Nga Deçani në botë: rrugëtimi ndërkombëtar i librit “Krimet serbe në Kosovë – Rasti i Deçanit”
Nga: MSc. Adem Lushaj, autor i librit
Libri “Krimet serbe në Kosovë – Rasti i Deçanit”, një vepër dokumentuese dhe historike mbi krimet e kryera ndaj popullsisë civile dhe shkatërrimin e trashëgimisë kulturore, fetare e arsimore në rajonin e Deçanit gjatë viteve 1998–1999, po vazhdon rrugëtimin e tij përtej Kosovës.
I konceptuar mbi dokumente, dëshmi dhe burime historike, libri synon të dokumentojë një pjesë të historisë së luftës në Kosovë dhe veçanërisht ngjarjet e zhvilluara në trevën e Deçanit dhe Junikut. Përveç interesimit të lexuesve në Kosovë dhe në diasporë, libri është bërë pjesë e një vargu aktivitetesh promovuese në vende të ndryshme.
Deri më tani, vepra është promovuar dhe prezantuar në Pragë, Zagreb, Zadar, Shkodër, Gjakovë, Kalabri, Nju Jork, Dallas dhe në vende të tjera, duke u bërë pjesë e takimeve kulturore e letrare me komunitete shqiptare dhe me të interesuar për historinë e Kosovës.
Një dimension tjetër i këtij rrugëtimi është përpjekja për ta bërë librin të qasshëm edhe në biblioteka kombëtare, universitare, akademi dhe institucione kërkimore ndërkombëtare.
Në këtë drejtim, janë zhvilluar kontakte dhe janë dërguar ose ofruar kopje të librit për institucione në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Gjermani, Britani të Madhe, Finlandë, Francë, Skoci, Turqi, si dhe në vende e institucione të tjera. Në disa raste, institucionet kanë konfirmuar pranimin ose interesimin për ta përfshirë librin në koleksionet e tyre, ndërsa në raste të tjera komunikimi është ende në proces, përfshirë vlerësimin institucional dhe përcaktimin e mënyrës së pranimit të veprës.
Në mesin e institucioneve me të cilat është zhvilluar komunikim janë edhe institucione të rëndësishme bibliotekare e akademike, përfshirë Librarinë e Kongresit në SHBA, Bibliotekën Kombëtare të Gjermanisë, British Library, Cambridge University Library dhe Bibliotekën Kombëtare të Finlandës, ndërsa kontakte të tjera janë zhvilluar me institucione në Francë, Skoci, Turqi dhe vende të tjera.
Ky proces nuk nënkupton se të gjitha institucionet e kontaktuara e kanë pranuar librin. Përkundrazi, qëllimi është që vepra t’u ofrohet institucioneve përkatëse dhe, aty ku plotësohen kriteret e tyre, të bëhet pjesë e koleksioneve bibliotekare apo burim i mundshëm për studiuesit.
Një element i rëndësishëm i këtij rrugëtimi është edhe përkthimi i veprës. Aktualisht, libri është i disponueshëm në gjashtë gjuhë (shqip, anglisht, gjermanisht. turqisht, serbisht dhe frengjisht), ndërsa ekziston tendenca dhe puna për përkthimin e tij edhe në gjuhë të tjera. Zgjerimi gjuhësor synon që dokumentimi i ngjarjeve të viteve 1998–1999 të mos mbetet vetëm brenda hapësirës shqipfolëse, por të jetë sa më i qasshëm për lexues, studiues dhe institucione në vende të ndryshme.
Për autorin dhe bashkëpunëtorët e këtij projekti, përcjellja e librit në biblioteka dhe institucione jashtë Kosovës ka një rëndësi të veçantë. Përtej promovimit të një vepre, bëhet fjalë për ruajtjen, shpërndarjen dhe dokumentimin e kujtesës historike mbi atë që ka ndodhur në Kosovë gjatë luftës së viteve 1998–1999.
