die Dokumentation solcher Äußerungen wichtig.
Das Gesetz befasst sich nicht nur mit dem, was geschehen ist. Unter bestimmten Umständen kann es sich auch damit befassen, was jemand anstiftet, rechtfertigt oder verherrlicht.
Die Autopsie einer Gesellschaft beginnt nicht nur mit der Frage:
„Wer hat den Abzug betätigt?“
Wer schuf die Atmosphäre, in der der Abzug betätigt werden konnte?
Wer erklärte das Opfer zum Feind?
Wer verwandelte Gewalt in Patriotismus?
Wer brachte den Zeugen zum Schweigen?
Wer verfälschte die Erinnerung?
Wer lehrte das Kind, dass das Leiden des anderen keine Bedeutung habe?
Wer ermöglichte es, dass ein Mensch 27 Jahre später die Leichen albanischer Kinder betrachtet und sagt, sie seien „Medizin für seine Seele“?
Und die Antwort darf nicht lauten:
Das wäre nur eine andere Form des kollektiven Hasses.
Die Antwort muss wesentlich präziser sein:
So verhält sich eine Gesellschaft, wenn eine nationalistische Ideologie, genährt durch Mythologisierung, Propaganda, ein kollektives Opferbewusstsein und die Leugnung von Verbrechen, das Verhältnis des Menschen zum Opfer zu verzerren vermag.
UND DANN SIND DA WIR, DIE LEBENDEN
Nach meiner schmerzhaften Erinnerung befanden sich in diesen Kühlwagen auch 13 Mitglieder meiner Familie, neun davon Kinder, nachdem sie vor der Schwelle ihres eigenen Hauses massakriert worden waren.
Für mich ist das keine Statistik.
Es ist kein Material für eine Fernsehsendung.
Sie hatten eine Zukunft, die niemals kam.
Und dann wurden sie eines Tages zu Leichen.
Jemand beschloss später, dass auch ihre Leichen verschwinden mussten.
Und Jahrzehnte später beschloss jemand anderes, dass dieses Verschwinden „Medizin für seine Seele“ sein könne.
Das ist es, was uns erschüttern sollte.
Nicht nur wegen der Opfer.
Sondern auch wegen der Frage, welche Art von Mensch und welche Art von politischer Kultur ein solches Gefühl hervorbringen kann.
UND ICH WERDE NICHT DENSELBEN FEHLER WIEDERHOLEN
Ich kann Serbien kritisieren.
Ich kann ein Regime verurteilen.
Ich kann über die Verbrechen von Armee, Polizei und staatlichen Strukturen sprechen.
Ich kann Gerechtigkeit fordern.
Aber ich werde niemals ein ganzes Volk hassen.
Denn wenn ich das täte, würde ich dieselbe verbrecherische Logik übernehmen, die ich gerade kritisiere.
Ein Verbrechen wird nicht dadurch gerecht, dass sein Opfer einer anderen Nationalität angehört.
Gerechtigkeit sagt nicht:
Die Wahrheit verlangt keine Rache.
Denn Schuld wird nicht vererbt.
Aber die Lüge wird vererbt.
Und eine Lüge, die von Generation zu Generation genährt wird, kann einen neuen Štefan hervorbringen.
Deshalb ist das Wort „Medizin“, das Štefan Jovanović verwendet, mehr als eine Beleidigung.
Es ist ein Zeugnis seines Gewissens und ein Symptom einer umfassenderen politischen und kulturellen Krankheit, die analysiert und nicht verborgen werden muss.
Denn ein Verbrechen ist schrecklich.
Aber es gibt etwas, das noch beängstigender ist:
der Tag, an dem jemand beginnt, das Verbrechen zu lieben.
Dann ist das Verbrechen nicht mehr nur Geschichte.
Und wenn wir ihm nicht mit der Wahrheit entgegentreten, kann es eines Tages wieder Politik werden.
Eine Seele, die in den Leichen von Kindern Heilung sucht, ist nicht geheilt.
Sie ist gerade an dem Hass erkrankt, den sie als Medizin bezeichnet.
Und eine Gesellschaft, die diese Krankheit nicht diagnostiziert, läuft Gefahr, nicht zu verstehen, dass das gefährlichste Monster nicht unbedingt jenes ist, das nur einmal geboren wird, sondern jenes, das eine Gesellschaft so lange zu rechtfertigen lernt, bis die nächste Generation beginnt, es „Medizin“ zu nennen.
MESSAGE TO THE SERB ŠTEFAN JOVANOVIĆ, WHO CALLS THE CORPSES OF ALBANIAN CHILDREN “MEDICINE FOR HIS BLACK SOUL”
There are comments that must be answered.
There are comments that should be forgotten.
And there are comments that must be preserved and archived, because sometimes a single sentence exposes the sickness of a genocidal mindset more clearly than a hundred books.
Štefan Jovanović’s comment is one of them.
He describes the transportation of the bodies of murdered Albanians in the refrigerated trucks of the state-owned company “Progres-Prizren”, as well as their disposal and dumping into the Danube in an attempt to conceal the traces of the crime, as “medicine for his black soul.”
Among them were also 13 members of my family — out of a total of 22 family members who were murdered. Nine of the victims were children, massacred on the doorstep of their own home.
Because the most important question is not merely:
What does Štefan think about Albanians?
The more important question is:
What must have happened inside a human soul for the corpse of an Albanian child to send someone into a state of spiritual ecstasy?
This is no longer merely politics.
THE AUTOPSY OF A SOCIETY AND A POLITICAL SYSTEM
Such a monster, however, must not be viewed merely as an individual detached from time, place and society.
No human being is born with such a political ideology in their blood.
A way of thinking like this is produced, nourished, transmitted and normalized from one generation to the next.
That is why Štefan’s comment is also material for an autopsy of Serbian politics, education and political culture — not in the sense of claiming that every Serb thinks like him, but in the sense of asking a much more serious question:
What political, ideological, educational, media and cultural mechanisms can contribute to a Serbian person growing up in such a way that the death of an Albanian child is experienced as a personal and national victory, even as medicine for his soul?
That is the question that must be asked.
Because a democratic society is not judged only by how it treats its own victims.
It is also judged by its ability to mourn the victims of others.
And this is precisely where the autopsy begins.
When a national political narrative constructs, over decades, a history in which its own people are constantly portrayed as absolute victims, while neighboring peoples are portrayed as threats, traitors or historical obstacles, an extraordinarily dangerous psychological mechanism emerges:
the crimes of “our own” against “our own” are explained away, while the crimes of “our own” against Albanians, Bosniaks and Croats are justified and glorified.
When such a logic is repeatedly reproduced in politics, the media, schools and public culture, it does not necessarily produce murderers.
But it creates something that can be even more dangerous:
a society in which the perpetrator is justified and proclaimed a national hero, while the victim is not only forgotten, but dehumanized and mocked until such attitudes become part of a genocidal way of thinking.
And it is precisely on such soil that a Štefan Jovanović can grow.
This is the most extreme form of the disease of nationalism and clerical fascism: when territory becomes more sacred than life, the border more sacred than the child, and the state more sacred than the human being.
Within this logic, the Albanian is no longer seen as a citizen, but as a “problem.” And once an entire people is transformed into a “problem,” violence begins to be presented as a “solution.”
Such a political system loses sight of the very purpose of the state.
Because the state exists for the human being — not the human being for the state.
The moment the flag becomes more sacred than the child, politics begins to worship the symbol and despise the human being.
Here, the human being ceases to be an end in themselves and becomes a means.
The child is no longer seen as a human being, but as part of a hated group.
This negates the most fundamental principle of human ethics:
A human being does not lose the right to be treated as a human being simply because they were born on the other side of a border.
When ideology places the nation above the human being, it begins to overturn the very meaning of morality.
Because an idea that needs corpses in order to prove its greatness is no longer a great idea.
It is an ideology that needs victims to justify its own existence.
When another person’s suffering brings you pleasure, the problem does not lie with the victim.
The problem lies within the conscience of the person who takes pleasure in the victim’s suffering.
Through his comment, Štefan does not prove that Albanians are hateful.
He proves that hatred of Albanians has become, for him, a source of profound spiritual gratification.
And that is precisely the most dangerous form of hatred: when it is no longer enough to wish for the disappearance of the other, but the disappearance of the other begins to be experienced as personal healing.
This is the classic process of dehumanization:
first, the other is portrayed as a problem;
then as someone who no longer deserves compassion;
and finally, their death becomes a source of pleasure.
When another person’s pain heals you, the disease is not in the other person.
A person like this does not emerge from a vacuum.
Hatred is nourished by family, propaganda, education, the media, national myths and selective memory.
When a society teaches the younger generation only about its own suffering while remaining silent about the suffering of others, it does not produce citizens.
It produces people who inherit not only the shameful history of their past, but also its hatred.
This does not mean, however, that every Serb is like Štefan Jovanović.