Rrugëtimi i librit nga Deçani në Pragë, Zagreb, Zadar, Shkodër, Kalabri, Nju Jork e Dallas, e më tej drejt bibliotekave dhe institucioneve të ndryshme në Evropë dhe SHBA, paraqet një përpjekje për ta nxjerrë dokumentimin e historisë lokale në një hapësirë më të gjerë ndërkombëtare.
Ky proces vazhdon. Krahas kontakteve me institucione të reja, synimi mbetet zhvillimi i promovimeve të tjera, përkthimi në gjuhë të reja dhe përcjellja e librit në biblioteka, universitete dhe institucione kërkimore, me shpresën që dokumentet dhe dëshmitë e mbledhura në këtë vepër të jenë të qasshme edhe për brezat e ardhshëm dhe për studiuesit që merren me historinë e Kosovës dhe luftërat në ish-Jugosllavi.
Nga një libër për Deçanin, synimi është të ndërtohet një dokument që i flet kujtesës së Kosovës dhe t’u mbetet i qasshëm edhe institucioneve e studiuesve përtej saj.
Shumë emra për president, secili më i mirë se tjetri, por ku qëndron problemi…?!
Varri i Zukë Shkrelit në Peshter – dëshmi e lidhjeve historike me Rugovën
Prof. Ismet Azizi, Gjilan
Varrezat në Qafën e Nabojit, në një pikë ku kryqëzoheshin rrugët drejt Sjenicës, Pejës dhe Tutinit, ruajnë historinë e shpërnguljes së familjeve dhe ndryshimit të mbiemrave në Peshter
Në Qafën e Nabojit, e njohur në të folmen vendore edhe si Nabojska Ćafa, ndodhen varreza që mund të ndihmojnë në ndriçimin e një pjese pak të njohur të historisë së Peshterit. Ky vend, sipas Nezir Shkrelit, njihet edhe me emrin Qafa e Zukë Shkrelit.
Varrezat ndodhen pranë fshatit Naboje, përgjatë rrugës Leskovë–Tutin, në një zonë ku ndërthuren drejtimet që historikisht lidhnin Sjenicën, Tutinin dhe Pejën. Për shkak të pozitës së saj, kjo qafë ka qenë një pikë e rëndësishme kalimi për banorët, tregtarët dhe familjet që lëviznin ndërmjet Peshterit, Rugovës dhe Rrafshit të Dukagjinit.
Në varrezat që lidhen me familjen Qelaj ndodhet edhe varri i Zukë Shkrelit, jeta e të cilit përfaqëson një histori karakteristike të lëvizjeve familjare dhe demografike në këtë pjesë të Peshterit.
Sipas mbishkrimit të vendosur pranë varrit, Zukë Shkreli, i biri i Smajlit, kishte lindur në Rugovë më 1803. Më 7 janar 1853 ai ishte vendosur në Peshter së bashku me dy djemtë e tij, Huseinin dhe Etemin. Etemi u vendos në fshatin Leskovë, ndërsa Huseini në Naboje, ku pasardhësit e tij vazhduan të jetonin.
Zukë Shkreli vdiq më 1868 dhe, sipas kujtesës së ruajtur nga familja, kërkoi të varrosej në Qafën e Nabojit. Thuhet se këtë vend e kishte zgjedhur sepse prej aty mund të shikonte drejt Rugovës dhe Nabojes – dy hapësirat ndërmjet të cilave ishte ndarë jeta e tij.
Tradita gojore e përcjellë nga Nezir Shkreli e lidh rrugëtimin e Zukë Shkrelit edhe me Boroshticën. Kjo dëshmi, së bashku me mbishkrimin që flet për prejardhjen e tij nga Rugova dhe vendosjen në Peshter më 1853, hap nevojën për hulumtime të mëtejshme në regjistrat dhe dokumentet e kohës.
Nga Shkreli te Zuković dhe Hadžić
Historia e pasardhësve të Zukë Shkrelit është veçanërisht e rëndësishme për të kuptuar ndryshimin e mbiemrave dhe transformimet identitare në Peshter.
Pasardhësit e tij, duke marrë emrin e Zukës si patronim, filluan të njiheshin si Zuka, përkatësisht Zuković. Më vonë një pjesë e familjes hoqi dorë nga ky mbiemër dhe mori mbiemrin Hadžić.
Megjithatë, kujtesa për trungun e vjetër familjar nuk u zhduk. Në përmendoren e ngritur në vitin 2025, përkrah emrit të Zukë Shkrelit, janë shënuar së bashku pasardhësit Zukovići–Hadžići dhe Škrelji.
Ky mbishkrim është një dëshmi domethënëse se ndryshimi i mbiemrit nuk nënkuptonte domosdoshmërisht edhe humbjen e kujtesës për prejardhjen. Përkundrazi, pasardhësit vazhduan ta ruanin lidhjen me emrin Shkreli edhe pas kalimit në format Zuković dhe Hadžić.
Varrezat si burim historik
Varrezat e Qafës së Nabojit nuk duhet të shihen vetëm si vend prehjeje. Ato ruajnë të dhëna për prejardhjen e familjeve, lëvizjet e popullsisë, lidhjet ndërmjet Rugovës dhe Peshterit, si dhe ndryshimet që pësuan mbiemrat gjatë brezave.
Edhe emërtimet Qafa e Nabojit, Nabojska Ćafa dhe Qafa e Zukë Shkrelit kanë rëndësi për studimin e mikrotoponimisë së Peshterit. Ruajtja e fjalës shqipe qafë në formën vendore ćafa përfaqëson një gjurmë gjuhësore që meriton të dokumentohet dhe të krahasohet me emërtimet e tjera të ngjashme në këtë trevë.
Përmendorja dhe pllaka shpjeguese janë ngritur në vitin 2025, prandaj mbishkrimet e sotme përfaqësojnë kujtesën e ruajtur nga pasardhësit dhe jo një dokument origjinal të vitit 1868. Megjithatë, të dhënat që ato përcjellin janë një pikënisje shumë e vlefshme për kërkime në regjistrat osmanë, hartat e vjetra, dokumentet familjare dhe historinë gojore.
Qafa e Nabojit është kështu një mikroarkiv i historisë së Peshterit: një vend ku ndërthuren kujtesa familjare, rrugët e vjetra, shpërnguljet, toponimia dhe transformimi i mbiemrave. Dokumentimi dhe ruajtja e këtyre varrezave është e rëndësishme për ta kuptuar më mirë të kaluarën e pasur dhe të ndërlikuar të kësaj treve.
Si e bllokuam Flotën Ruse të nisur nga Sevastopuli kunder Kosoves
Kolonel Hajro Limaj
Kur bombarduesit amerikanë prej datës 24 Mars po intensifikonin bombardimet ajrore ndaj qendrave, objekteve dhe njësive e reparteve të blinduara serbe në Kosovë,Ministri i Mbrojtjes se Rusisë, më datën 1 prill 1999, urdhëroi anijet e tij luftarake të dislokuara në Sevastpol,ne brigjet e Detit të Zi, të niseshin urgjentisht për në Adriatik.
Për realizmin e këtij operacioni ushtarak, autoritetet ruse i dërguan Ankarasë-Turqise njoftimin zyrtar për leje kalimin tranzit të anijeve luftarake ruse të Detit të Zi në detin Mesdhe, nëpërmjet dy ngushticave detare të Turqisë: Bosforit dhe Dardaneleve.