That distinction is critically important.
There are many Serbs who have condemned the crimes of their regimes, testified about them, sought forgiveness and defended the truth.
Therefore, the autopsy must not be performed on an entire people.
It must be performed on the system of ideas and social mechanisms that have made the normalization of crime possible.
Because saying “everyone is guilty” is just as primitive as saying “no one is guilty.”
The truth is far more complex:
individual, political, institutional and cultural responsibility must be established without turning an entire nation into a collective defendant.
A culture that is incapable of mourning even the victim of its “enemy” has lost something greater than its humanity.
It has lost its very culture.
Because true culture asks:
Tribalism, by contrast, asks:
If he was “one of us,” he is forgiven.
If he was “one of them,” he is forgotten.
And this is precisely where universal morality begins to collapse.
ETHICAL AND MORAL DIAGNOSIS
Here occurs the most monstrous reversal:
the murderer is presented as the protector,
the victim as the guilty party,
the cause as the consequence,
and the corpse as “medicine.”
When the death of another person’s child appears to you as your own victory, morality has ceased to be universal.
All that remains is tribalism:
“Our own” is right.
“Their own” is guilty.
That is the end of morality.
EPISTEMOLOGICAL DIAGNOSIS
Štefan does not merely distort morality.
He distorts the truth as well.
Instead of asking why Albanians, after decades of repression, reached the point of resistance and seeking separation, he disconnects the consequence from its cause.
This creates the perfect formula of propaganda:
erase the repression, criminalize the resistance, forget the victims, and portray the aggressor as the victim.
If you remove the cause, you have not explained history.
The law does not measure a crime according to the patriotic feelings of its perpetrator.
Massacres of unarmed civilians, deportation, persecution and the concealment of bodies are matters of criminal and international law, regardless of how someone attempts to rename them.
As for Štefan’s specific comment, any potential legal responsibility depends on the exact wording of the statement, its context, intent and the competent jurisdiction; an abhorrent statement does not automatically constitute a criminal offense in every circumstance.
However, when an expression crosses the line into incitement to hatred, violence or discrimination against an ethnic group, it may carry legal consequences under applicable law.
That is why documenting such statements is important.
The law does not concern itself only with what has happened. Under certain circumstances, it can also concern itself with what someone incites, justifies or glorifies.
The autopsy of a society does not begin merely with the question:
“Who pulled the trigger?”
Who created the atmosphere in which the trigger could be pulled?
Who declared the victim an enemy?
Who transformed violence into patriotism?
Who silenced the witness?
Who taught the child that another person’s suffering does not matter?
Who made it possible for someone, 27 years later, to look at the corpses of Albanian children and say that they are “medicine for his soul”?
And the answer cannot be:
That would simply be another form of collective hatred.
The answer must be far more precise:
This is what happens to a society when a nationalist ideology, nourished by mythologization, propaganda, a collective sense of victimhood and the denial of crimes, succeeds in distorting the human relationship with the victim.
AND THEN THERE ARE US — THE LIVING
According to my painful memory, 13 members of my family were also transported in those refrigerated trucks, nine of them children, after they had been massacred on the doorstep of their own home.
For me, this is not a statistic.
It is not material for a television program.
They had a future that never came.
And then, one day, they became corpses.
Someone later decided that even their bodies had to disappear.
And decades later, someone else decided that this disappearance could be “medicine for his soul.”
That is what should shock us.
Not only because of the victims.
But also because of the question of what kind of human being, and what kind of political culture, can produce such a feeling.
AND I WILL NOT REPEAT THE SAME MISTAKE
I can speak about the crimes of the army, police and state structures.
But I will never hate an entire people.
Because if I did, I would embrace the same criminal logic that I am criticizing.
A crime does not become just because its victim belongs to another nationality.
Truth does not demand revenge.
Because guilt is not inherited.
And a lie that is nourished from one generation to the next can produce another Štefan.
That is why the word “medicine” used by Štefan Jovanović is more than an insult.
It is evidence of his conscience and a symptom of a broader political and cultural illness that must be analyzed, not concealed.
Because crime is horrific.
But there is something even more frightening:
the day someone begins to love the crime.
Then crime is no longer merely history.
And if we do not confront it with truth, one day it may become politics again.
A soul that seeks healing in the corpses of children is not healed.
It is sick precisely from the hatred it calls medicine.
And a society that fails to diagnose this illness risks failing to understand that the most dangerous monster is not necessarily the one that is born only once, but the one that a society learns to justify for so long that the next generation begins to call it “medicine.”