Në këtë kuadër, për të gjitha kërcënimet ruse, që vinin nga rajoni që unë mbuloja, informoja Ministrinë e Mbrojtjes dhe Shtabin e Përgjithshëm të Shqipërisë, të cilat koordinonin me NATO-n dhe UÇK-në. Midis të tjerave, më datën 18.04.1999, u shkruaja se nga data 19-28 prill 1999, në ujërat e Detit të Zi, do të zhvillohet stërvitja aero-detare me pjesëmarrjen e anijeve të flotës detare ruse, të dislokuara në brigjet e Detit të Zi dhe forcave detare të Ukrainës. Në një komunikatë të komandantit të flotës ruse të Detit të Zi theksohet se stërvitja do të realizohet në një kohë kur në Ballkan po përjetohet një krizë në rritje. Në këtë stërvitje do të marrin pjesë 30 anije luftarake:kryqëzor dhe destrojerë me armatimet më të avancuara kundër ajrore, avionë të ndryshëm luftarakë dhe 700 trupa të flotës ruse dhe të Ukrainës.
Një përplasje e tillë ushtarake do ta zgjeronte dhe thellonte krizën e Ballkanit dhe, më e rrezikshmja, do ta vinte NATO-n përballë Rusisë, si aleate besnike dhe historike e Jugosllavisë. Ky konflikt do të dilte jashtë hapësirave të Ballkanit Perëndimor dhe do të përhapej në tërë Gadishullin e Ballkanit dhe hapësirat e Mesdheut. Gjeopolitika e Ballkanit nuk ishte ajo e ditëve të sotme. Rumania dhe Bullgaria nuk ishin anëtare të NATO-s, ndaj të cilave influenca ruse, sidomos në Bullgari, ishte akoma shumë e fuqishme. Greqia ishte ndër kundërshtaret kryesore të operacioneve ajrore të NATO-s mbi Jugosllavi. Për këtë arsye, ajo nuk lejoi përdorimin e korridoreve ajrore të saj për flotën ajrore të NATO-s, që do të godiste objektet dhe trupat ushtarake serbe, që nuk tërhiqeshin nga Kosova. Po kështu, Maqedonia ishte shumë e lëkundur dhe atëherë nuk jepte besim për një mbështetje të nevojave, që do t?i lindnin NATO-s, për përdorimin e hapësirave ajrore dhe tokësore të saj kundër Jugosllavisë
Me presionin e hapur për mos dhëniën e lejeve të kalimit flotiljes ruse nga Bosfori dhe luftës së gjitahnëshme diplomatike dhe mediatike në të gjitha kanalet e Turqisë mposhtëm dhe thyem qëllimet luftarake të Rusisë ndaj luftës clirimtare të Kosovës.
U zgjuan vetëm kur filloi pagëzimi i shqiptarëve, atëherë nisën me na ligjëru për “përçarje”
Vetvrasje e ngadalshme me Islam
Spiunazhi, propaganda dhe Islami politik: shpërfaqja e agjendës së Serbisë në Kosovë
Faleminderit z. DioGuardi për gjithçka që keni bërë, për mesazhet miqësore e vëllazërore, për simbolikën e kryqit
Faleminderit për gjithçka që keni bërë për kombin tonë, miku dhe arbëreshi me gjak Kastrioti, z. Joseph J. DioGuardi.
Nuk ka fjalë e as falënderim që mund ta shpaguajë atë që z. DioGuardi bëri për çështjen e Kosovës dhe për kombin tonë në përgjithësi. Duke pasur në vena gjakun e Skënderbeut të madh, ai e kishte këtë figurë mbikohore arbërore si referencë kryesore dhe model të përjetshëm.
Në Bibliotekën Kombëtare „Pjetër Bogdani”, në prani të shumë të pranishmëve, ai puthi kryqin për t’u treguar shqiptarëve të Kosovës, pa asnjë dallim, se ndihma për popullin e Kosovës dhe lirinë e saj erdhi pikërisht nga ato vende të bekuara e të civilizuara që e mbajnë kryqin si simbol
Me këtë akt, ai u dha një mesazh atyre që natë e ditë shprehin urrejtje ndaj kryqit dhe njollosin Gjergj Kastriotin e figura të tjera humane e kombëtare, duke u bërë të kuptojnë se ai kryq është simbol i identitetit europian të Dardanisë(Kosovës) dhe kombit tonë që nga epoka e Gjergj Kastriotit(Skënderbeut) e deri më sot.
